Кіріспе

Рим императоры 161–169 жылдары опера. Люций Аврелий Верус (15 желтоқсан 130 – қаңтар/ақпан 169) 161 жылдан бастап 169 жылы қайтыс болғанға дейін Рим императоры болды, оның асырап алынған әйелі Марк Аврелиймен бірге. Ол Нерва-Антонин әулетінің мүшесі еді. Верус пен Марк Аврелийдің бірлесіп билеуі Рим империясын бір уақытта бірнеше император басқарған алғашқы жағдай болды, бұл Империя тарихының кейінгі кезеңдерінде жиі кездесетін құбылыс. 15 желтоқсан 130 жылы туған ол Люций Элий Цезардың үлкен ұлы, Адрианның бірінші асырап алынған ұлы және мұрагері болды. Римде тәрбиеленіп, білім алған ол таққа отырмас бұрын бірнеше саяси лауазымдарды атқарды. 138 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, оны Антонин Пий асырап алды, оның өзі Адриан асырап алған еді. Сол жылы Адриан қайтыс болып, Антонин Пий таққа отырды. Антонин Пий 161 жылға дейін империяны биледі, содан кейін қайтыс болып, оның орнын Марк Аврелий басты, ол кейіннен асырап алынған бауыры Верусты бірлескен император етіп тағайындады. Император ретінде оның билігінің көп бөлігі Парфиямен соғысты басқарумен өтті, ол римдіктердің жеңісімен және аумақтық иемденулермен аяқталды. Маркомандық соғыстарға бастапқы қатысқаннан кейін, ол ауырып, 169 жылы қайтыс болды. Рим Сенаты оны "Құдай Верус" (Divus Verus) деп жариялап, құдай етті.

Жас шағы мен отбасы

130 жылдың 15 желтоқсанында Люций Цеоний Комод болып дүниеге келген Вер, Авидия мен Люций Элий Цезардың тұңғыш ұлы, император Адрианның алғашқы асырап алған ұлы және мұрагері еді. Ол Римде туып өсті. Вердің тағы бір інісі Гай Авидий Цеоний Коммод және екі қарындасы, Цеония Фабия мен Цеония Плаутия болды. Таққа мұрагер және болашақ император ретінде Вер, әйгілі грамматик Маркус Корнелий Фронтодан жан-жақты білім алды. Ол өте жақсы оқушы болған, өлең жазу мен сөз сөйлеуді ұнатқан. Вер 153 жылы квестор қызметімен саяси мансабын бастады, 154 жылы консул болды, ал 161 жылы Маркус Аврелиймен бірге тағы да консул атанды.

Люций мен Маркустың аттануы (161)

