Кіріспе

Базель карнавалы (Basler Fasnacht) – Швейцариядағы ең ірі карнавал және әлемдегі ең маңызды протестанттық карнавал. Базель карнавалы жыл сайын ақпан және наурыз айлары аралығында Базель қаласында өтеді. Ол Еуропадағы ең үздік елу жергілікті мерекелердің бірі ретінде тіркелген. 2017 жылдан бері Базель карнавалы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді.

Шолу

Базель фаснахтысы күлден кейінгі дүйсенбіде дәл сағат 4:00-де Morgestraich деп аталатын шарамен (төменде қараңыз) басталады. Карнавал дәл 72 сағатқа созылады, демек бейсенбі күні таңғы сағат 4:00-де аяқталады. Осы уақыт ішінде фаснахтлер (қатысушылар) Базельдің орталық ескі қаласын билеп, көшелер мен мейрамханаларда еркін жүреді. Базель фаснахтысы көбінесе "Дрей шенште даг" ("Үш ең әдемі күн") деп аталады. Рейн өзенінің жағасындағы басқа қалаларда (мысалы, Кельн, Майнц және Дюссельдорф) өткізілетін карнавалдық тойлардан айырмашылығы, Базель карнавалында қатысушылар мен көше бойында тұрған көрермендер арасында нақты және сақталған айырмашылық бар. Сонымен қатар, 19-шы ғасырдан бері Базель фаснахтысы жергілікті және жаһандық оқиғаларға сатирикалық баға береді. Парадқа қатысатын фаснахтлерлер көбінесе көпшілікке конфетти шашып, көрермендерге тәттілер мен басқа да сыйлықтар ұсынады.

Тақырыбы

Көптеген топтар Фаснахт үшін Сужет таңдайды. Бұл Сужеттер көбінесе соңғы оқиғалармен байланысты және өткір сатиралық сипатқа ие. Бұл Сужеттерді Morgenstreich кезіндегі шамдарда және Кортеж кезінде Клика мүшелері киген костюмдерде көруге болады. Көптеген Кликалар сондай-ақ Zeedel (ирониялық өлеңдері бар жарнама парақшалары) таратады.

Раппли (конфети)

Базельдік неміс диалектісінде конфети Räppli деп аталады. Кейбір жергілікті тарихшылардың пікірінше, конфети лақтыру – Базельге тән дәстүр, кейіннен ол әлемге тараған. Бұл теорияны дәлелдейтін дерек болмаса да, Базлер Фаснахтта қолданылатын конфети мөлшері басқа карнавалдармен салыстырғанда едәуір көп. Алғашқыда конфети деп аталатын кішкентай қант шарларынан жасалған тәттілер (итальянша атауы, ағылшын кондитерлік өнімдеріне ұқсас) шеру кезінде жұртқа таратылып немесе лақтырылып берілген. XIX ғасырда бұл әдетке тыйым салынғаннан кейін, оның орнына қағаздың кішкентай сынықтары қолданыла бастады. ХХ ғасырдың екінші жартысында конфети орнына сабанды пайдалану да кең таралған, бірақ кейбір шеткері қалалар мен аймақтарда бидай қабығы әлі де кейде лақтырылады. Базельде тек бір түсті Räppli (конфети) ғана сатып алуға болады. Räppli барлық түстерде кездеседі, бірақ олар ешқашан араластырылмайды. Аймақтық конфети өндірушілер бұл шешімді «қолданылған» конфетиді қайта сатудың бұрынғы кең таралған тәжірибесіне жол бермеу үшін қабылдады. Аралас конфети лақтыру – өте жаман әдет саналады, себебі оны көшеден жинап әкелген болуы мүмкін, ал мұндай әрекет гигиена талаптарына сәйкес келмейді. Көрермендер үшін артынан конфети тастайтын Ваггистерден шабуылға ұшыру қаупі бар, әсіресе егер оларда карнавалдық белгі (төменде қараңыз) – Blaggedde болмаса (француз және ағылшын тіліндегі «плакетка» сөзімен дыбыстас). Маска киген және/немесе костюмді қатысушылар конфети шабуылдарынан қорғалғандығы туралы жазылмаған заң бар. Кешкі уақытта Кортеж жолы тобыққа дейін конфетимен толады. Дегенмен, Базельдің санитарлық қызметі түнде екі сағаттың ішінде осы қиындықтың бәрін тазарта алады, сондықтан ертеңгі таңда өткен күннің оқиғаларына көптеген іздер қалмайды.

