Кіріспе

1888 жылғы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және өнердің солтүстік көрмесі (Den Nordiske Industri, Landbrugs og Kunstudstilling i Kjøbenhavn 1888) бес скандинавиялық елдің өнер, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығындағы ең жақсы үлгілерін көрсету мақсадымен ұйымдастырылған көрме болды. Бұл 29 ұйым мен мекеменің бірлескен жобасы еді, оның көп бөлігі жеке секторда, оның ішінде Копенгаген өнеркәсіпшілер қауымдастығында шоғырланған. Көрме Данияның Копенгаген қаласында өткізілді.

Ұлттық жауапкершіліктің әсері

1883 жылдың көктемінде көрменің тақырыбы Филипп Шудың (1838–1922) ұсынған идеясына дейін тарылды. Ол Копенгаген өнеркәсіпшілер қауымдастығының төрағасы және көрменің вице-президенті қызметін атқарды. Филипп Шу Кристианшавендегі фаянс немесе қыш ыдыс фабрикасы – «Алюмина»ның негізін қалаушы иесі болды. 1882 жылы «Алюмина» компаниясының иелері «Корольдік Копенгаген» порцелин фабрикасын сатып алды. Филипп Шу көрменің ең басты мақсаты – Данияның барлық азаматтары үшін платформа құру, осы арқылы олар бүкіл Данияның өнімдерімен, тұрмыс салтымен және өнерімен танысса еді.

Өнеркәсіптік өнер және жауапкершілік

Көрме комитетіндегі дау-жанжалдардың себебі өнеркәсіптік өнердің сценарийге қалай енгізілуі керек деген мәселе болды. Филипп Шу және оның идеясын бастапқыда қолдағандар үшін, осы тұжырымды жақтау – көрменің ең басты миссиясы еді. Қарапайым тілмен айтқанда, өнеркәсіптік өнер романтикалық ойлардың естеліктерімен және қазіргі заманға сын көзбен қараумен үйлесім табатын. Бұл тұжырымға этностың белгілі бір "рухына" сенім кірді, яғни, әрбір жекелеген топ өзіне тән ерекшеліктерді сақтап жүрді. Ал осы ерекшеліктер адамдар жасаған өнімдерде көрінетін. Осы идеяның жақтастарының 1800 жылдардың екінші жартысында машиналардың енгізілуін теріс қабылдағаны таңқаларлық емес. Себебі машиналар өнімдерге адамның қол тигізуін азайтатын. Осылайша, өнімдер "халық рухымен" емес, толығымен "жансыз" болып қалатын. Осы ретте, қазіргі заманның басты міндеті – өнімдерге адамның қол тигізуін сақтап қалудың жолын табу еді. Осы мәселенің шешімі – өнеркәсіптік өнер. Ол орташа көлемді фабрикалар түрінде анықталды, олар барынша көп салаларда қол күшін пайдаланады, ал ең ауыр жұмыстарды ғана машинаға жүктейді. Әрине, бұл ой-пікір барлық салаларға тартымды болмады, бірақ соңғы өнімге "көркемдік элементтерді" енгізген салалар үшін ерекше маңызды болды. Айта кетсек, сегіз негізін қалаушының көбі осындай салалардың өкілдері еді.