Антонин 161 жылдың 7 наурызында қайтыс болды, оның орнын Марк Аврелий басты. Марк Аврелийдің Антонинге деген терең құрметі «Естеліктер» атты алғашқы кітабынан көрінеді. Сенат Марк Аврелийді жеке бекітуді жоспарлағанмен, ол Луцийге тең билік берілмесе, лауазымды қабылдамайтынын мәлімдеді. Сенат келісіп, Луцийге императорлық билік, трибундық өкілдік және Август атағын берді. Марк Аврелий ресми түрде Император Цезарь Марк Аврелий Антонин Август аталды, ал Луций, Коммод есімін қабылдамай, Марк Аврелийдің әулеттік тегін алып, Верус атанды – Император Цезарь Луций Аврелий Верус Август. IV ғасырдың шіркеу тарихшысы Кесариялық Евсевий одан да көп шатастыққа түсті. Луций император болғанға дейін «Верус» есімін таңған деген қате пікір кең таралды. Сенаттың бекітілімінен кейін императорлар преториандық гвардия лагеріне – Кастра Преторияға барды. Луций жиналған әскерге сөз сөйледі, содан кейін олар екеуін император деп жариялады. Содан кейін, Клавдийден бері барлық императорлар сияқты, Луций әскерге арнайы сыйлық беруге уәде берді. Алайда, бұл сыйлық бұрынғылардан екі есе көп болды: әркімге 20 000 сестерций (5 000 динар), ал офицерлерге одан да көп. Осындай, бірнеше жылдық жалақыға тең сыйлық үшін әскерлер императорларды қорғауға ант берді. Марк Аврелийдің билікке келуі бейбіт және қарсылықсыз болғандықтан, бұл рәсімнің қажеттілігі күмән тудырады, бірақ болашақ әскери проблемаларға қарсы сақтандыру үшін қабылданды. Пийдің жерлеу рәсімі, өмірбаяншының сөзімен айтқанда, «жайлы және әсем» болды. Егер оның жерлеу рәсімі бұрынғы рәсімдерге сәйкес болса, оның денесі Марс алаңында өртеліп, ал жаны аспандағы құдайлар мекеніне көтерілген болар еді. Марк Аврелий мен Луций әкесін құдайландыруға ұсынды. Пийдің Адрианды құдай ету жорығы кезінде болғандай, сенат императорлардың тілегіне қарсылық көрсетпеді. Құдайға айналған Пийге табыну үшін, қазіргі Дивус Антонинге табыну үшін діни қызметкер тағайындалды. Пийдің қалдықтары Марк Аврелийдің балалары мен Адрианның қалдықтарымен бірге Адрианның мавзолейіне жерленді. Бұл оқиғаға арналған салтанаттарда бұрынғы императорлық іргетастар сияқты кедей балаларға көмек көрсету үшін жаңа ережелер қабылданды. Марк Аврелий мен Луций Рим халқының сүйіктілері болды, олардың қарапайым мінез-құлқына жоғары баға берді. Императорлар сөз бостандығына рұқсат берді, оны комедия жазушысы Маруллдың оларды жазасыз сынауынан көруге болады. Кез келген басқа уақытта, кез келген басқа императордың тұсында ол өлім жазасына кесілген болар еді. Бірақ бұл бейбіт, кешірімді кезең болды. Сондықтан, өмірбаяншы жазғандай, «ешкім Пийдің кең пейілділігін сағынбады». Тәрбиеші оқушыларымен қатты мақтанды. 143 жылы консулдыққа тағайындалғанда жазған сөзін еске алып, жас Марк Аврелийді мақтаған Фронто, қуанышпен айтты: «Сенде сол кезде ерекше қабілет болды, қазір кемелдікке жеттің. Сол кезде астық өсіп тұрды, қазір пісіп, жиналды. Мен сол кезде үміттенгенімді қазір көріп отырмын. Үміт шындыққа айналды». Фронто тек Марк Аврелийді шақырды, Луцийді шақыру туралы ойламады. Луцийді ұстазы ағасынан гөрі аз бағалады, өйткені оның қызығушылықтары төмен деңгейде болды. Луций Фронтодан өзі мен досы Калпурнийдің екі актердің шеберлігі туралы дауды шешуді сұрады. Марк Аврелий Фронтоға өзінің «Целий және кішкентай Цицерон» және отбасы туралы оқығанын айтты. Оның қыздары Римде үлкен әпкесі Матидия Кішімен бірге болды, Марк Аврелий елдің кешкі ауасы оларға тым суық деп ойлады. Императорлардың алғашқы билігі тыныш өтті. Марк Аврелий өзін философияға және халықтың құрметіне ие болуға толыққанды арнады. Көктемде кейбір ұсақ қиындықтар туды, бірақ одан да көп қиындықтар кейінірек күтілуде. 162 жылдың көктемінде, өйткені Верус пен Марк Аврелий екеуі де қалпына келтіру жұмысына белсенді қатысқандықтан, су тасқыны Верус шығысқа аттанғанға дейін болған болуы керек; биографтың баяндамасында Пийдің жерлеуі аяқталғаннан кейін және императорлар лауазымдарына бекітілгеннен кейін осы оқиға келтірілгендіктен, ол 161 жылдың көктемінде болмауы керек. 161 жылдың күзінде немесе 162 жылдың көктемінде болуы мүмкін, ал Тибрдің су тасқынының қалыпты маусымдық таралуын ескере отырып, ең ықтимал уақыт 162 жылдың көктемі. (Бирли су тасқынын 161 жылдың күзінде деп санайды). Басқа ашаршылық жылдары императорлар Рим астық қоймаларынан итальяндық қауымдарға азық-түлікпен көмектескен.

