Кіріспе
1905 жылы ағылшын тілінде Бертран Расселдің "Дәл айқындау туралы" эссесі. Ол 1905 жылы философиялық журнал «Mind» журналында жарияланды. Онда Рассел анықтаушы тіркестер туралы теориясын ұсынады және оны қолдайды. Оның сөзінше, нақты сипаттамалар және басқа да «анықтаушы тіркестер» өзіндік мағынаға ие болмайды, бірақ олар қолданылған әрбір сөйлемнің мағынасы болады. Бұл теория кейін Расселдің меншікті есімдерге қатысты дескриптивизмінің негізі болды, сондай-ақ меншікті есімдер нақты сипаттамалардың «жасырынып» немесе «қысқартылған» түрі деген көзқарасын қалыптастырды. 1920 жылдары Франк П. Рэмси бұл эссеге «философияның үлгісі» деп баға берді. Стенфорд философия энциклопедиясының «Сипаттамалар» деген жазбасында Питер Ладлоу осы эссеге «философияның үлгісі» деп сипаттама берді және оны «ұлы көрегендікке» толы туынды деп атады; бұл тіл философтары мен лингвистер арасында бір ғасырдан астам уақыт бойы пікірталас пен талқылауларға себеп болды.
"On Denoting" is an essay by Bertrand Russell. It was published in the philosophy journal Mind in 1905. In it, Russell introduces and advocates his theory of denoting phrases, according to which definite descriptions and other "denoting phrases never have any meaning in themselves, but every proposition in whose verbal expression they occur has a meaning." This theory later became the basis for Russell's descriptivism with regard to proper names, and his view that proper names are "disguised" or "abbreviated" definite descriptions. In the 1920s, Frank P. Ramsey referred to the essay as "that paradigm of philosophy". In the Stanford Encyclopedia of Philosophy entry Descriptions, Peter Ludlow singled the essay out as "the paradigm of philosophy", and called it a work of "tremendous insight"; provoking discussion and debate among philosophers of language and linguists for over a century.
Расселлдің белгілейтін сөз тіркесі туралы түсінігі
Расселл үшін белгілейтін тіркес – сөйлемнің грамматикалық тақырыбы болып табылатын семантикалық жағынан күрделі тіркес. Типтік мысалдарға нақты анықтамалар ("ең қысқа шпион") және белгісіз анықтамалар ("кейбір оқушы") жатады. Тіркес белгілі бір нәрсені білдірмесе де, белгілейтін тіркес бола алады: "ең үлкен жай сан" тіркесі Расселлдің түсінігінде белгілейтін тіркес болып саналады, тіпті ең үлкен жай сан деген нәрсе болмаса да. Расселлдің теориясына сәйкес, белгілейтін тіркестер олар қолданылатын жеке сөйлемдердің құрамына объектілерді қоспайды. Яғни, денотация – семантикалық тұрғыдан бейтарап қасиет. Фреге әрбір терминнің, тіркестің немесе сөйлемнің мағынасы екі бөлек бөліктен (немесе аспектіден) тұрады деп санайтын болса (оның мәні мен анықтамасы: Sinn және Bedeutung), Расселл мән (Sinn) ұғымын қабылдамайды және оған қарсы бірнеше аргумент келтіреді.
Болмайтын нәрсеге сілтеме жасау
Алайда, мақаланың өте басында Расселл «фраза бір нәрсені атауы мүмкін, бірақ ештеңеге сілтеме жасамауы да мүмкін (мысалы, "Францияның қазіргі королі")» (Расселлдің мақаласы жазылған кезде Францияда король болмаған) және «бір нақты нысанды атауы мүмкін (мысалы, "Англияның қазіргі королі")» (Расселлдің мақаласы жазылған кезде Эдуард VII Англия королі болған) деген жағдайларды ажыратады. Егер бұл бөлім сипаттамалар бір нақты нысанға «сілтеме жасауы» мүмкін деп түсіндірілсе, онда Расселл кейіннен Кит Доннеллан ұсынған нақты сипаттамалардың екі түрлі қолданылуын (атрибутивтік және референциалды) мойындаған болуы мүмкін.
Эпистемология
Қалай болғанда да, "көрсету тіркесі" терминінің мағынасын нақтылап, идеяны мысалдармен түсіндіргеннен кейін, Расселл өзінің теориясының білімтанулық негіздемелерін түсіндіреді. Расселл осы сәтте білімнің негізгі екі жолы бар деп есептейді: сипаттама арқылы білу және (тікелей) танысу арқылы білу. Танысу арқылы білу сезімдік деректермен және жеке ішкі тәжірибелермен ғана шектеледі, ал қалғанның бәрі (басқа адамдардың санасы, физикалық заттар және т.б.) туралы білім тек жалпы сипаттамалар арқылы ғана мүмкін.