Ұлттық апаттың алдын алу

Өнеркәсіп өнерінің тұжырымы саланың бұрынғы мамандарына қарағанда одан әрі тарауға мүмкіндік берді. Бұл экономикалық ой-пікірдің дамуына байланысты болды. Осы бағытта айтылғандай, 1800 жылдардың екінші жартысында пайда болған әлемдік нарықта сәтті болу үшін әр елдің өнімдердің белгілі бір саласына мамандануы қажет еді. Бұл ойдың өнеркәсіп өнері идеясымен үйлесуінің нәтижесі анық болды. Дания сияқты шағын мемлекет үшін әлемдік нарықта сақталудың жолы – халықтық рухтың жарқырауына мүмкіндік беретін салаларда мамандану еді. Шындығында, бұл таңдау мәселесі емес, қажеттілік болды! Көрмелер дәуірінде соңғы сөзді айтқан биік дауыстар – азшылықтың үні еді. Алайда, 1864 жылдан кейін Данияда туған ерекше жағдайлар елдің құлдырауы туралы үлкен қорқынышқа алып келді. Бұл қорқыныш тіпті басшылық органдарында да сезілді. Осы себепті көптеген адамдар (дауыстары қаншалықты биік болса да) елдің апатқа ұшырауына жол бермес үшін шешімдер ұсынатынтарға құлақ қойды. Дегенмен, көрме комитетінде өнеркәсіп өнері мәселесі бойынша үздіксіз күрес болды. Комитет мүшелерінің көпшілігі осы идеяны көрменің алдына қоюға және ұйымдастырушы органның осы тұжырымды толығымен қолдайтынын жариялауға қарсы болды. Бұл көрме идеологиясы үшін болған күресте бастамашылар жеңіске жетті. Копенгаген көрмесі ең алдымен өнеркәсіп өнері тұжырымына құрмет көрсету болды.

Солтүстік бауырластық

Көрмені іске асыруға қадамдардың бірі – көрші елдерді шақырып, олардың қатысуын ұйымдастыру болды. Бұл скандинавиялық елдердің өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және өнер салаларындағы пікірлерін білуге мүмкіндік берер еді. Сонымен қатар, бұл заманауи толқындарға олардың ортақ тарихын еске түсірер еді. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, бауырластық туралы әңгіме өнеркәсіптік өнер тақырыбын одан әрі дамытуға септігін тигізді. Сауда тосқауылдарымен қамтамасыз етілген скандинавиялық ішкі нарық аймақтағы көптеген шағын және орта кәсіпорындардың тұрақты өсуін қамтамасыз ететін еді. Дегенмен, осы ойлар тізбегінде бастамашы осы мәселеде күрт үнсіз қалды. Бұған себеп, скандинавиялық біртүтастық туралы әңгіме Данияның сыртқы саясатына ықпал етуі мүмкін еді. Еуропаның ең күшті державасына қатысты саясаттың мақсаты – ешқандай да «теріс» түсіндіруге орын бермейтін қадамдардан аулақ болу болды. Германияны шеттетуге, бірақ Ресейдің серігі – Финляндияны қосатын қорғалған скандинавиялық нарық туралы әңгіме осы саяси бағытқа сай келмеді.

Көрмеге қолдау көрсету

Бұл идеяны Филипп Шу 1883 жылы, дәл сол жылы Копенгаген өнеркәсіпшілер қауымдастығының төрағасы болғанда көтерген. 1840 жылдары құрылғаннан бері қауымдастық қазіргі заманның серге жол ашатын динамикалық күші болуы тиіс еді. Бұл жаңадан ойлап табылған кереметтерді (көбінесе машиналарды) енгізу арқылы, оларды қоғам сәтті пайдалана алатын еді. Бірақ Филипп Шу төрағалыққа келгенге дейінгі жылдары бұл жұмыстың жағдайы нашарлаған. Басты себебі – қауымдастықтың мүшелік құрамы өзгерді. Есептерге сәйкес, 1870-ші жылдардың соңында көптеген мүшелер мүшелікті демалыс пен ойын-сауық клубы ретінде қарастырған. Филипп Шу өнеркәсіптік өнерді дамыту үшін бірқатар шаралар ұсынғанда, мүшелердің көпшілігі оған қарсылық көрсетті. Дегенмен, азшылық қауымдастықты осы бағытта жұмыс істеуге көндіре алды, бұл олардың беделінің нәтижесі болуы мүмкін. Осы азшылық қауымдастықтың түрлі кеңестерінде маңызды өкілдікке ие болды және олардың бір бөлігі қауымдастықтың негізін қалаушылардың ұлдары еді. Қысқасы, бастамашылар тобы біртұтас азшылық сияқты көрінді. Ұсыныстың мәнісінде көрмеге көп қаржы қажет болмады. Ауыр жұмыс жүктемесі толығымен ерікті негізде атқарылатын еді. Сондықтан бұл идея көпшіліктің тікелей қалауы болмаса да, қауымдастықтың басқа мүдделеріне зиян келтірмейтін еді. Бірлікке келмейтін жағдайда, Копенгаген өнеркәсіпшілер қауымдастығы 1884 жылы 1888 жылғы көрмені ұйымдастырудың ауыр жауапкершілігін өз мойнына алды.

