Кіріспе

Адам табиғаты - адамның табиғи түрде иелік еткен негізгі қасиеттері мен қасиеттері, соның ішінде ойлау, сезім және әрекет ету тәсілдері. Бұл термин көбінесе адамзат баласының мәнін немесе адам болудың 'не екенін' білдіреді. Бұл пайдалану даулы болып шықты, өйткені мұндай мәннің шынымен бар екендігі туралы дау бар. Адам табиғаты туралы пікірталастар ғасырлар бойы философияның басты назарында болды және бұл ұғым жанды философиялық пікірталастарды туғызуды жалғастыруда. Екі ұғым да бір-бірінен ерекшеленсе де, адам табиғаты туралы пікірталастар әдетте гендер мен қоршаған ортаның адам дамуындағы салыстырмалы маңыздылығына қатысты (яғни, "табиғат пен тәрбие"). Осыған сәйкес, бұл ұғым академиялық салаларда, мысалы, табиғи және әлеуметтік ғылымдар мен философияда, әр түрлі теоретиктер адам табиғатына түсінік бергенін айтады. Адам табиғаты дәстүрлі түрде белгілі бір мәдениеттермен байланысты қоғамдар арасында әр түрлі болатын адам қасиеттеріне қарама-қайшы келеді. Табиғат ұғымы - бұл үкім шығарудың стандарттары ретінде дәстүрлі түрде грек философиясында басталған, кем дегенде оның Батыс және Таяу Шығыс тілдері мен көзқарастарына қатты әсер еткендігі туралы айтылады. Ежелгі антикалық және орта ғасырлар кезеңінде басымдыққа ие болған ерекше тәсіл Аристотельдің телеологиясы болды, оның негізінде адам табиғаты қандай да бір жолмен жеке тұлғалардан тәуелсіз болып, адамдарды тек олар қандай болса, солай болады деп сенді. Бұл өз кезегінде адам табиғаты мен құдайлық арасындағы ерекше байланысты көрсетеді деп түсінілді, бұл жерде адам табиғаты соңғы және формальды себептер тұрғысынан түсініледі. Нақтырақ айтқанда, бұл көзқарас табиғаттың өзі (немесе табиғатты жаратқан құдайлық) ниеттері мен мақсаттары бар, оның ішінде адамзаттың табиғи өмір сүру мақсаты бар деп санайды. Адам табиғатын осындай түсіну бұл табиғатты адамның "идеясы" немесе "формасы" ретінде көреді. Алайда, осы өзгермейтін және метафизикалық адам табиғатының болуы көптеген тарихи пікірталастардың тақырыбы болып табылады, бұл қазіргі заманға дейін жалғасуда. Аристотельдің адам табиғатының тұрақтылығы туралы түсінігіне қарсы адамның салыстырмалы пішінділігі соңғы ғасырларда әсіресе қатты айтылды - ең алдымен Томас Гоббс, Джон Локк және Жан Жак Руссо сияқты ерте заманшылдар. Руссо өзінің "Эмил немесе білім туралы" атты еңбегінде: "Біз табиғатымыздың қандай болатынымызды білмейміз", - деп жазған. 19 ғасырдың басынан бері Дарвин, Фрейд, Маркс, Кьеркегор, Ницше және Сартр сияқты ойшылдар, сонымен қатар структуралистер мен постмодернистер де кейде адамның тұрақты немесе туа біткен табиғатына қарсы пікір білдірді. Чарльз Дарвиннің эволюция теориясы қазіргі заманғы адамдардың ата-бабалары қазіргі адамдар сияқты емес деген тұжырымға қолдау көрсетіп, талқылаудың пішінін өзгертті. Қазіргі заманғы ғылымның көп бөлігіндей, мұндай теориялар метафизикалық себептерге аз немесе мүлдем жүгінбей түсіндіруге тырысады. Олар адам табиғатының пайда болуын және оның негізгі механизмдерін түсіндіру үшін немесе өзгеру және әртүрлілік қабілетін көрсету үшін ұсынылуы мүмкін, бұл адам табиғатының тұрақтылығы туралы түсінікті бұзады.