Математикалық сипаттама
Расселл сөйлемдік функцияның "негізгі" ұғымын анықтаудан бастайды. Бұл, негізінен, Фрегенің қанықпаған түсініктер туралы идеясының өңделген нұсқасы. Сондықтан, "C(x) – x құрамына кіретін және x, айнымалы, толыққанды анықталмаған пікірді білдіреді". Содан кейін, барлығы, ештеңе және бір нәрсе ("ең алғашқы көрсететін тіркестер") былай түсіндіріледі: мұнда E – барлығын, N – ештеңені, ал S – бір нәрсені білдіреді. Барлығы бастапқы және анықталмайтын деп есептеледі, ал қалғандары оған қатысты анықталады. Расселл көрсететін тіркестердің мағынасы, олар қолданылған сөйлемдердегі мағынасынан бөлек болмайтынын, және барлығының мағыналы екенін баса көрсетті. Осы – Расселлдің сипаттамалар теориясының негізі, оны ол одан әрі көрнектілейді.
where E stands for everything, N stands for nothing and S stands for something. All is taken as primitive and indefinable and the others are defined in terms of it. Russell emphasises that denoting phrases can have no meaning apart from that which is assigned to them within the propositions in which they occur, all of which are meaningful. This is the foundation of Russell's theory of descriptions as he proceeds to illustrate.
Майоң
Ол содан кейін Алексиус Майнонгтың объектілер туралы теориясын сынға алады, Расселдің пікірінше, ол онтологиялық тұрғыдан шектен шығып, өзіне қарсы келеді. Бұл екі сынның екеуі де Майнонгтың кез келген қасиеттер жинағы үшін объектінің бар немесе болмауына қарамастан, объекті бар деген теориясынан туындайды. Сондықтан, дөңгелек және дөңгелек емес, немесе дөңгелек және шаршы объекті бар. Рассел Майнонгтың теориясы "қазіргі Франция королі" бірден бар және жоқ деген сияқты қорытындыларға алып келеді деп санайды. Дегенмен, Майнонг болмаған объектілерге барлықты (немесе кез келген басқа да болмыс түрін) жатқызбайды. Рассел сондай-ақ Майнонгты "дөңгелек квадрат" дөңгелек және дөңгелек емес деп мәлімдеу арқылы қарама-қайшылық заңын бұзды деп айыптайды. Ал Майнонг логика заңдарының болмысы жоқ "мүмкін емес" объектілерге қолданылмайтынын айтады.
Теріс экзистенциалдар проблемасын шешу
Расселл сипаттамалар теориясымен шешуді көздеген негізгі мәселелердің бірі – сілтеме жасамайтын тіркестердің мәселесі, немесе қазіргі терминологияда теріс экзистенциалдар. Ол өзінің теориясы осы мәселені қалай шешетінін түсіндіру үшін атаулы сөздердің бастапқы және екінші деңгейде қолданылуы арасындағы айырмашылықты келтіреді.
Объект жоқ болғанда ұғымдар туралы мәлімдемелер
Расселдің көзқарасы бойынша нақты сипаттамалар – сандық операторлар болғандықтан, олар басқа логикалық операторлармен ауқымдық қатынастарға түсе алады. Теріс экзистенциалдар жағдайында сандық айғақпен байланысты екі түрлі (бірінші және екінші) түсіндіру арасында екіұштылық бар. Мысалы, Рассел «Францияның қазіргі королі шашы жоқ» деген мысал келтіреді. Мұнда екі мүмкін түсіндіру бар:
Бірінші жағдайда, бұл мәлімдеме жалған, себебі ол жоқ нәрселерге қатысты сандық өлшем жасайды. Екінші жағдайда, бұл мәлімдеме дұрыс, себебі Францияның қазіргі королі жоқ. «Осылайша, «Франция королі» тікелей қолданылған барлық мәлімдемелер жалған: мұндай мәлімдемелердің жоққа шығарылуы дұрыс, бірақ оларда «Франция королі» екінші рет қолданылады». Қазіргі кезде Расселдің тікелей/екіншілік айырмашылығын логикалық тұрғыдан дәлірек, кең және тар ауқым терминдерімен талқылау қалыпты жағдай. Аумақтық айырмашылық операторға қатысты, ол бір түсіндіруде тек тақырыпты өзгертеді, ал екіншісінде – бүкіл сөйлемді.