Көрме комитеті

Институттар бастапқы идея авторларының жобаны іске асыру үшін қажетті байланыстар туралы көзқарасына әрқашан сәйкес келмеді. Бұл 1885 жылдың басында жасалған, қатысушылар тізімінен көрінді. Тізімдегі адамдардың кейбіреуі ешқандай ұйымға жатпады. Олар саяси, монархиялық және экономикалық салаларды ұсынып тұрды. Жобаны қолдау үшін кең қызығушылық таныту қажеттігі таңқаларлық емес, бұл комитет мүшелігі институттармен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Жалпы алғанда, бұл ұйымдар комитетінде жеке тұлғалардың қандай рөл атқаратынын зерделеуге бағытталды. Мысалы, комитетке қатысуға рұқсат алған институттардың көпшілігі шақыру арқылы қатысты. Шақыруларда әдетте белгілі бір институтқа бөлінген орын саны және сол орынға тағайындалған адамдардың аты-жөні көрсетілген. Шындығында, бастамашылар кейде институттарды алмастырылатын карталар сияқты қарастырған. Бұл Патшалық аграрлық қоғамының комитетке қосылуынан анық көрінді. Қоғам өкілдері келген кезде, олар тағы үш ұйымды да ұсынып тұрғанын мәлімдеді, осылайша олар да комитетке қосылды. Осы жаңа ұйымдардың комитетке қабылдануы жеке тұлғалардың шақыру арқылы қабылдануымен тығыз байланысты болды, бұл жеке тұлғалар институттармен бірдей дәрежеде танылғанын көрсетті. Кейде институттардың маңызы тіпті жеке тұлғалардың ықпалымен артық кетіп, Дания Корольдік өнер академиясының мысалында көрінді. Академия басшысы академияның қатысуын қалаған жоқ, ал комитет оның қатысуына қызығушылық танытты, бірақ директордан қашықтап жүрді. Бұл жағдай бір жылдан астам уақыт бойы шешілмей тұрды, содан кейін академия мүшелері мәселені өз қолдарына алып, комитетке және директорға академияны өздері ұсынып тұрғанын хабарлады.

Эпилог

1880 жылдары өнеркәсіптік өнердің романтикалық ойлары өткенге кетіп қалды. Бұл идея қолөнерде көрініс тапқан этникалық тектің ерекшеліктеріне сенім ұстаудан тұратын. Мұндай қағидаларды күнделікті өмірге енгізу үшін ерекше саяси күш-жігер қажет болды. Адамдарды осындай жоспарға көндіру өте қиын болды. Дегенмен, бастамашылар тобы осы мақсатты ЭКСПО-ны ұйымдастыру арқылы іске асыруға тырысты. Олардың сәтсіздікке ұшырағанын айту керек. Керісінше, көбінесе қатысушылар жай ғана оқиғаға араласып, қызығушылық танытты. Бұл көрме ұзақ мерзімді нәтижелер бермеді деген сөз емес. Керісінше, олардың саны көп болды. Бірақ өнеркәсіптік өнердің гүлденуі солардың қатарында болған жоқ. Оның орнына, бұл тұжырымдама мұражайға қойылды, онда ол бүгінге дейін танымал. Көрме аяқталғаннан кейін швед вилласын Луиза патшайымы сатып алып, Бернсторф сарайында қайта тұрғызып, 1939 жылы Вальдемар ханзаданың қайтысына дейін корольдік отбасы пайдаланды. Шағын үй көп жыл бойы бос тұрды, 1995 жылы қалпына келтіріліп, кейін жеке пайдалануға жалға берілді.