Классикалық грек философиясы

Классикалық Грекиядағы философия - бұл заттардың табиғаты туралы батыс тұжырымдамасының түпкілігінде. Сократ өзінің жазба еңбектерін қалдырмаса да, адамның қалай өмір сүру керектігі туралы мәселені зерттеген деп айтылады. Сократтың оқушылары Платон мен Ксенофонттың еңбектерінен, сондай-ақ Аристотельдің (Платонның оқушысы) жазбаларынан Сократтың рационалист болғаны және ең жақсы өмір мен адам табиғатына ең қолайлы өмір ойлауды қамтиды деп сенгені анық. Сократ мектебі ислам, христиан және еврей философтары арасында орта ғасырлардағы философиялық талқылауда басым әсер етті. Платон мен Аристотельдің еңбектеріндегі адам жаны ерекше адамдық жолмен бөлінетін табиғатты ие. Бір бөлігі - адам және рационалды, әрі қарай 1) өздігінен рационалды болып табылатын бөлігіне; және 2) ақыл-ойды түсіне алатын рухты бөлігіне бөлінеді. Жанның басқа бөліктері жануарларда кездесетін құмарлықтар мен құмарлықтарға ұқсас. Аристотель мен Платонның идеяларында рухқа тәндік (тумос) басқа құмарлықтардан ерекшеленеді. "Рационалды" дұрыс функциясы - рухқа тәндіктің көмегімен жанның басқа бөліктерін басқару. Осыған байланысты, адамның ақыл-ойының қолданылуы өмір сүрудің ең жақсы жолы болып табылады, ал философтар - адамдардың ең жоғары түрлері.

Аристотель

Аристотель - Платонның ең танымал шәкірті - адам табиғаты туралы ең танымал және ықпалды пікірлер айтты. Оның шығармаларында адам жанының екіге бөлінуінің ұқсас схемасын қолданудан басқа, адам табиғаты туралы кейбір нақты мәлімдемелер жасалады: басқа жануарлардан айырмашылығы, адамдар өздерінің жандарында (психикасында) ақыл немесе тілге (логос) ие. Аристотельдің пікірінше, бұл адамның жұмысы (эргос) - ақылға сәйкес жанның іске асуы (энергея). Осы ой-санаға сүйене отырып, ортағасырлық Аристотельдің ізбасарлары адам "ақылға қонымды жануар" деген ілімді қалыптастырды. Адам - ерлі-зайыптылық жануар: ересек шақта жұпқа туылған жануар. Осылайша адам отбасын (оикос) және, сәтті жағдайларда, патриархалдық жолмен басқарылатын клан немесе кішкентай ауылды құрады. Алайда, адамдар өз ауылдарын табиғи түрде өздігінен толықтай қамтамасыз етілген қалаларға (полейс) жалғастыруға бейім. Адам саяси жануар: Адам - күрделі қоғамдастықтарды (яғни қала немесе қалашықтың көлемін) құруға бейімділігі бар, заң шығару жүйесі мен еңбек бөлінісі бар жануар. Қоғамның бұл түрі үлкен отбасынан ерекшеленеді және адам ақыл-ойының қолданылуын талап етеді. Қалаларды ауыл сияқты патриарх басқармауы керек. Адам - мимикалық жануар: Адам өзінің қиялын пайдалануды жақсы көреді, және тек заңдар шығару және қалалық кеңестерді басқару үшін ғана емес: "Біз өзі ауыр көрінетін нәрселердің дәл бейнелерін көруді ұнатамыз, мысалы, әдепсіз аңдар мен өліктер. Бізге ұқсастықты көру ұнайды, өйткені біз қарап, әрқайсысының не екенін білеміз және түсінеміз, мысалы, "бұл және ол. Аристотель үшін ақыл - адамның басқа жануарлармен салыстырғанда ерекшелігі ғана емес, сонымен қатар біз ең жақсы нәтижеге қол жеткізуіміз керек. Аристотельдің адам табиғаты туралы жазған көптеген сөздері әлі күнге дейін әсер етеді. Алайда, адамдар "мағыналы" немесе бір нәрсеге арналған деген телеологиялық идея қазіргі уақытта өте танымал емес.