Луцийдің жөнелтіліміне дейінгі шығу тегі (161162)

Өлім төсегінде Пий мемлекет пен оған жасалған зұлымдықтар туралы ғана айтты, әсіресе шетелдік патшалардың әрекеттері оны қынжырландырды. Осы патшалардың бірі – парфиялық Вологаз IV – 161 жылдың жаз соңында немесе күз басында әрекетке көшті. Вологаз Армения патшалығына (сол кездегі римдік клиенттік мемлекет) еніп, оның патшасын қуды да, өзінің тегінен – Арсакидтің өкілі Пакорды таққа отырғызды. Сириядағы жағдайды Луций Аттидий Корнелиан басқарды. Аттидийдің өкілеттігі 161 жылы аяқталғанымен, парфиялықтардың жаңа губернаторды жаңылыстыру мүмкіндігін болдырмау үшін оны қызметте қалдырды. Армения аймағындағы қақтығыстардың алдыңғы шебіндегі Каппадокияны Марк Седатий Северян басқарды, ол әскери істе тәжірибелі галл еді. Бірақ шығыста тұру оның мінез-құлқына кері әсер етті. Северян Абонотейхтық Александрдың ықпалына түсті, ол өзін пайғамбар деп жариялаған, бірақ ішкі бетінде алаяқ болған, Гликон атты жыланды өзімен бірге алып жүрген адам еді. Александр – Римнің шығыс элитасымен байланысы бар, беделді сенатор Публий Муммий Сизенна Рутилианның күйеуі, сол кезде Азияның проконсулы болған. Александр Северянды парфиялықтарды оңай жеңіп, өзіне даңқ әкеле алатынына көндірді. Северян Арменияға легионды (мүмкін IX Hispana) бастап барды, бірақ Евфраттың бастауынан жоғары, Каппадокия шекарасынан тыс жердегі Элегея қаласының маңында парфиялықтардың батыр қолбасшысы Хосройдың қамауына түсті. Северян Хосроймен шайқасуға тырысты, бірақ жорығының нәтижесіз екенін түсініп, өзін-өзі өлтірді. Оның легионы талқандалды. Бұл жорық үш күнге ғана созылды. Ұлыбританияда, Раетияда және Жоғарғы Германияда да соғыс қаупі туды, онда Таунус тауларының хатти тайпасы жақында лимес шебін бұзып өтіп кеткен. Марк бұған дайын болмады. Пий оған әскери тәжірибе бермеген сияқты, өмірбаяншы Марк Пийдің жиырма үш жылдық билігін императорының жанында, провинцияларда емес өткізгенін жазды. Марк қажетті тағайындауларды жасады: Ұлыбританияның губернаторы Марк Стаций Приск Северянның орнына Каппадокия губернаторы болып жіберілді. Секст Калпурний Агрикола Приск бұрын атқарған қызметке тағайындалды.

Бұл стратегиялық төтенше жағдай.

