Кіріспе

Төртінші – батыс мәдениетінің музыкалық нотациясындағы төрт позицияны қамтитын музыкалық интервал, ал таза төртінші бес жарты тонды (жарты қадамды немесе жарты тонды) қамтиды. Мысалы, C-ден келесі F-ке дейінгі көтерілу интервалы – таза төртінші, себебі F нотасы C-ден жоғары бес жарты тонға орналасқан, ал C мен F арасында төрт позиция бар. Кішірейтілген және үлкейтілген төртіншілер де бірдей позиция санын қамтиды, бірақ жарты тон санымен ерекшеленеді (тиісінше төрт және алты). Таза төртінші гармониялық қатардан үшінші және төртінші гармониялар арасындағы интервал ретінде туындауы мүмкін. «Таза» термині осы интервалды таза интервалдар тобына жатқызады, олар не үлкен, не кішкентай болып есептеледі. Таза интонациядағы таза төртінші 4:3 қатынасына немесе шамамен 498 центке сәйкес келеді, ал тең темпераментте таза төртінші бес жарты тонға немесе 500 центке тең (қосымша синтезді қараңыз). 19 ғасырдың соңына дейін таза төртінші грекше атауымен – диатессарон деп аталатын. Оның ең көп кездесетін жағдайы – барлық үлкен және кіші үш дыбыстың бесіншісі мен жоғарғы тамырының арасында, сондай-ақ олардың кеңейтімдерінде. Таза төртіншінің мысалы – Вагнердің «Лоэнгрин» («Treulich geführt», «Міне, келінің келеді» деп аталатын) операсынан «Үйлену корсының» басы. Тағы бір мысал – Кеңес Одағының Мемлекеттік әнұранының басы. Рождестволық ән «Hark! The Herald Angels Sing» және «El Cóndor Pasa» әндерінің алғашқы екі нотасы, сондай-ақ төмен түсетін таза төртінші үшін «O Come All Ye Faithful» әнінің екінші және үшінші ноталары да мысалдар болып табылады. Таза төртінші – унисон, октава және таза бесінші сияқты таза интервал, және ол сезімдік консонанс болып есептеледі. Алайда, әдеттегі гармонияда ол белгілі бір контексттерде, атап айтқанда екі дауыстық текстураларда және «үш немесе одан көп ноталы аккордтарда бас үстінде» стильдік диссонанс ретінде қарастырылады. Егер бас нотасы да аккордтың тамыры болса, интервалдың жоғарғы нотасы аккордтың үшінші нотасын уақытша ығыстырып, танымал музыкада «тоқталған төртінші» деп аталады. Контрабас және бас гитараның жанындағы ішектері әдетте тоқталмағанда таза төртінші интервалда болады, стандартты гитаралық құралдағы барлық жұптардың бірінен басқа. Том-том барабандары да көбінесе таза төртінші интервалмен күйленеді. 4:3 қатынасындағы таза төртінші C мажор гаммасында F мен C арасында пайда болады.

Тарих

Мелодиялық желімен қатар және оны "жайландыру" үшін таза төртінші және бесінші дауыстарын қолдану орта ғасырлардағы еуропалық полифониялық музыкаға дейінгі музыкада кең таралған. 13 ғасырда төртінші және бесінші бірге конкорданция медиа (ортаңғы үйлесімдер) болып саналды, унисон мен октавадан кейін, ал үшінші және сегізінші дауыстардан бұрын. 15 ғасырда төртінші өздігінен диссонанс ретінде қарастырыла бастады және алғаш рет Иоганнес Тинкторис өзінің "Terminorum musicae diffinitorium" (1473) еңбегінде оны диссонанс ретінде жіктеді. Бірақ, практикада, төменгі дауыста үшінші немесе бесінші интервалымен қолдау көрсетілгенде, оны үйлесім ретінде пайдалану жалғасты. Қазіргі заманғы акустикалық теория ортағасырлық түсіндіруді қолдайды, себебі унисон, октава, бесінші және төртінші интервалдарының жиіліктері өте қарапайым. Мысалы, октаваның қатынасы 2:1, A440-тағы ля' мен 880 Гц-дегі ля'' аралығында 880:440, яғни 2:1 қатынасы беріледі. Бесіншінің қатынасы 3:2, ал оның толықтырғышы 3:4 қатынасында болады. Көне және ортағасырлық музыка теоретиктері осы қатынастарды білген көрінеді, мысалы, монохордтағы тәжірибелерінен көрінеді. Соңынан, түрлі күйлендіру жүйелерінің (мысалы, меантондық темперамент, жақсы темперамент және тең темперамент) дамуымен, пернетақталық және басқа да тұрақты күйлендірілген аспаптардағы осы интервалдардың жиіліктері сәл өзгерді. Батыстың ерте полифониясында бұл қарапайым интервалдар (унисон, октава, бесінші және төртінші) көбінесе басымдыққа ие болды. Алайда, 12-16 ғасырлар аралығындағы дамуында:
Бастапқы кезеңдерде бұл қарапайым интервалдар соншалықты жиі кездеседі, олар композиторлардың сүйікті дыбысы болғандай көрінеді. Кейіннен, "күрделі" интервалдар (үшінші, сегізінші және тритон) біртіндеп шеттен музыкалық қызығушылықтың ортасына жылжыды. Орта ғасырдың соңында дауыс жүргізудің жаңа ережелері қабылданды, унисонның, октаваның, бесіншінің және төртіншінің маңыздылығын қайта бағалап, оларды шектеулірек қолдануға көшті (мысалы, кейінірек параллель октавалар мен бесіншілерге тыйым салу). 20 ғасыр музыкасының көп бөлігі "классикалық" батыс тональдығының ережелерін жоққа шығарды. Мысалы, Эрик Сати сияқты композиторлар орта ғасырдан стильдік элементтерді алды, бірақ кейбір композиторлар осы интервалдарды жаңаша пайдаланудың жолдарын тапты.