Конфуцийшілдік

Адам табиғаты - қытай философиясының негізгі мәселесі. Сунь династиясынан бастап адам баласының туа біткен ізгілігі теориясы конфуциандықта басым болды. Бұл Кунзидің тумысынан келе жатқан зұлымдық теориясына қайшы келеді.

Менций

Менций адамның табиғаты жақсы деп айтады. Ол адам табиғатын дұрыс жағдайда қалыптасады деп күтілетін идеалдық жағдайға деген бейімділік деп түсінеді. Басқаша айтқанда, адам баласы жақсылыққа бағытталған эмоциялық бейімділіктері бар. Менций негізгі қасиеттерді - қайырымдылық, әділдік, әдептілік және даналықты - адамдар бастапқыда иеленетін ішкі қасиеттер деп санайды, сондықтан адамдар тек өзінің жеке мүддесін қанағаттандыру арқылы толық қанағаттанбайды. Вонг (2018) Менциустың адам табиғатын жақсы деп сипаттауы "онда моральдық тұрғыдан лайықты түрде сезіну және әрекет ету және дұрыс тәрбиелеу жағдайларымен адамға сезімнің қалауларына тиісті назар аударуға қатысты нұсқау бере алатын интуитивті нормативті үкімдер шығару дегенге негізделген". Ол бұны білімге қол жеткізбеген кездегі адамның аңға тән құмарлықтары деп қарастырады. Адамның табиғаты пайда табуға ұмтылады, өйткені адам сезімінің қанағаттануын қалайды. Оның адам табиғаты жаман дегені, Иванхо (1994) бойынша, адамдарда моральдық ұғым жоқ және сондықтан оны үйрену арқылы иемденуі керек, әйтпесе де, құрып, алшақтатушы бәсеке адам құмарлығынан сөзсіз туындайды.

Заңшылдық

Заңшылдық адамның табиғатына деген сенімсіздікке негізделген. Бұл философияны ұстанатындар адамның жақсылығы мен жамандығы туа біткен нәрсе ме, әлде адам баласы осы табиғатқа байланысты негізгі қасиеттерге ие ме деген сұраққа көңіл бөлмейді. Адамдар өздерінің өзімшіл табиғатымен басқалардың есебінен оңай азғырылатын, өзара күресетін адамдық актерлер мен мүдделер арасындағы қақтығыстармен сипатталатын мәңгілік саяси күрес бар. Заңшылдыққа сәйкес, адам табиғатындағы өзімшілдікті білім беру немесе өзін-өзі тәрбиелеу арқылы жоюға немесе өзгертуге болмайды. Хан Фэйдің пікірінше, адам табиғатының негізгі ерекшелігі - адамдардың өзімшіл екендігі, бірақ олардың қалаулары қанағаттандырарлық.