Жаңалық келді: Атидий Корнелианның әскері парфтармен болған шайқаста жеңіліп, дүркіреп шашырап кері шегінді. Партия шекарасына күштер жіберілді. Виндобонада (Вена) X Gemina легионының африкалық сенаторы Публий Юлий Геминий Марциан, Дунай легиондарының жасақтарымен Каппадокияға аттанды. Сонымен қатар, шығысқа үш толық легион жіберілді: I Минервия Бонннан (Жоғарғы Германиядан), II Адиутрикс Акинкумнан, және V Македоника Троисмистен. Солтүстік шекаралар стратегиялық тұрғыдан әлсіретілді; шекаралық басшыларға мүмкіндігінше қақтығыстан аулақ болуға бұйрық берілді. Атидий Корнелианның орнына Маркус Анний Либо, Маркусқа туысқан інісі тағайындалды. Ол жас болды – оның тұңғыш консулдығы 161 жылы болғандықтан, шамасы отыздан аспаған, және қарапайым патриций болғандықтан, әскери тәжірибесі болмады. Маркус талантты емес, сенімді адамды таңдады. Маркус Этрурия жағалауындағы Альсиум курорт қаласында төрт күндік демалысқа шықты. Бірақ ол тынығуға аса құштар емес еді. Фронтоға жазған хатында, ол мерекесі туралы ешкімге айтпайтынын мәлімдеді. Фронто ирониямен жауап берді: «Неге? Төрт күн бойы ойын-сауыққа, әзіл-қалжыңға және толық демалысқа Альсиумға барғаныңды білмеймін бе?» Ол Маркусты демалуға ынталандырып, оның ізашарларының мысалын келтірді (Пий палестрада жаттығу, балық аулау және комедияны ұнатқан), тіпті таң мен кешті құдайлардың бөлісіп алғаны туралы жыр жазды. Шын мәнінде, Маркус кешкі уақытын сот мәселелерімен айналысуға жұмсаған. Маркус Фронтоның кеңесіне құлақ қоймады. «Менің үстімде орындауға тиіс міндеттер тұр, олардан қашу мүмкін емес», - деп жазды ол. Маркус Фронтоның үнімен өзін кінәлады: «Менің кеңесімнен қаншалықты пайда таптың?» Ол демалды, және жиі демалады, бірақ «осы міндетке берілгендік… Оның қаншалықты қиын екенін сенен артық кім біледі?» Фронто Маркусқа оқуға арналған материалдарды, соның ішінде Цицеронның «Pro lege Manilia» деген еңбегін жіберді, онда оратор Митридат соғысында Помпейге жоғарғы қолбасшылық беруді қолдаған. Бұл орынды сілтеме болды (Помпейдің соғысы оны Арменияға жеткізген), және бұл Луцийді шығыс майданына жіберу туралы шешімге әсер еткен болуы мүмкін. «Онда сіз өзіңіздің қазіргі кеңестеріңізге сай келетін көптеген тарауларды таба аласыз, олар әскер қолбасшыларын таңдау, одақтастардың мүдделері, провинцияларды қорғау, сарбаздардың тәртібі, далада және басқа жерлерде қолбасшыларға қойылатын талаптар туралы [ ]». Парфия соғысының барысымен байланысты алаңдаушылығын сейілту үшін Фронто Маркусқа ұзақ және ойлы хат жазды, онда тарихи сілтемелер көптеп келтірілген. Фронтоның еңбектерінің қазіргі басылымдарында ол «De bello Parthico» (Парфия соғысы туралы) деп аталады. Фронтоның сөзіне қарағанда, Римнің тарихында Алияда, Каудиумда, Каннада, Нумантияда, Циртада және Карраеде, сондай-ақ Траян, Адриан және Пийдің тұсында да жеңілістер болған, бірақ соңында римдіктер әрқашан өз жауларын жеңген: «Барлық уақытта және барлық жерде [Марс] біздің қиындықтарымызды табысқа, қорқынышымызды жеңіске айналдырған».

Люцидің шығысқа жөнелтілуі (162163?)