Айқындық
Расселл үкімдік көзқарас баяндамаларындағы екіұштылық мәселесін ұқсас тәсілмен шешеді. Ол Фрегенің жеке тұлға жұмбағына ұқсас мысал келтіреді: "Джордж IV Скотттың Уэверлидің авторы екенін білгісі келді". Бұл жағдайда, король Джордж Скотттың өзімен бірдей екенін білгісі келмейді дегені анық. Расселл Фреге ұсынған мағына мен анықтама арасындағы айырмашылықты шешу жолын қабылдамайды. Оның пікірінше, сандық сипаттамалар де дикто / де ре екіұштылықтарын түсіндіру үшін жеткілікті. Мысалы, жалпы жағдайда "Джордж IV Скотт Сэр Уолтер екенін білгісі келді" деген сөйлемді былай түсіндіруге болады:
George IV wondered whether the x that is identical to the y that
where " " stands for some definite description such as "the clever fellow who wrote Ivanhoe" and stands for something like "the elegant gentleman seated next to the Princess". In the de re case, the above sentence can be interpreted as follows instead:
the x that is such that King George wondered whether x is identical to the y that
Джордж IV x-тің y-мен сәйкес келетінін білді, мұнда " " белгілі бір сипаттаманы білдіреді, мысалы, "Иванхоуды жазған тапқыр жігіт", ал " " – "Принцессаның қасында отырған әдемі джентльмен" сияқты нәрсені білдіреді. Ал де ре жағдайында, жоғарыдағы сөйлемді былай түсіндіруге болады:
George IV wondered whether the x that is identical to the y that
where " " stands for some definite description such as "the clever fellow who wrote Ivanhoe" and stands for something like "the elegant gentleman seated next to the Princess". In the de re case, the above sentence can be interpreted as follows instead:
the x that is such that King George wondered whether x is identical to the y that
x – король Джорджтың x-тің y-мен сәйкес келе ме деп ойлаған нәрсесі.
George IV wondered whether the x that is identical to the y that
where " " stands for some definite description such as "the clever fellow who wrote Ivanhoe" and stands for something like "the elegant gentleman seated next to the Princess". In the de re case, the above sentence can be interpreted as follows instead:
the x that is such that King George wondered whether x is identical to the y that
Шығармашылық есімдер
Ақырында, Расселл "Аполлон" сияқты ойдан шығарылған есімдерді еш нәрсеге қатысы жоқ, қысқартылған нақты сипаттамалар ретінде қарастыруға болатынын ұсынады. Мұндай ойдан шығарылған тұлғалардың аттарын қамтитын барлық мәлімдемелер жоғарыда сипатталған теріс экзистенциалдық мәлімдемелермен бірдей қарастырылуы керек.
Сындар
"Сыртқа салу туралы" атты эссесінде П. Ф. Строусон Расселдің "Францияның қазіргі патшасы" сияқты объектінің жоқтығы туралы мәлімдемелерді сипаттауын қате деп сынады. Строусонның пікірінше, мұндай мәлімдемелер шындыққа да, жалғандыққа да жатпайды, қайта, абсурдты болып табылады. Строусон Расселге қарсы, сөйлемнің мағынасын оның қолданылуы анықтайды деп есептеді. Кез келген сөз тіркесінің мағынасын беру – "оның қолданылуына қатысты жалпы нұсқаулар беру" дегенді білдіреді. Осы себепті Строусон, егер біреу Франция королі дана десе, біз олардың мәлімдемесінің дұрыс немесе жалған екенін айтпай, олардың жаңылысқан болуы мүмкін деген қорытындыға келеміз, себебі әдетте Франция королі болмайды, сондықтан мұндай сұрақ туындамайды. Строусон сондай-ақ, сөздің мағынасын түсіну үшін оның қолданылуын білу жиі қажет екенін дәлелдеді, мысалы, "Үстел кітаптармен жабылған" сияқты мәлімдемелерде. Қолданылудың қалыпты жағдайында бұл сөз тіркесі нақты бір үстелге сілтеме жасайды. Рассел сияқты, бұл сөз тіркесінің мағынасы тек бір ғана үстел болған жағдайда ғана болады деп ойлау қате, – деп есептеді Строусон. Сөз тіркесінің қолданылуы бір үстелге сілтеме жасауымен байланысты және үстелге сілтеме жасалып отырғаны түсініледі.