Ортағасырлық және қайта өрлеу дәуірінің философиясы

Ортағасырлық адамның ұғымдары екі көзден ерекше әсер алды, атап айтқанда: Киелі кітап пен классикалық философиялық дәстүр. Жазбаларда әсіресе екі үзінді динамикалық антропологияның негізін қалады: Жаратылыс 1, 26 және Даналық 2, 23, онда адамның "Құдайдың бейнесі" болып жаратылғаны айтылады. Бұл сөздердің адам туралы көзқарастың негіздері мен салдары туралы ой жүгіртуге ешбір теологтың мүмкіндігі жоқ. Бернард Клервоның пікірінше, адам - Құдайдың бейнесі, ол еркін ерікпен (De gratia et libero arbitrio, IV, 9; IX, 28), көпшілік авторлар Құдай мен адамның арасындағы ұқсастықты ақылға негізделген деп қарастырды. Осылайша, Томас Аквинскийдің айтуынша, адамды оның интеллектуалды Табиғаты бойынша imago Dei деп атауға болады, өйткені "интеллектуалды табиғат Құдайға еліктейді, әсіресе Құдай өзін-өзі біледі және өзін-өзі жақсы көреді" (Summa theologiae I a, q. 93, а. 4) қараңыз. Бонавентураның пікірінше, барлық жаратылған зат - Құдайдың іздері, ал ақыл-ойға ие заттар - Құдайдың бейнелері, өйткені Құдай олардың принциптері ретінде есте сақтау, ақыл-ой және ерік-жігер іс-әрекеттерінде болады. Мәсіхтану мен адамның Құдайдың бейнесі екендігі туралы ілімді біріктіру арқылы Мейстер Экхарт Әкенің бейнесі болған Ұл мен Құдайдың бейнесі бойынша жаратылған адам арасындағы дәстүрлі айырмашылықты жоюды мақсат етті. Адамның ғаламды бейнелейтін микрокосмос ретінде қалыптасуы ежелден келе жатқан идея. Адамның осы түсінігі XII ғасырда Бернард Сильвестрис пен Готфрий Сент-Виктор сияқты әртүрлі авторлар оны қолданған кезде зор жетістікке жетті. Бингендік Хильдегард пен Онориус Августодуненсис "кіші дүние" мен ғалам, макрокосмос арасындағы сәйкестіктердің бүкіл жүйесін жасады, бұл сәйкестіктер ортағасырлық медицинада және төрт темперамент туралы ілімде елеусіз роль атқарды. Адамды "рационалды жануар" деп анықтаудың бастауы да ежелгі дәуірге барып такады. Бұл анықтамаға кіретін жан мен дене арасындағы қарым-қатынас мәселесі Аристотельдің Батысқа келгенінен кейін және грек және араб философиялық мәтіндерінің аудармаларынан кейін өте маңызды пікірталастарға себеп болды. Бонавентура керемет қорғаған дуалистік позицияда адам екі заттан тұрады, жан денеге қосылады. Бұл жағдайда жанның онтологиялық автономиясы деген постулат жанның өлмейтініне деген діни сеніммен оңай үйлеседі. Аристотельдік "жанның органикалық дененің әрекеті" және сондықтан дененің формасы" ілімі өшпес өмірді негізге алатын тезис ретінде көбірек проблема туғызады. Аристотельдік гиломорфизмді қабылдауда Томас Аквинский адам құрамының бірлігін талап етті. Сондықтан ақыл-ой жаны - бұл "адамның әрекет етуші, дене, тірі зат, жануар және адам" (Summa theologiae I a, q. 76 а. 6, 1-қосымша). Ақыл-ой әрекеті арқылы, ол өз іс-әрекетінде денеден тәуелсіз, Томас жанның денесіз өмір сүруге қабілетті екенін көрсетуге тырысты: "Осыдан ақыл-ой принципі, басқаша айтқанда, рух, ақыл-ой, өздігінен дене қатысы жоқ әрекетті иеленеді. Енді өздігінен өмір сүрмеген ештеңе өздігінен әрекет ете алмайды. Адамның жаны, яғни ақыл-ойы, рухы - бұл тәнсіз және өмір сүретін шындық (Summa theologiae I a, q. 75-ке дейін. 2) қараңыз. 14 ғасырда (Окхэмдік Уильям, Жан Бурридан) жанның өлмейтініне қатысты философиялық дәлелдер таласқа түсті, бірақ бұл пікірталас әсіресе 15 және 16 ғасырдың басында жан-жақты болды. Марсилио Фичиноның Платондық теологиясын (1474) жанның өлмейтініне қарсы қорғаныс ретінде түсінуге болады, ал Пьетро Помпонацци († 1525) өлмейтініне қатысты дәлелдеудің идеясына қарсы күресті. Аристотельдің корпусының қайта ашылуы басқа антропологиялық формуланың талқылануына мүмкіндік берді. Аристотель өзінің "Саясаты" (I, 2; 1253 a 12) еңбегінде адамның "саяси жануар" екендігі туралы ойды алға тартқан. Бұл тұжырымдама Падуандық Марсилий мен Данте Алигьеридің елеулі мысалдары болатын саяси антропологияның мүмкіндігін ашты. Адамзат қауымдастығына мүше болу адамзаттың құрамдас бөлігі ретінде қарастырылды. Осы тұрғыдан алғанда, кейбір авторлар қарым-қатынас туралы ой жүгіртті және тілдің адамзатты құрайтын құралы екенін анықтады. Адамға өзінің ойларын білдіру үшін сөздерді қолдану керек, - деді Томас Аквин: - Басқа жануарлар өз құмарлықтарын, шамамен, ит ашуын лақтырғандай білдіреді. Сондықтан адам басқаларға қарағанда әлдеқайда көп қарым-қатынас жасайды. 1) қараңыз. Адамның қадір-қасиеті тақырыбы ортағасырлық антропологияның тағы бір қырын көрсетеді. Бұл туралы Джон Скотт Эриугенаның "De divisione naturae" (IV кітап) кітабында таңғажайып көрініс табады, о�...