161-162 жылдардың қысында Сирияда көтеріліс басталып кетті деген хабар келгенде, Парфия соғысына Луцийдің жеке басшылық етуі шешілді. Ол Маркустан мықтырақ және дені сау болғандықтан, әскери іс-қимылға көбірек лайық деп есептелді. Луцийдің өмірбаяуын жазған автор оның ішкі себептерін айтады: Луцийдің ерсіздіктерін тоқтату, оны ұқыпты болуға үйрету, соғыстың қорқынышы арқылы оның моральдық қасиеттерін түзету, оның император екенін сезіну. Қалай болғанда да, сенат келісім берді, және Луций кетіп қалды. Маркус Римде қалды, өйткені қала "императордың қасында болуын қалады". Луциймен бірге екі преториан префектісінің бірі – Фурий Виктор, сондай-ақ екі сенатор – М. Понтий Лаэлиан Ларций Сабин және М. Иалий Басс, және преториан гвардиясының бір бөлігі жіберілді. Виктор бұрын Галатияның прокураторы болып қызмет еткен, ол шығыс мәселелерінде тәжірибелі болды. Сондай-ақ Виктор Британияда, Дунайда, Испанияда, Италия флотының префекті, Египет префекті және Римнің өзінде көптеген лауазымдарда болған. Репентин сенатор шеніне ие болғанмен, сенаторлық даиреге шын кіруге мүмкіндігі болмады – бұл тек безгек атақ болды. Гвардиямен бірге префект болуы керек болғандықтан, таңдау Викторға түсті. Лаэлиан Фронтоның айтуынша, "қатал мінезді және ескіше тәртіпті адам" болды. Басс Төменгі Моэзияның губернаторы болған, сондай-ақ ол сонда келді. Луций өзінің сүйікті бостандықтарын таңдады, олардың ішінде Гемин, Аглаклит, Коид, Элект және Никомед болды, ол экспедициялық әскердің жабдықталуын басқару үшін praefectus vehiculorum лауазымынан бас тартты. 162 жылдың жазында Луций Брундизийден кемемен аттанды, ал Маркус оны Капуяға дейін сүйемелдеді. Луций жолында ауылдық үйлерде той жасап, Апулияда аң аулады. Ол Каносада ауырған, мүмкін, жеңіл инсультқа шалдығып, төсекке жатты. Маркус сенат алдында оның қауіпсіздігі үшін құдайларға дұға етіп, оңтүстікке асықты. Фронто жаңалықты естіп ренжіді, бірақ Луций оған емделуі мен жазылуын сипаттайтын хат жібергенде, оның көңілі көтерілді. Фронто шәкіртіне құштарлықтарын басуға кеңес берді және бірнеше күн тыныш демалысқа шақырды. Луций үш күн ораза ұстап, қан құйдырғаннан кейін жақсы болды. Верус, патша сапарындай, музыканттар мен әншілермен бірге Коринф және Афина арқылы шығысқа қарай сапарлады. Афинада ол Герод Аттикпен бірге тұрып, Элевсин құпияларына қатысты. Құрбан шалу кезінде аспанда батыстан шығысқа қарай ұшып кеткен жұлдыз байқалды. Ол Эфесте тоқтады, онда ол жергілікті аристократ Публий Ведий Антониннің меншігінде болды және күтпеген жерден Эритреяға аялдады. Сапар Эгей теңізі мен Кіші Азияның оңтүстік жағалауы арқылы кемемен жалғасты, Памфилия мен Киликияның әйгілі демалыс орындарында тоқтады, содан кейін Антиохияға жетті. Верустің шығысқа сапары қанша уақытқа созғаны белгісіз, ол 162 жылдан кейін ғана Антиохияға келген болуы мүмкін. Осы уақытта Стаций Приск Каппадокияға келген болуы керек, ол 163 жылы табысты әскери басшылығы үшін атаққа ие болды.

Антиохиядағы сән-салтанат пен логистика (162?165)