Топтар

Базель карнавалында бес маңызды қатысушы топтары бар.

Топтар

Ең көне топтардың бірі – ескі қалада пиколо мен баслер барабандарын ойнап жүріп өтетін "Кликалар". Әдетте, "Клика" құрамына Вортраб (авангард), Файфер (сыбызғышылар), Тамбурмайор (барабан жетекшісі) және Тамбурен (барабаншылар) кіреді. Кортеж барысында болмаса, "Кликалар" белгілі бір маршруттармен жүрмейді, сондықтан әртүрлі "Кликалардың" жолдары кесісіп қалуы жиі болады. Мұндай жағдайда бір "Клика" тоқтап, екіншісіне жол береді. Ал көрермендерді Вортраб әдеппен жолдан сүйіріп шығарып салады.

Гүгге (мұз бенд)

Карнавал кезінде тағы бір құралым – гуггенмузыка орындайтын мыс қоңырлар тобы. Guggemusik топтары Morgestreich-ке қатыспаса да, олар дүйсенбі күні Кортежбен бастап Fasnacht кезеңі бойы шеру тартады және ойнайды, ал сейсенбі күні кешке түрлі орындарда Guggekoncerts-терде өнер көрсетеді.

Шниццельбанк әншілері

Шницельбанк әншісі – Базельде немесе әлемдегі ағымдағы оқиғалар туралы сатирикалық өлеңдер орындайтын бард. Өлеңдер швейцарлық неміс тілінде орындалады, әнші әнге сай келетін суреттерді (Хелге) көрсетеді. Осыған ұқсас өлеңдер түрлі кликалар тарапынан Zeedel деп аталатын жадынамаларда таралды. Әншілер дүйсенбі және сәрсенбі күндері мейрамханалар мен барларда, ал сейсенбі күндері кликалардың жертөлелерінде (жергілікті кликалардың жиналыс залдарында) тұрақты түрде өнер көрсетеді.

Құмдар

Кортеж кезінде көптеген жүк көліктері мен тракторлары болады, олар безендірілген тіркемелермен жабдықталған. Бұл үлкен тіркемелерде (вааге) әдетте ваггилер апельсин, тәттілер, гүлдер немесе басқа да ыңғайлы заттарды көрермендерге лақтырады. Ваггилер сондай-ақ, жанындағыларға көп мөлшерде конфети шашыратып жатады. Ваггилер – бұл алыс өткенде Базель базарларына өнімдерін сату үшін жиі келетін Эльзас шаруаларының әдемі пародиасы. Кейбір жүк көліктері дүйсенбі күні кештен бастап сәрсенбі күні таңға дейін Казерненареалда қойылған. Ваагеге ұқсас, кішкентай шаналар (шаиз / шейзе) да болады, онда тек 2-4 адам ыңғайлы заттарды таратады. Көліктегі адамдардың көпшілігі, әдетте ваггилерге қарағанда кем әдепсіз, қарт әйелдер кейпінде болады және оларды «Алти Тант» («қарт тәте») деп атайды, бұл оларға патшалық мәртебе сезімін береді.

Шешуші

Көптеген "Клика" емес жеке адамдар мен кішкентай топтар Шиссдраггзигли деп белгілі. "Клика" сияқты, олар да пиколо мен барабанмен музыка ойнайды.

