Кіріспе

Әлеуметтік қамсыздандырудың мемлекеттік модельдері әлеуметтік қамсыздандырудың жүйесі және онымен бірге келетін құндылық жүйесі. Бұл, әдетте, нарықтық немесе аралас экономика аясында елдің азаматтарының әл-ауқатына әсер ететін әлеуметтік саясатты қамтиды.

Салық салу

Салық салу - бұл мемлекет халыққа қалай салық салады, яғни біркелкі салық, регрессивті салық немесе прогрессивті салық жүйесі арқылы. Салық салудың ең кең таралған қағидасы - салық төлеу қабілетіне қарай салық салу.

Әлеуметтік сақтандыру

Әлеуметтік сақтандыру мемлекеттік жұмыссыздық, зейнетақы, аналық және аталық демалысы және мүгедектік жәрдемақыларын жүзеге асыруды қарастырады.

Мемлекеттік қызметтер

Денсаулық сақтау сияқты қызметтер толығымен дерлік мемлекетпен қаржыландырылуы мүмкін, жеке сақтандыруға негізделуі мүмкін немесе осы екеуінің арасында болуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританияда денсаулық сақтау қызметі (National Health Service - NHS) толығымен дерлік мемлекеттік қаржыландырылады, ал Канадада денсаулық сақтау саласы провинциялық деңгейде ұсынылады. Керісінше, АҚШ-та ауруханаға жатқызылған жағдайда жеке адамдар медициналық сақтандыру полистеріне сүйенуге мәжбүр, ал кедейлерге мемлекеттік қолдаудың ең аз мөлшері бар. Тағы бір элемент қоғамдық көлік болуы мүмкін, өйткені кейбір елдер жедел транзит жүйелерін мемлекет меншігіне айналдырды, ал басқалары оларды жекешелендірді (мысалы, Ұлыбританияда қоғамдық көліктер жекешелендірілді, бірақ Солтүстік Ирландияда емес).

Жұмыспен қамту

Жұмыспен қамтуды еркін түрде жүзеге асыратын экономика жұмыс орындарын қамтамасыз етуге еш ықпал етпейді. Басқа елдер жұмысшыларды еріксіз жұмыстан шығарудан қорғау үшін белгілі бір деңгейдегі ережелерге сүйенеді. Жұмыс берушілердің жұмыссыздықты азайтуы үшін, мысалы, жұмыстан шығу ақысының қымбаттауы, жоғары деңгейдегі реттеудің себептері ретінде жиі келтіріледі.

Британдық үлгі

Ұлыбритания, Ирландия, Канада, Жаңа Зеландия, Австралия және Оңтүстік Азия елдері қолданады. Британдық модельде орташа мөлшердегі әл-ауқат мемлекеті бар, бұл ЭЫДҰ-ның жоғары табысты елдеріне қатысты, бірақ Скандинавия мен континенттік Еуропаның көп бөлігінен аз. Олардың кедейлігі мен теңсіздігі жоғары. Батыс Еуропа елдерінің басым көпшілігіне қарағанда әл-ауқат мемлекетінің көлемі кішірек болғанымен, Ұлыбритания, Ирландия және Канада, басқа да салалармен қатар, жалпыға бірдей медициналық көмек көрсетеді, табысты қайта бөледі және ең төменгі деңгейге жету үшін табыс кепілдік береді.

Еуропалық континент

Австрия, Франция, Германия, Бельгия және Люксембург қолданатын Континентальдық модель жұмыс орындарын қорғау бойынша қатаң ережелерге және өнеркәсіптегі көптеген ережелерге ие. Алайда, еңбек нарығы икемсіз және жаһандануға баяу жауап береді. Кедейлікті азайту және жоғары сапалы денсаулық сақтауды қамтамасыз ету үшін сақтандыруға негізделген жұмыссыздық жәрдемақысы мен жақсы қаржыландырылатын әл-ауқат мемлекеті қолданылады. Бұл модельді жалпы алғанда британдық және скандинавиялық модельдердің ортасы ретінде қарастыруға болады.

Жерорта теңізі

Италия, Испания, Грекия, Португалия қолданатын Жерорта теңізі моделі Континенттік модельге ұқсас, бірақ әл-ауқатты жомарт мемлекеттік зейнетақыларға бағдарлайды. Еңбек нарығы континенттік модельдегідей жұмыс орындарының қорғанышымен икемсіз, бірақ қоғамның төменгі бөлігіндегі кедейлікті азайтуға жарамсыз.

Скандинавиялық үлгі

Нордикалық модель, негізінен, Норвегия, Швеция, Дания, Исландия, Финляндия сияқты солтүстік елдерін білдіреді, бірақ кейбіреулері Нидерландыны қамтиды, сонымен қатар, еңбек одақтары мен жұмыс берушілер ұйымдары сияқты корпоратистік элементтердің күшті әсерінен "Сордикалық корпоратистік" модель деп аталады. Ол өте дамыған және үкімет қаржыландыратын әл-ауқат мемлекетін қолдайды. Еңбек нарығы жұмыстан босату мен жұмысқа алудың оңайлығымен жылжымалы болып қалады, ал үкімет жұмыстан шығарылғандарға жұмыссыздық жәрдемақысы мен қайта даярлау арқылы қамқорлық жасайды. Солтүстік модельдегі теңдікке прогрестік салық салу арқылы қол жеткізіледі. Осы саясаттың нәтижесінде Швеция, Дания және Норвегияда табыстар арасындағы айырмашылық әлемдегі ең төменгі деңгейде. Скандинавия елдері экономикасы мен өнімділігі жоғары өсуде, бірақ ең қызығы, олар бақыттылық туралы зерттеулер бойынша үздік орында тұр. Нордикалық модельдегі әл-ауқат жүйелері көптеген стандартты халықаралық әл-ауқат немесе әл-ауқат салыстыруларында жоғары бағаланған (мысалы, Дүниежүзілік экономикалық форум 2020). Алайда, кейбір скандинавтық әлеуметтік және гендерлік зерттеушілер, мұндай бағалаулар, әдеттегі әлеуметтік-әлеуметтік критерийлерге негізделген, скандинавтық елдерді, мысалы, гендерлік және нәсілдік теңдік тұрғысынан артықшылықтарға ие болуы мүмкін деп дәлелдеді. Мысалы, егер дененің тұтастығы мен дененің азаматтығына байланысты мәселелерді қамтитын денсаулыққа қатысты кеңірек көзқарас қабылдаса (Pringle 2011), онда кейбір негізгі ерлердің үстемдігі және/немесе ақ нәсілді артықшылықтары әлі де солтүстік елдерде қатал түрде сақталып отырғанын байқауға болады, мысалы, бизнес, әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық, балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық, әскери, академиялық және дін (Hearn and Pringle 2006; Hearn et al. 2018; Прингл 2016)