Луций жорығының басым бөлігін Антиохияда өткізді, бірақ қысты Лаодикияда, ал жазды Антиохиядан тыс Дафниде өткізді. Ол Смирнадан шыққан Пантея есімді әйелді ұнатып алды. Биограф оны "теңдессіз туған дос қыз" деп атайды, бірақ Луций оны "көрікті әйел" деп сипаттады. Бір өмірбаяншы Пантеяның Фидий мен Праксителдің мүсіндерінен де әдемі болғанын болжады. Оның сүйіктісі музыкаға бейім, иониялық грек тілінде сөйлейді, ал сөзіне аттикалық өткірлік қосылған. Пантея Лукианның алғашқы нұсқасын оқып, оны мақтағаны үшін сынады. Ол оны құдаймен салыстырды, бұл оны қорқытты – ол келесі Кассиопея болғысы келмеді. Оның да құқығы бар еді. Ол Луцийге сақалын қырқып беруге мәжбүр етті. Сириялықтар оны осы үшін де, көптеген нәрселер үшін де қорлады. Сыншылар Луцийдің зәулім өмір салтын сынады. Олар оның құмар ойнайтынын, "түн бойы ойын ойнайтынын" айтты. Ол актерлердің қоғамда болуын ұнататын. Ол өзінің соғыс арбаларының жағдайы туралы хабар алу үшін Римнен хабарламалар жіберіп тұруды сұрады. Ол жақтағы командалық рухтың белгісі ретінде жасылдардың аты Волюцердің алтын мүсінін әрдайым өзімен алып жүрді. Фронто шәкіртінің қорғанына тұрды: рим халқы Луцийдің наны мен ойын-сауығына мұқтаж, осылайша оларды бақылауда ұстауға болады. Бұл, кем дегенде, биографтың айтуынша. Луцийдің әрекетсіздігін баяндайтын витаның барлық бөлігі (HA Verus 4.4–6.6) бұрынғы көзден толығымен алынған баяндамаға енгізілген қосымша. Кейбір бөлімдері түпнұсқаға сәйкес келеді, ал басқалары түпнұсқадан алынған және кеңейтілген. Қалғаны биографтың өзінің қиялынан туған. Луцийдің алдында ауыр міндет тұрды. Фронто осы көріністі Корбулоның жүз жыл бұрын келгенін еске түсіретін сөздермен сипаттады. Сирия армиясы шығыстағы ұзақ бейбітшілік кезеңінде жұмсарып қалған. Олар өздерінің казармаларында емес, қаланың ашық ауадағы кафелерінде көбірек уақыт өткізді. Луций кезінде жаттығулар күшейтілді. Понтий Лаэлиан олардың жабдықтарынан төсеніштерін алып тастауды бұйырды. Құмар ойнау мен ішімдікке қатаң бақылау орнатылды. Фронто Луцийдің армиясының басында атқа отырғандай, жаяу да жүргенін айтты. Ол жауынгерлерді далада да, лагерьде де, тіпті ауруханада да тексерді. Луций соғыстың басында Фронтоға бірнеше хат жіберді. Ол үндемегені үшін кешірім сұрап хат жазды. Ол бір күнде өзгеруі мүмкін жоспарларды егжей-тегжейлі айтпады. Сонымен қатар, оның еңбегінің нәтижесі әлі көрінбеді: "Мен сізді қуанышқа шақыруға лайық ештеңе әлі орындалмады". Луций Фронтоның күні-түні ұйықтамай жүрген уайымын ұстанғысы келмеді. Луцийтің сырлы болуының бір себебі, Римнің Арменияны басып алғаннан кейін парфяндық келіссөздердің сәтсіз аяқталуы болуы мүмкін. Луцийдің ұсынысы әлсіздік белгісі ретінде қарастырылды. Парфтар бейбітшілікке дайын емес еді. Антиохияға көп тауар жеткізу үшін Луций Оронт өзенімен кеме қатынасын ашты. Өзен қалаға жеткенше тік жардан құлайды, сондықтан Луций жаңа канал қазуды бұйырды. Жоба аяқталғаннан кейін Оронт өзенінің ескі арнасы құрғап, алыптың сүйектері ашылды. Паузаний олардың "он бір шынтақтан аса" биіктігі бар аңнан шыққан деді; ал Филострат олардың биіктігі "отыз шынтақ" болған деді. Кларс оракулы олардың өзен рухының сүйектері екенін мәлімдеді. Кейіннен бұл сүйектер бірнеше ірі белгісіз жануарлардың сүйектері екені анықталды. Соғыстың ортасында, шамамен 163 жылдың күзінде немесе 164 жылдың басында, Луций Марк Антонийдің қызы Луциллаға үйлену үшін Эфеске сапар шекті. Луцилланың он үшінші туған күні 163 жылдың наурызында болды; оның некеге тұрғаны қандай күн болса да, ол әлі он беске толмаған. Марк Антоний күнді жылжытты: мүмкін, Пантея туралы әңгімелер оны алаңдатқан шығар. Луцилла анасы Фаустинамен және Луцийдің әкесінің жартылай бауыры М. Веттулен Цивика Барбаруспен бірге келді. Марк Антоний оларды Смирнаға дейін ертіп апаруды жоспарлаған болуы мүмкін (биограф ол сенатқа солай айтқанын айтады); бірақ бұл болған жоқ. Марк Антоний бұл топты Брундизийге дейін ғана ертіп барып, сол жерден шығысқа қарай кемеге отырды. Марк Антоний бірден Римге оралып, проконсулдарға бұл топты ресми түрде қабылдамауға арнайы нұсқаулар жіберді. Луцилла алдағы жылдары Луцийдің үш баласын дүниеге әкелді. Луцилла Луцилла Августа атанды.