Моргстерах

Морегестрайх (Базель диалектісінде, Morgenstreich жоғарғы неміс тілінде) дүйсенбі күні таңертең Базельдегі карнавалдың басталуын белгілейді. Дәл сағат 4-те Базельдің ескі қаласындағы барлық жарықтар сөндіріледі, ал Базельдің өнеркәсіптік мекемесі (қаланың коммуналдық қызметтер ұйымы) көше шамдарын өшіреді. Қалған жалғыз жарық – "Кликалардың" фонарларынан түседі. Фонарьлардың екі негізгі түрі бар: үлкен Zugslaterne (парад фонарьлары), олар дөңгелекке орнатылады немесе 2-4 адаммен "Кликалардың" алдында көтеріледі; және әрбір қатысушының басына кигізілетін Kopflaterne (бас фонарьлары). Кейбір "Кликаларда" бір түріндегі Kopflaterne фонарьлары болады, бірақ дәстүр бойынша Морегестрайх кезінде "Клика" мүшелері біртекті костюм кимейді. Мұндай әртүрлі киім "Чаривари" деп аталады. Барабан соққышының "Морегестрайх, алға марш!" ("Morgestraich, forward march!") бұйрығымен барлық "Кликалар" шеруге шығып, өз музыкалық аспаптарымен "Морегестрайх" маршын орындай бастайды. Морегестрайх кезінде Гуггенмузик ойналмайды. Дүйсенбі күні сағат 4-тен бастап ескі қаладағы көптеген мейрамханалар мен барлар есіктерін ашып, келесі 72 сағат бойы жұмыс істейді. Мұнда Базель карнавалының дәстүрлі тағамдарынан – ұн сорпасы, Цвибелькухен және Кезевахе (квиш сияқты пісірілген тағам) татып көруге болады.

Гудж концерттері

Сейсенбі күні кешке Марктплац, Барфюссерплац және Клараплац алаптарында Guggemusik топтарының Guggekonzerts концерттері өтеді, олар арнайы құрылған сахналарда үлкен көпшілікке кезекпен өнер көрсетеді. Марктплацтағы басты Guggekonzert мыңдаған көрерменді қызықтырады және жергілікті Telebasel телеарнасы оны тікелей эфирде көрсетеді. Пиколо мен Базель добуштарын ойнап шеру жасаған дәстүрлі "Кликалар" шетке шегінеді. Guggemusik топтары қала орталығынан өтіп, содан кейін төрт-бес ән орындайды да, жолымен қозғалады. Кейбір Guggemusik топтары қонақтарға ән орындау үшін кафелер мен мейрамханаларға шақырылады.

Балалар мен отбасы кешкі ас

Балалар мен отбасылық Фаснахт сейсенбіде өтеді. Осы күні қалада көптеген шерулер болады, бірақ бұл жолы оған кликалар емес, отбасыларымен келген балалар қатысады. Егер адамдар әртүрлі кликалардан келсе, әртүрлі костюмдер мен маскалар киген топтарды көру жиі кездеседі. Балалар, әсіресе ең кішкентайлары, ауыр дәстүрлі маскалар кимейді деп күтіледі.

Фонарлар көрмесі

Барлық фонарлар дүйсенбі кешінен бастап сәрсенбі таңға дейін Мюнстерплацта (Базель Мюнстерінің алдындағы алаң) қойылған және кешке жарықтандырылады. Фонарлар көрмесі әлемдегі ең ірі ашық аспан астындағы өнер көрмесі деп есептеледі.

Фаснахт оқиғалары

Фасначқа дейін және одан кейін көптеген шаралар өтеді. Бұл толық тізім емес, ең ірі немесе маңызды шаралардың жалпы көрінісі.

Фонарь құбырлары

Шамның түтігі (Ladärne yynepfyffe) Фаснахтқа дейінгі жексенбі күні кешке өтеді. Фонарлардың көпшілігі әлі де шеберханаларынан жеткізілген бойынша оралған күйінде, парад басталатын қала орталығына әкелінеді. Олардың келуіне домбырашылар (әлі костюмдері мен маскалары жоқ) қосылады, ал барабаншылар барабандарын үйде қалдырады.

Фонарьмен қоштасу

Фонарьмен қоштасу (Ladärne Verabschiide) Фаснахттың соңғы кешінде Кликтер орындайды, әдетте бейсенбі күні таңғы сағат 4:00-де басталады, бірақ кейде одан да ертерек. Әр Клик қоштасу рәсіміне ие, олардың көпшілігі шамдарымен шеңбер құрып, нақты бір музыкалық шығарманы орындауды қамтиды. Көрікті шығармалардың қатарында Ветштейнмарш, Тагвахт, Ретрайт, Баслер Марш және "le Lancier" бар. Орындау барысында шамдар біртіндеп сөндіріледі.