Христиандық теология

Христиандық теологияда "адам табиғатын түсінудің" екі жолы бар: біріншісі - "рухани, Киелі кітапқа негізделген және теистік"; ал екіншісі - "табиғи, ғаламдық және теистікке қарсы". Бұл бөлімде біріншісіне баса назар аударылады. Уильям Джеймс адам табиғатын діни тұрғыдан зерттеуде айтқандай, "діннің" "адам табиғатының бір бөлімі" бар. Адам табиғаты туралы теология ғалымдарының көзқарастары әр түрлі. Алайда, барлық "библиялық антропологияда" кейбір "негізгі тұжырымдар" бар:"Адамзаттың бастауы Құдайдан, оның жаратушысынан". "Адамдар Құдайға ұқсас" Адамдар "басқа жаратылыстарға билік жүргізетін болады". Киелі кітапта "адам табиғатының ілімі" жоқ. Қайта, ол адам табиғатын философиялық сипаттауға материал береді. Мысалы, Жаратылыс кітабындағы жаратылыс кітабы адам табиғаты туралы түсінік береді. Католик шіркеуінің катехизисі "Адамның қадір-қасиеті" деген тарауда адамның Құдайдың бейнесі, бақыттылыққа шақыру, бостандық, адам іс-әрекеті, құмарлықтар, моральдық ар-ұждан, ізгіліктер және күнә туралы мақала береді.

Адамның күнәкар болмысы

Адам ата күнәға батып, Құдайдың бейнесі сақталғанмен, "адам табиғаты" "жалған" болып кетті. Ескі және Жаңа Келісімде де "күнә бүкіл әлемде таралған" деп үйретіледі. Исаның айтуынша, адам баласы "тәбиғи күнәкар" болып келеді, өйткені "күнәға бейім" (ЖД). Мұндай "адамның адамгершілік болмысында бір қателік бар екендігіне деген түсінік барлық діндерде бар". Адам атамен Әкеміз Құдайды жаратты. Түпкүлкі күнә туралы ілімді католик шіркеуі және протестанттық ағымның басым көпшілігі ұстайды, бірақ ата-бабалар кінәсі туралы ұқсас ілімді ұстайтын Шығыс православие шіркеуі қабылдамайды. "Түпкі күнә адамның барлық қасиеттеріне әсер етеді: ой-өрісі мен еркіне, сондай-ақ, құмарлықтары мен сезімдеріне әсер етеді. Бұл жағдайды кейде "толық бұзылу" деп атайды. Адамзат "қателікке толы" дегенді білдірмейді. Римдіктерге 2:14 тармаққа қатысты сөздерді айтқан Джон Кальвин барлық адамдарда "тәбиғат бойына сіңген әділдік пен адалдық туралы түсініктер" бар екенін жазды. Адам атаның "бұрынғы адамзаттың" бейнесі болғандықтан, Адам ата күнә жасаған кезде "бұрынғы адамзаттың бәрі күнә жасады". Ескі Келісімде Адам атаның күнәсі "адам табиғатының бүлінуіне" тікелей байланысты емес. Алайда "күнә бүкіл әлемге тарады" деген сөз Адам атадан тараған дегенді білдіреді. Жаңа Келісімде Пауыл "күнә бүкіл әлемде кең таралған" деген сөзбен келіседі. Ол сондай-ақ, Ескі Келісімде айтылғандарды анық көрсетеді: Адамзаттың "күнәкар табиғаты" мен Адам атаның күнәсі арасындағы байланыс Римдіктерге 5:19-да Пауыл былай деп жазды: "Адам атаның мойынсұнбауы арқылы адамзат күнәкар болды". Пауыл күнәкар болмысын өзімен байланыстырып: "Менің күнәкар болмысымда жақсылық жоқ" деген. Адам баласына тән "түпкі күнә" ілімі тек Киелі кітапқа негізделмеген. Бұл, ішінара, эмпирикалық байқауға ашық "көрнекті фактілерден жалпылау".