Қарсы шабуыл және жеңіске жету (163166)

I Минервия және V Македония, М. Клавдий Фронто және П. Марций Верус легаттарының басшылығымен, Арменияда Стаций Прискпен бірге қызмет етіп, 163 жылғы науқанда римдік қару-жараққа жеңіс жеткізді, соның ішінде Армения астанасы Артаксатаны басып алды. Жыл соңында Верус ешқашан шайқасқа қатыспағанына қарамастан Арменка титулын алды, ал Марк келесі жылға дейін оны қабылдаудан бас тартты. Бірақ Луций тағы да император деп жарияланғанда, Марк онымен бірге императорлық атақты алуға асықты. Сирия армиясы X Гемина легаты Геминий Марциан басқаратын II Адиутрикс және Дунай легиондарымен күшейтілді. Басып алынған Армения римдік талаптарға сәйкес қайта құрылды. 164 жылы Артаксата орнына жаңа астана – Каин Полис ("Жаңа қала") салынды. Бірлидің есебуынша, ол римдік шекараға отыз мильдей жақын болды. Жаңа патша тағайындалды: консулдық дәрежедегі және Арсакид тегінен шыққан римдік сенатор Гай Юлий Сохаем. Ол тіпті Арменияда таққа отырғызылмаған болуы мүмкін, тіпті рәсім Антиохияда немесе Эфесте өткен болуы мүмкін. Сохаем 164 жылғы императорлық монетада мынадай жазумен бейнеленді: Верус тақтада отырып, таяғын ұстап тұрды, ал Сохаем оның алдында тұрып императорға сәлем берді. 163 жылы Стаций Приск Арменияда болғанда парфтар Осроенаға шабуыл жасады, ол Сирияның шығысында, Жоғарғы Месопотамияда орналасқан және Эдессада астанасы бар римдік клиент мемлекет еді. Олар елдің басшысы Маннусты қызметтен алып тастап, оның орнына өздерінің үміткерін тағайындады, ол 165 жылға дейін қызметте болды. (Эдесса монеталарының жазбалары осы кезден басталады, онда алғы жағында IV Вологас, ал артқы жағында "Wael the king" (сирия: W'L MLK') бейнеленген). Жауап ретінде римдік әскерлер Евфрат өзенінен төмен жылжып, оңтүстікке қарай өтті. Бірақ жыл соңына дейін римдік әскерлер солтүстікке қарай жылжып, парфтар жағалауындағы Даусара мен Никефориумды басып алды. Евфрат өзенінің солтүстік жағалауын басып алғаннан кейін, басқа римдік әскерлер Армениядан Осроенаға қарай жылжып, Эдессаның оңтүстік-батысындағы Антемузия қаласын басып алды. 164 жылы аз қозғалыс болды, жылдың көп бөлігі парфтар аумағына жаңа шабуылға дайындыққа жұмсалды. Оның монетасы да қайтадан пайда болды: аверсте "Ману патша" (сирия: M'NW MLK') немесе Антонин әулеті, ал кері жағында "Римдіктердің досы Маннос патша" (грекше: Basileus Mannos Philorōmaios). Екінші күш, Авидий Кассий және III Галлика Евфрат өзенінен төмен жылжып, Дурада маңызды шайқас өткізді. Жыл соңына қарай Кассиус әскері Месопотамияның екі астанасына жетті: Тигрдің оң жағалауындағы Селеукия және сол жақтағы Ктесифон. Ктесифон басып алынып, оның патша сарайына от қойылды. Селеукия тұрғындары, әлі де көбінесе гректер (қала Селеукидтер империясының астанасы ретінде салынған және Александр Македонскийдің мирасқоры империяларының бірі болған), жаулап алушыларға қақпаларын ашты. Бірақ қала тоналды, бұл Луцийдің беделіне нөсанды іс болды. Ақталуға себеп іздеді немесе ойлап тапты: ресми нұсқада Селевкидтер бірінші болып сенімді бұзды. Қалай болса да, тонау Селеукияның ұзақ құлдырауындағы ерекше қиратушылық тарауды белгілейді. Кассиус әскері, азық-түлік жетіспеушілігінен және Селеукияда жұқтырған обадан зардап шексе де, Рим аумағына аман-есен оралды. Кассиуспен III Галликада қызмет ететін жас трибун латиклавиус Юний Максим жеңістің хабарын Римге жеткізді. Максим жақсы жаңалық әкелгені үшін жомарт ақшалай сыйлық (дона) алды және дереу квесторлыққа көтерілді. Луций Parthicus Maximus атағын алды, ал ол және Марк тағы да императорлар деп жарияланды, 'imp. III' атағын алды. Кассиус әскері 166 жылы Тигрден Мидияға өтіп, қайтадан майданға шықты. Луций "Медикус" атағын алды, ал императорлар тағы да императорлар деп жарияланды, императорлық титулда 'imp. IV' болды. Марк тағы да бір сыпайылықпен кешіктіргеннен кейін Парфикус Максимусты алды. Соғыстың табысты өтуіне ең көп еңбекті қол астындағы генералдар салған. Осроенаға шабуыл жасаған күштерді грек тегіндес Азия провинциясынан шыққан М. Клавдий Фронто басқарды, ол Прискпен бірге Арменияда I Минервияға жетекшілік еткен. Ол, әрине, отбасында тұңғыш сенатор болған. Фронто 165 жылы консул болды, мүмкін, Эдессаны басып алғандығына байланысты. П. Марций Верус V Македонияны майданға бастап, Прискінің басшылығымен қызмет етті. Марций Верус батыстық, оның отаны, мүмкін, Галлия Нарбоненцистегі Толоса болған. Бірақ ең танымал генерал - III Галликаның командирі, яғни Сирия легиондарының бірінің командирі К. Авидий Кассий болды. Кассий Солтүстік Сирияның Кирр қаласынан шыққан жас сенатор, қарапайым текті. Оның әкесі, Гелиодор, сенатор болмаған, бірақ оған қарамастан, белгілі бір дәрежеге ие болған: ол Адрианның ab epistulis болған, императордың саяхаттарында оны қадағалаған және Адрианның билігінің соңында Египет префекті болған. Кассий өзі де, өзінің құндылығын жоғары бағалап, Селеукид патшаларынан шыққанмын деп мәлімдеді. Кассий мен Марций Верус, әлі де ондаған жаста болса да, 166 жылға консулдыққа сайланды. Парфтардың IV Вологасы (147–191) бейбітшілік жасады, бірақ римдіктерге Батыс Месопотамияны беруге мәжбүр болды.