Кехраусбол

Фаснахттан кейінгі сенбіде көптеген маскарадтық кештер өтеді, олардың барлығы бірге Кехраусбол (немесе жергілікті диалектте Кехрус) деп аталады. Көптеген топтар өздерінің маскарадтық кешін топтың жертөлесінде өткізеді.

Жексенбі күндері серуендеу

Фаснахттан кейін келетін үш жексенбінің бірінде (Буммельсоннтаг немесе "серуендеу жексенбілері" деп аталады), барлық Кликс және Гуггенмузик топтары Фаснахттың соңғы актісіне қатысады. Әр топ өз таңдаған күні (бірінші, екінші немесе үшінші Буммельсоннтаг, топқа байланысты) Базельден тысқары жерге шағын саяхатқа шығады, көбінесе мейрамханаға барады. Кешкісін топтар Базельге әдеттегі көше киімдерінде (костюмдер мен маскаларсыз) оралып, ішкі қала арқылы, әсіресе қаланың басты көшесі – Фрей Страссе бойымен соңғы рет шеру тартады.

Ұйым

1901 жылдан бері Fasnacht ұйымдастырылуы Fasnachts Comité-імен жүзеге асырылады, ол Fasnacht туралы барлық сұрақтар мен алаңдаушылықтар бойынша ресми байланыс қызметін атқарады. Комитет сонымен қатар Fasnacht белгілерін (Blaggedde) таратады. Олар төрт түрде сатылады және құны 9 мен 100 швейцариялық франк аралығында, түскен қаражат Fasnacht топтарына беріледі. Топтардың қаржылық тұрақтылығын сақтауы үшін, келушілерден белгі сатып алуы өтініш етіледі, бірақ бұл міндетті емес. "Белгісі жоқ адам Fasnacht-қа зиян келтіреді" деген мақал бар.

Сандық Fasnacht

2004 жылы Fasnachts Comité-де 480-нен астам бірлік тіркелді: 141 Клика, ұйымдар мен топтар, 141 платформа мен көлік құралдары, 61 Gugge музыкалық тобы, 86 сырнай және барабан тобы, және 55 жеке маскалар мен кішкентай топтар. Барлығы ұйымдасқан топтарға 12 000-нан астам Fasnächtler қатысты. Бұған қоса, шамамен 6 000 "еркін" Fasnächtler (Schyssdräggzygli) болды. Жалпы саны 185 шеру фонарьдары көшпелі конструкцияларда тасымалданды немесе итерілді.

Тарих

Көптеген басқа карнавал дәстүрлері сияқты, Базель карнавалының да тамыры кельт және герман халқының әдет-ғұрыптарында, атап айтқанда, ата-бабаларды құрметтеу, қыстың ығысуы және өнімділік ритуалдарында жатыр.

Ерекше оқиғалар

2002 жылы Базельдегі Индустриалдық жұмыс (IWB) көше шамдарын таңғы сағат 3:59-да тым ерте өшірді. Бірақ, Фаснахт бейсенбі күні таңғы 4:00-ге дейін жалғасты. Сондықтан 2002 жылғы Фаснахт әдеттегіден бір минутқа ұзақтығымен ерекшеленді. 2006 жылы Morgestraich алдындағы түні бірнеше сағаттың ішінде шамамен 50 см қар жауып, Базель қаласының орталық бөлігін қамтыды. Қаланы қардан тазалау және Фаснахтты өткізу үшін көп күш жұмсалды. Мұндай қар жауған Фаснахт бұрын болған емес, әсіресе жаңадан жауған қармен. Бұл 50 см қар Базельде тіркелген үшінші ең жоғары қар қабаты және қала үшін 24 сағат ішінде жауған ең көп жаңа қар болды. 2020 және 2021 жылдары COVID-19 пандемиясының салдарынан карнавал өткізілмеді. 2022 жылы карнавал шектеулі форматта қайтадан өтті.