Кіріспе

100 жылдан 1100 жылға дейін қолданылған шығыс иран тілі Сака немесе Сакан, ежелгі буддалық Хотан, Кашгар және Тумшук патшалықтарынан Тарим алабында, қазіргі Оңтүстік Синьцзян, Қытайда расталған шығыс иран тілдерінің әртүрлілігі. Бұл орта иран тілі. Екі патшалық диалекті жағынан ерекшеленді, олардың сөйлеуі хотан және тумшук тілдері деп аталады. Үндістан субконтинентінің батыс аймақтарындағы сака билеушілері, мысалы, индо-скифтер мен батыс сатраптар, іс жүзінде бірдей тілдерде сөйлеген. Ағаш пен қағазға жазылған құжаттар өзгертілген брахми жазуымен жазылды, уақыт өте келе қосымша таңбалар мен z-ге ys сияқты ерекше жалғаулар қосылды. Құжаттар 4 - 11 ғасырларға жатады. Түмшук тілі хотан тілінен гөрі ескірек, бірақ хотан тілінен гөрі аз қолжазбаларда кездесетіндіктен, оны көбірек түсіну қиын. Хотан диалектісі қазіргі вахи және пушту тілдерімен ерекшеліктері бар деп есептеледі. Сака сол кездегі құжаттарда "Хватанай" деп аталған. Көптеген пракрит терминдері хотан тілінен тохари тілдеріне алынған.

Тарих

Саканың екі белгілі диалектісі скифтердің бір қозғалысымен байланысты. Қытай жазбаларында бұл аймаққа шабуыл жасалғаны туралы мәлімет жоқ және бір теория бойынша екі диалектте сөйлейтін сака тайпалары бұл аймаққа шамамен б.з.д. Хотан диалектісі 7-10 ғасырлар аралығындағы мәтіндерде расталған, бірақ кейбір фрагменттер 5-6 ғасырларға жатады. Тумшук диалектісі бойынша едәуір шектеулі материалды дәл даталау мүмкін емес, бірақ оның көпшілігі 7 немесе 8 ғасырдың аяғына таман пайда болған деп есептеледі. Сака тілі түркі мұсылмандары Хотан патшалығын басып алғаннан кейін Шыңжаңның исламдануы мен түркіленуі кезінде жойылып кетті. 11 ғасырда Махмуд әл-Қашғари Хотан халқының әлі де өз тілі мен жазуы бар екенін және түркі тілін жақсы білмейтінін атап өтті. Қашғаридің айтуынша, кейбір аудандарда әлі күнге дейін канчаки және согдиан сияқты түркі емес тілдер қолданылған. Канчакидің сака тілдері тобынан шыққандығы белгілі. Тарим алабы 11 ғасырдың аяғында тілдік тұрғыдан түркіленді.

Жіктеу

Хотан және Тумшук тілдері шығыс иран тілдерімен тығыз байланысты.

Мәтіндер

Ыстық қорғандағы жазудан басқа, ол Хотан тілі деп анықталды (қазіргі таңда Харост тілінде жазылған), сақталған барлық құжаттар Хотан немесе Түмшук жерінен алынған. Хотан тілі Дунхуан қолжазбалары арасында сақталған 2300-ден астам мәтіннен дәлелденген, ал Тумшук тілінде тек 15 мәтін ғана бар. Бұларды Харольд Уолтер Бейли бұзып шығарды. Ең көне мәтіндер 4 ғасырдан бастап негізінен діни құжаттар болып табылады. Хотан патшалығында бірнеше вихаралар болған және буддалық аудармалар барлық кезеңдерде таралған. Патшалық сарайға (хасда аураса деп аталады) көптеген тарихи маңызы бар, сондай-ақ жеке құжаттар бар. Құжат үлгісі .