Кіріспе

IV ғасырдағы христиан дін танушысы және священник Оптат, кейде Оптате деп ағылшын тілінде айтылады, төртінші ғасырда Нумидиядағы Милевис қаласының епископы болды және донатизмге қарсы жазған еңбектерімен танылды.

Өмірбаян және мәнмәтін

Августин Гиппоның айтуынша, Оптат дін аударған: "Біз Киприанның Мысырдан алтын, күміс және киім-кешектермен қалай шыққанын көріп тұрмыз, сондай-ақ Лактантий, Виктор, Оптат, Гилари де солай" (De doctrina Christiana, xl). Оның донатистерге қарсы (аталы жоқ) еңбегі – Карфагеннің приматиялық тағындағы Донаттың ізбасары Парменианға жауап. Иеронимнің (De viris illustribus, # 110) мәлімдемесіне сәйкес, ол алты кітаптан тұрды және Валент пен Валентиан I (364–75) билік еткен кезеңде жазылды. Қазір жеті кітап белгілі, ал папалар тізімі Сирицийға (384–98 ж.) дейін жетеді. Сол сияқты донатистік антипапалардың тізбесі де берілген (II, IV), яғни Виктор, Бонифаций, Энкольпий, Макроб, Лукиан, Клаудиан (соңғысының шамамен мерзімі 380 жыл), бірақ бірнеше сөйлем бұрын Макроб нақты епископ ретінде есімдері аталады. Еңбектің жоспары І кітапта баяндалған және ол алты кітапта аяқталады. Олай болса, 392 жылы Иероним білмеген жетінші кітап, Оптаттың епископтардың екі тізіміне қосымшалар енгізген жаңа басылымының қосымшасы болған секілді. Түпнұсқаның жарық көрген мерзімі I, xiii тарауда Диоклетианның қудалауынан бері алпыс жылдан астам уақыт өткені туралы айтылған мәлімдемемен анықталады (303–5). Фототин (376 ж. қайтыс болды) әлі тірі деп есептеледі; Юлиан қайтыс болды (363 ж.). Осылайша, алғашқы кітаптар шамамен 366–70 жылдары, ал екінші басылым шамамен 385–90 жылдары жарық көрді.

Доктрина

Католиктер мен донатистер арасындағы қақтығыс туралы жазған еңбектерінде Оптат шіркеу әулиелері арасында жікшілдікке қарсы пікірлерімен ерекше жұмсақтық көрсетеді. Оптат жікшілдер мен еретиктерді ажырата келіп, алғашқылары бірліктен бас тарған, бірақ нағыз доктрина мен нағыз қадір-қасиетке ие екенін айтады, сондықтан Пармениан оларды мәңгілік жазамен қорқытуға болмайды. Донатистер мен католиктер шіркеудің қажетті бірлігінде келісім тапқан. Көзқарас – бұл бір шіркеу қайда? Оптат мұның Африканың бір бұрышында ғана болуы мүмкін емес екенін айтады; ол бүкіл әлемде бар католика (бұл сөз зат есім ретінде қолданылады) болуы керек. Пармениан шіркеудің алты қасиетін немесе ерекшелігін санап көрсеткен, Оптат олардың бесеуін қабылдап, алғашқысы – кафедра (епископтық тақ) католиктерге тиесілі екенін, демек олардың қалғандарына да ие екенін айтады. Барлық жікшілдік Карфагендегі епископтық мұрагерлік дауынан туындады, және Оптат Карфагендегі католик мұрагерлігінің заңдылығын көрсету арқылы кафедраның осы қасиетін талап етеді деп күтуге болады. Бірақ ол олай істемейді. Ол былай деп жауап береді: «Біз бірінші болып кімнің таққа отырғанын және қайда тексеруіміз керек. Рим қаласында Петірге бірінші епископтық тақ берілгенін сіз білесіз, онда барлық елшілердің басшысы Петір отырды, сондықтан ол Кефа деп аталды, осы бір тақта барлық елшілердің бірлігі сақталуы керек, әйтпесе әрбір елші өз тағын орнатып, енді ол жікшіл және күнәкар болар еді. Сондықтан, бірінші Петір осы таққа отырды, одан кейін Линус келді». Содан кейін «Дамас Сирикийге, ол біздің әріптесіміз, бүкіл әлем бізбен бірлесіп, мақтау хаттары арқылы бір қауымның серіктестігінде келіседі. Сіздер қасиетті шіркеуді өздеріңе қабылдағыларыңыз келсе, сіздердің тағыңыздың қайдан пайда болғанын бізге айтыңызшы!» дейді. Оптат Римдегі донатистік антипапалардың жақындағы мұрагерлігін ұялтып мазақтайды. Оптат, әсіресе V кітабында, донатистер Киприаннан мұра еткен, шіркеуден тыс адамдардың шомылуы жарамсыз деген доктринаға қарсы күреседі, және ол Августиннің шомылу рәсімін өткізушінің сенімі маңызды емес деген пікірін болжайды, себебі рақымды Құдай береді. Оның сакраменттердің объективті тиімділігі туралы мәлімдемесі кеңінен танымал: «Sacramenta per se esse sancta, non per homines» (V, iv). Осылайша, шомылу рәсімінде Киелі Үштік, сенуші және қызметші болуы керек, олардың маңыздылығы осы ретпен, үшіншісі ең маңызды емес. Донатистерді қасиетті орынды ұйытқылап, бұзып, алып тастағаны үшін айыптап, ол былай дейді: «Құдайдың алтарьларын бұзу, қирату, алып тастау сияқты қандай күнә бар? Осы алтарларда сіздердің өзіңіздер де бір кезде құрбандық шалған, оларға халықтың дұғалары мен Мәсіхтің мүшелері жеткізілген, Құдіретті Құдай шақырылған, Киелі Рух сұралған және келген, олардан көптеген адамдар мәңгілік құтқарылудың кепілін, сенім мен қайта тірілу үмітін алған емес пе? Себебі алтарь – Мәсіхтің Денесі мен Қанының орнынан басқа не?» VII кітапта бірлік үшін маңызды аргумент қосылған: Петір ең ауыр күнә жасап, Иса Мәсіхті жоққа шығарды, бірақ ол кілттерді сақтап қалды, және бірлік пен қайырымдылық үшін елшілер оның қауымынан бөлінбеді. Осылайша Оптат католиктердің донатистерді қиындықсыз бірлікке қабылдауға дайындығын қорғайды, шіркеуде әрдайым күнәкарлар болатынын және бидаймен қауыз араластырылатынын, бірақ қайырымдылық көптеген күнәларды жабады дейді. Қосымшада 330-347 жылдар аралығында кейбір католиктер жинаған маңызды құжаттар бар. Бұл жинақ оны сақтап қалған жалғыз қолжазбаның көшірушісі көшіріп алған кезде бүлінген, және бұл қолжазба толық емес; Августин мен Оптаттың өзінен алынған цитаталар жоғалған нәрсенің белгісін береді.