Римдегі жылдар

Келесі екі жылды (166-168) Римде өткізді. Верус әсем өмір салтын жалғастырып, актерлер мен жақындарынан тұратын труппасын өзімен бірге сақтап тұрды. Ол үйінде таверна салдырып, таңға дейін достарымен мерекелер өткізді. Сондай-ақ, ол өзінің кім екенін жасырып, қара халықтың арасында серуендеуді ұнататын. Цирк ойындары, әсіресе, көліктермен жарысу оның тағы бір құмарлығы болды. Марк Аврелий оның осы мінез-құлқына қарсы болды, бірақ Верус мемлекеттік міндеттерін тиімді түрде атқаруын тоқтатпағандықтан, ол көп нәрсе жасай алмады.

Дунайдағы соғыс және өлім

168 жылы көктемде Маркоманндықтар Рим аумағына шабуыл жасаған кезде Дунай шекарасында соғыс басталды. Бұл соғыс 180 жылға дейін жалғасты, бірақ Верус оның соңына жетпеді. 168 жылы Верус пен Маркус Аврелий шайқас алаңынан Римге оралғанда, Верус тағамға улану салдарынан туған симптомдармен ауырып, бірнеше күннен кейін қайтыс болды (169). Дегенмен, ғалымдар Верус шешекке шалдыққан болуы мүмкін деп санайды, себебі ол Антонин обасы деп белгілі кең таралған эпидемия кезінде көз жұмды. Маркус Аврелий өзінің асырап алған бауырының қазасына, араларындағы шағын дау-жанжалдарға қарамастан, терең қайғырды. Ол мәйітін Римге әкеліп, оның құрметіне арналған ойындар ұйымдастырды. Қосымша рәсімдерден кейін сенат Верусты құдай деп жариялап, оған Divus Verus ретінде табынуға рұқсат берді.