Эмпирикалық көзқарас

Адам табиғаты туралы біраз сарапшылар түпкі күнәның көрінісін (яғни, туа біткен бейімділікті) эмпирикалық фактілер ретінде сипаттады. Биолог Ричард Докинс өзінің "Өзін-өзі қалаушы ген" атты еңбегінде "өмір сүруде сәтті болған геннің басты қасиетінің" "жансыз өзімшілдік" екендігін айтады. Оның үстіне, "бұл гендік өзімшілдік әдетте жеке адамның мінез-құлқында өзімшілдікке себепші болады". Балалардың психологиясын зерттейтін Бертон Уайт балалардың бойында "жеке бастың" қасиетінің бар екенін, ол қасиеттің "жеке бастың" іс-әрекеттерінде көрініс табатынын айтады. Әлеуметтік зерттеуші Уильям Грэм Самнер "әр жерде адам "алдамшылық, сыбайлас жемқорлық, надандық, өзімшілдік және адам табиғатының барлық басқа да жамандықтарымен" кездеседі деп есептейді. Ол "адам табиғатының жаман қылықтары мен құмарлықтарын" атап өтті. Самнер мұндай адам табиғатының жалпыға ортақ екенін: барлық адамдарда, барлық жерлерде және қоғамның барлық сатыларында екенін біледі. Психиатр Томас Энтони Харрис өзінің "көз алдындағы мәліметтеріне" сүйене отырып, "күнә, зұлымдық, зұлымдық, немесе "адам табиғаты", не болса да, біздің түріміздегі кемшілік, әр адамда бар" деп айтады. Харис бұл жағдайды "жанды жамандық" немесе "түпкі күнә" деп атайды. Мұндай ішкі жамандық ұсынысының генетикалық ерекшелігін күмәнге салатын эмпирикалық талқылауды зерттеушілер Эллиот Собер және Дэвид Слоан Уилсон ұсынады. Өздерінің "Басқа: эволюция және өзімшіл емес мінез-құлықтың психологиясы" атты кітабында олар адам табиғатының түпкі күнәға ерекшелігіне қарсы тұрып, өзінің генетикалық "әлеуметтік" болмысын қолдап, көп деңгейлі топтық таңдау теориясын ұсынады.

ХХ ғасырдың либералды теологиясы

ХХ ғасырдың басындағы либералды теология ғалымдары адам табиғатын "негізінен жақсы" деп сипаттады, оған тек "тиісті тәрбие мен білім" қажет. Алайда жоғарыда келтірілген мысалдар адам баласының "негізінен күнәкар әрі өзімшіл" екеніне қатысты "әлеуметтік тұрғыдан қарастыратын көзқарасқа" қайта оралғандығын дәлелдейді. Адам табиғаты "өзін-өзі қайырымдылықпен өмір сүру үшін қайтадан пайда болуы керек".

