Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хаафева – Тонганың Хаапай тобындағы кішкентай арал, бірақ Лулунга архипелагының бас аралдарының бірі. Колонгатата – Хаафевадағы елді мекеннің жиі қолданылатын атауы, ол Хаафеваның күшті желдерге толық бейімделуімен байланысты. Хаафеваның тұрғын аймағын Хахаке, Хихифо, Туа Коло, Лото Коло және Ута деп бөлуге болады. Аралда 192 адам тұрады.
Haafeva is a small island in the Haʻapai group of Tonga, but still the main island of the Lulunga archipelago. Kolongatata is the name commonly given to the village on Haafeva and is a reference to Haafeva's exposure to strong winds. The inhabited area of Haafeva can be divided into Hahake, Hihifo, Tua Kolo, Loto Kolo and Uta. The Island has a population of 192.
География
Хаафева Панайдан оңтүстік-батысқа қарай 42 шақырым қашықтықта, Хаапай аралдары тобында, 19° 56' 60" оңтүстік ендік және 174° 43' 0" батыс бойлықта орналасқан.
Haafeva is 42 km southwest of Pangai in the Haapai group of islands at Latitude (DMS) 19° 56' 60 S and Longitude (DMS) 174° 43' 0 W.
Тарих
Хаафева – Туухетока (қазір Ласикемен біріктірілген) әулетінің негізгі иелігі. Олардың аталарының бірі – Moatunu, бір кезде 1826 жылғы Велата шайқасында Tāufaāhau I-ді шешуші жеңілістен және тіпті өлімнен құтқарған. Tāufaāhau Хаафеваға Лауфилитонгаға қарсы соғысында көмек сұрап келгенде, басқа біреуге адал болғандықтан, басшы оған көмектескім демеді. Бірақ оның қарындасы оның орнына баруға дайын екенін айтқанда, ол адалдығын өзгертті және Tāufaāhauмен бірге шайқасты. Содан кейін бірнеше шабуылшы оның басына шапты, ол есінен танып, жерге құлады. Хаафева басшысы Tāufaāhau есін жиғанша барлық жаумен күресті. Кейін бұл батырға «Туу хе тока» («Басшы ұйықтағанда тұру») деген есім берілді. Егер Tāufaāhau бас емес, қарапайым адам болғанда, дұрыс атау «туу хе мохе» болар еді; ал егер ол патша болғанда, «туу хе тофа» қолданылар еді. Арал маңында 1789 жылғы «Баунти» бунтысы болған. 1963 жылғы наурыз айында тропикалық дауылдан арал зардап шекті. 1980 жылғы желтоқсанда «Фету’умоана» паромдары Хаафева жанында айналып, он бір адам қаза тапты.
Haʻafeva is the home estate of the chiefly line of Tuuhetoka (now merged with Lasike). It was Moatunu, one of their ancestors, who once saved Tāufaāhau I from losing a decisive battle and even death at the 1826 Battle of Velata. When Tāufaāhau came to Haafeva to ask the chief for help with his war against Laufilitonga, the last Tui Tonga to be, the chief did not want to help him, having his allegiance with the other. But when his sister threatened to go instead, he switched loyalty, and fought close to Tāufaāhau. Then the latter was hit on the head by several attackers and lay unconscious on the ground. The Haafeva chief fought off all enemies until Tāufaāhau became conscious again. Later this warrior was named "Tuu he toka" ("Standing while the chief is sleeping"). Had Tāufaāhau been a commoner instead of a chief, the proper term would be tuu he mohe; had he been king, tuu he tōfā would have been used. The area around the island was also the site of the 1789 Mutiny on the Bounty. The island was damaged by a tropical cyclone in March 1963. In December 1980 the ferry Fetu’umoana capsized near Haʻafeva, with the loss of eleven lives.
Археология
Хаафевада Меле Хавеаның үйі жанында орналасқан "Меле Хавеа" деп аталған қазба алаңы бар. 1996 және 1997 жылдары сол жерде Шығыс Лапита мәдениетінің ертедегі қыш ыдыстарының жүздеген фрагменттері, сондай-ақ ертедегі қоныстарға қатысты әртүрлі заттар табылған. Көміртек радиокөміртекпен талдау нәтижесінде бұл заттардың шамамен 2690-2490 жыл бұрынғы мерзімге жататыны анықталды.
Haafeva is home to an excavation site dubbed 'Mele Havea', after Mele Havea, whose house is nearby. Hundreds of pieces of early Eastern Lapita pottery were unearthed there in 1996 and 1997 along with various other artifacts of early settlements. Carbon dating places these artifacts at approximately 2690 to 2490 years BP.
Кеме батып кеткен
Хаафева арал аралық қайықтың 2009 жылдың 5 тамызында суға батып, көптеген адамның қаза болуына себеп болған мақсаты болуы тиіс еді. Қаза тапқандардың көп бөлігі әйелдер мен балалар еді, себебі Тонгада ерлер қайықтың палубасында ұйықса, балалар мен әйелдер ішке жасырынып отырады.
Haafeva was to have been the destination of the ill fated , an inter island ferry that sank on 5 August 2009, claiming many lives. Most of those killed were women and children as it is usual in Tonga for men to sleep on the decks of boats while the children and women shelter inside.