Орта ғасырлар

Ортағасырлық музыкада жалпы тәжірибелік кезеңнің тоналдылығы әлі дамымаған, көптеген мысалдар төртінші және бесінші интервалдарға негізделген гармониялық құрылымдарды көрсетеді. 10 ғасырдың ортасында жазылған "Музика энхириадис" атты сол кездегі музыкалық практикаға арналған нұсқаулықта, қатар төртінші, бесінші және октава интервалдарымен ән айту сипатталған. Бұл даму жалғасты, және Нотр-Дам мектебінің музыкасы осы стильдегі тұрақты гармонияның шыңы деп есептеледі. Мысалы, Перотиннің "Аллелуя" (Тыңдаңыз) шығармаларының бірінде төртінші интервал басымдыққа ие. Басқа жерлерде, төртіншідегі параллель органумда, жоғарғы үн төменгі төртіншімен бірге дыбысталады. Сондай-ақ, Факсбурдон тәсілі маңызды болды, ол үш дауысты техника (көбінесе импровизациялық) болып табылады, онда екі төменгі дауыс жоғарғы дауысқа төртінші және алтыншы интервалдармен параллель жүреді. Факсбурдон төртінші интервалдарды кеңінен қолданғанымен, кейінгі үш дыбыстық тоналды гармонияға қарай маңызды қадам болып табылады, өйткені оны бірінші инверсия (немесе 6/3) үштігі ретінде қарастыруға болады. Бұл параллельді 6/3 үштігі сол кездегі контрапункт стиліне енгізілді, онда параллельді төртінші интервал кейде проблемалық деп есептелді және Факсбурдон стиліне сәйкес безендірулермен немесе басқа өзгерістермен жазылды. Мұның мысалы – Факсбурдон шебері Гийом Дюфайдың "Аве Марис Стелла" (Тыңдаңыз) Мариан Антифонының басы.

Қайта өрлеу және барокко

Тоналдылықтың дамуы Ренессанс дәуірінде Барокко дәуірінің композиторлары толыққанды жүзеге асырғанға дейін жалғасты. Кейінгі Ренессанс пен ерте Барокко дәуірінде уақыт өте келе, төртінші интервал шешімді қажет ететін аралық ретінде жақсырақ түсінілді. Бесінші және төртінші гармонияларының орнына үшінші және алтыншы гармониялары жиі қолданылатын болды. Мысалда, Орландо ди Лассо мен Палестринаның шығармаларындағы каденциялар төртіншінің тоқтау ретінде шешілгенін көрсетеді. (Тыңдаңыз) Клаудио Монтеверди мен Жироламо Фрескобалдидің ерте Барокко музыкасында триадалық гармония толыққанды пайдаланылды. Диатоникалық және хроматикалық өткелдер төртінші интервалын анық көрсетеді, бұл ламенто жанрында және көбінесе хроматикалық төмендеудің passus duriusculus өткелдерінде кездеседі. Клаудио Монтеверди мен Карло Гесуальдоның мадригалдарында мәтіннің терең түсіндірілуі (сөз суреті) жиі төртіншінің пішінін төртінші тоқтаудың едәуір кешіккен шешімі ретінде көрсетеді. Сонымен қатар, Фрескобальдидің 1635 жылғы Хроматикалық Токкатасында белгіленген төртіншілер бір-бірін кесіп, әртүрлі шіркеу ладтарын бөліп көрсетеді. 18 ғасырдың бірінші үштен бірінде композиция және гармония туралы негізгі теориялық трактаттар жазылды. Жан-Филипп Рамо 1722 жылы өзінің «Le Traité de l'harmonie réduite à ses principes naturels» (гармония теориясы табиғи принциптеріне дейін тоғытылған) трактатын аяқтады, ол төрт жыл бұрынғы «Nouveau Système de musique theoretique» (музыка теориясының жаңа жүйесі) жұмысын толықтырды; олар екеуі де консонанс және гармонияға қатысты қазіргі заманғы музыка теориясының негізгі тасы болып саналады. Австрия композиторы Иоганн Фукс 1725 жылы Палестрина стиліндегі контрапункт композициясы туралы өзінің маңызды трактатын «Gradus ad Parnassum» (Парнасқа қадамдар) деген атпен жариялады. Ол контрапункттің әртүрлі түрлерін (мысалы, нотаға қарсы нота) сипаттады және диссонансқа жол бермеу үшін төртіншіні сақтықпен қолдануды ұсынды.