Құрмет

Оптаттың ешқашан шіркеу құрметіне ие болғаны белгілі емес; бірақ оның аты 4 маусымда Рим мартирологиясына қосылған, алайда ол барлық ежелгі мартирологиялар мен күнтізбелерде толығымен беймәлім.

Константиннің "Донатистерге қарсы" деген кітабының қосымшасында жазылған хаттары

Оптаттың негізгі еңбегінен кейін, бастапқыда атауы болмаған, бірақ қазір көбінесе «Донатистерге қарсы» деп аталатын қосымша бар. Онда Донатистік шиқұққа қатысты он ресми құжат келтірілген. Олардың алтауы (№ 3, 5, 6, 7, 9 және 10) Константин жазған хаттар деп есептеледі және Донатистік шиқұққа қатысы бар түрлі тұлғаларға – жергілікті шенеуніктерге (№ 3 және 7), «католик» яғни Донатистерге қарсы епископтарға (№ 5, 9 және 10) және бір хат (№ 6) Донатистердің епископтарына жолданған. Осы хаттар арқылы 312/313 және 330 жылдар аралығында Рим императорының Донатистер дауына жеке араласып, ықпал еткені көрінеді. Олардың, сондай-ақ қалған төрт құжаттың нақтылығы 19 ғасырдан бері ғалымдар арасында пікірталас тудырып келеді, бірақ қазіргі таңда олардың көпшілігі шынайы деп саналады. Отто Сик (1889), Пьер Батиффол (1914), Уильям Хью Клиффорд Френд (1952) және Хайнц Крафт (1955) сияқты ғалымдар кейбір немесе барлық құжаттардың нақтылығына күмән келтірсе, Луи Дюшн (1890), Норман Хепберн Бейнс (1925/1931), Х. Чадвик (1954) және Чарльз Одал (1993) олардың нақтылығын қорғады. Құжаттардың нақтылығына күмән келтірудің негізгі себебі – мәтіндердегі болжамды анахронизмдер. Мысалы, Пьер Батиффол 5-қосымшаның Константин авторлығын қабылдамады, себебі ол Константиннің қолданбаған деп санайтын нақты христиандық формулалар мен доктриналарды пайдаланған. Батиффолдың бұл пікірін Чарльз Одал (1993) сынға алды. М. У. Эдвардс қосымшаны Оптатус өзі түзетпеген, бірақ Африкадан шыққан «католик» партиясының өкілі жинаған деген тұжырым келтірді. Біріншіден, 5-қосымша Оптатус айтқандай, Рим кеңесіне (313) дайындық кезінде емес, Арль кеңесінен (314) кейін жазылған. Екіншіден, Оптатус еске салған екі құжат – I.22-де келтірілген Донатистердің Константинге жолдаған хаты және I.14-те Оптатус сөз еткен «Cirta протоколы» қосымшаға енбеген. Эдвардстың пікірінше, құжаттардың көп бөлігі император Константин мен Африка және Нумидиядағы биліктегі тұлғалар арасындағы ресми хат алмасудан немесе осы провинциялардағы жергілікті шенеуніктердің бақылауымен жазылған хаттардан тұрғандықтан, «біздің мұрағатшымыз [яғни қосымшаны құрастырушы] католик партиясының африкалық адамы болғанға ұқсайды, ол өз еліндегі мемлекеттік жазбаларға қол жеткізе алатын, бірақ Донатистермен байланыс жасамайтын және шетелде мәліметтер жинауға тырыспаған».