Классикалық және романтикалық

Бах заманында тоналдылықтың гүлденуі мен жақсы темперамент орнауы романтика кезеңінің соңына дейін әсерін жалғастырды, ал кварталдық үйлесімділікке бейімділік біршама басылды. Күшейе түскен каденция және үштік гармония осы дәуірдегі музыкалық шығармаларды анықтады. Контрпункт қарапайымдастырылып, анық гармониямен үйлесетін жоғарғы желіге басымдық берілді. Дегенмен, осы стильде төртіншіліктерді пайдаланатын тығыз контрапункттың көптеген мысалдары бар, көбінесе гармониялық экспрессияны жоғары нүктеге жеткізу үшін фон ретінде қолданылатын. Моцарттың «Диссонанс квартеті» KV 465 (тыңдаңыз) төртіншіліктерді көрнектілеу үшін хроматикалық және тональді гаммаларды пайдаланды, ал Бетховеннің фортепианолық сонатасының үшінші бөлімі, op. 110 (тыңдаңыз), үш көтерілген төртіншілікпен басталады. Бірақ бұл – мелодиялық мысалдар, ал негізгі гармония үштіктерге негізделген. Композиторлар төртіншінің консонансқа жататын сапасын қайта қарастыра бастады. Бұл кейіннен кварталдық және квинтальдық гармонияның дамуына ықпал етті. Тристан аккорды F, B, D және G ноталарынан тұрады және Рихард Вагнердің «Тристан мен Изольда» операсында естілетін алғашқы аккорд. Бұл аккорд бұрынғы шығармаларда да кездесетін, атап айтқанда Бетховеннің фортепианолық сонатасы No. 18, бірақ Вагнердің қолданылуы маңызды болды, себебі ол дәстүрлі тоналды гармониядан, тіпті атональдыққа қарай бет бұрғандай көрінеді, сондай-ақ Вагнер осы аккорд арқылы музыкалық гармонияның дыбысын немесе құрылымын оның функциясынан гөрі басым етуге ұмтылды, бұл идеяны кейін Дебюсси және басқалар зерттеді. Төртіншіге негізделген гармония Модест Мусоргский, Леош Яначек және Жан Сибелиус сияқты славян және скандинавия композиторларының шығармаларында маңызды рөл атқарды. Бұл композиторлар осы гармонияны өткір, ашық, көне түрде қолданды, көбінесе өздерінің туған елдерінің халық музыкасын енгізді. Сибелиусдің 1893 жылғы F мажордағы фортепианолық сонатасы, op. 12, тремололық өткелдерде кварталдық гармонияға жақын үнді қолданды, бұл өте қиын және заманауи тәсіл болды. Мусоргскийдің «Көрмедегі суреттер» циклынан алынған мысалда да («Избушка на курьих ножках (Баба Яга) – Құс аяқтарындағы үйшік») (тыңдаңыз) төртінші әрқашан «жалақсыз» еніп келеді. Романтикалық композиторлар Фредерик Шопен мен Франц Лист фортепианоға арналған кешкі шығармаларында төртінші аккордтың ерекше «сүңгілген» дыбысын пайдаланды («Nuages gris (Сұр бұлттар)», «La lugubre gondola (Қайғылы гондола)» және басқа да шығармалар). Пауль Дукастың 1897 жылғы «Солдат шәкірті» (L'Apprenti sorcier) шығармасында көтерілген төртіншіліктердің қайталануы – бұл бақылаусыз жүріп бара жатқан сыпырғыштардың қажырлы еңбегінің музыкалық бейнесі, нәтижесінде үйдегі су деңгейі «көтеріліп, көтеріледі». Равельдің сонатинасындағы кварталдық гармония және «Ma Mère l'Oye (Ана қаз)» бірнеше жылдан кейін пайда болды.

Батыс классикалық музыкасы

ХХ ғасырда төртінші және бесінші интервалдарға негізделген гармония маңызға ие болды. Төртінші интервалдарға негізделген аккордтар үшін бұл кварталдық гармония, ал бесінші интервалдарға негізделген аккордтар үшін квинталдық гармония деп аталды. 20-ғасырдың басындағы Франция композиторларының музыкасында төртінші аккордтары тоғызыншы аккордтармен, бүкіл тондық шкаламен, пентатоникалық шкаламен және политональдықпен бірге қолданылды, бұл олардың тілінің бір бөлігіне айналды. Кварталдық гармония Дебюсси, Морис Равел және басқалардың музыкасында маңызды өрнек құралы болды. Мысалдарды Дебюссидің оркестрлік туындысы "La Mer" (Теңіз) және оның фортепианолық шығармаларында, әсіресе фортепианоға арналған "Прелюдиялар" жинағынан "La cathédrale engloutie" (Батып кеткен собор), сондай-ақ "Этюдтер" жинағынан "Pour les quartes" (Төртіншілер үшін) және "Pour les arpèges composées" (Құрама арпеджиолар үшін) шығармаларында кездестіруге болады.