Ерте заманғы философия

Бұл жаңа реализм адам өмірін зерттеуге бастапқыдан қолданылса да, мысалы, Макиавелли еңбектерінде Аристотельдің соңғы бас тартуы үшін нақты дәлел әсіресе Фрэнсис Бэконмен байланысты болды. Бэкон кейде дәстүрлі төрт себепті қабылдағандай жазды ("Нағыз білім - себептердің білімі" деген дұрыс ұстаным. Ал себептер дұрыс емес төрт түрге бөлінеді: материалдық, формалды, тиімді және соңғы") бірақ ол осы терминдерді бейімдеп, үштің біреуін қабылдамады: Бірақ олардың соңғы себебі ғылымдарды алға жылжытудан гөрі бұзады, адам әрекетімен байланысты болғандарды қоспағанда. Формалды табудың үміті үзілді. Тиімділік пен материал (олар зерттелген және қабылданған, яғни алыс себептері ретінде, формаға әкелетін жасырын процеске сілтеме жасамай) аз және беткей, және шынайы және белсенді ғылымға аз, егер бар болса, үлес қосады. Бұл ойлау жолы Рене Декартпен жалғасты, оның жаңа тәсілі философияны немесе ғылымды адам емес нәрселерге сократтыққа дейінгі назарға қайтарып берді. Томас Хоббс, содан кейін Джанбатиста Вико және Дэвид Юм барлығы адам мәселелеріне қазіргі заманғы Бакондық ғылыми әдісті дұрыс қолданған алғашқы адам деп мәлімдеді. Гоббс Декарттың артынан жүріп, адамзатты машиналар сияқты қозғалыс материясы ретінде сипаттады. Ол сондай-ақ адамның табиғи жағдайын (ғылым мен өнерсіз) өмірдің "жеке, кедей, жағымсыз, қатыгез және қысқа" болатынын өте әсерлі сипаттады. Джон Локктың эмпиризм философиясы да адам табиғатын табула раса ретінде қарастырды. Бұл көзқарас бойынша, ақыл - сана туылғаннан бастап ережелері жоқ "бос тақта" болып табылады, сондықтан деректер қосылады және оларды өңдеу ережелері тек біздің сезімдік тәжірибемізбен қалыптасады. Жан Жак Руссо Гоббс әдісін шектен тыс дәрежеге жеткізді және оны бір уақытта сынға алды. Ол Гюмнің замандасы және танысы болды, француз төңкерісінен бұрын және Дарвин мен Фрейдтен бұрын жазған. Ол өзінің екінші баяндамасымен батыс өркениетін таң қалдырды, ол адамдар бір кездері себепсіз, тілсіз немесе қауымдастықсыз жалғыз жануарлар болған және осы нәрселерді тарихқа дейінгі оқиғалар салдарынан дамытқан. (Бұл ұсынысты да Гямбатиста Вико жасаған.) Басқаша айтқанда, Руссо адам табиғаты тек тұрақты емес, сонымен қатар оған дейін қабылданған нәрселермен салыстырғанда шамамен тұрақты емес деп дәлелдеді. Адамдар саяси және рационалды, олардың тілі бар, бірақ бастапқыда ондай нәрселері болған жоқ. Бұл өз кезегінде адамның ақыл-ойына бағыну бақытты өмір сүрудің жолы емес екенін білдірді, және, мүмкін, өмір сүрудің идеалдық жолы жоқ. Руссоның Гоббс әдісін қолданғаны да ерекше, ол примитивті адамдар тіпті табиғи түрде әлеуметтік емес деп мәлімдеді. Сондықтан өркениетті адам өркениетті өмір мен адам табиғатының сәйкессіздігіне байланысты тек тепе-теңдікті жоғалтып қана қоймай, сонымен қатар, Россо Гоббстен айырмашылығы, Руссо алғашқы адамдар бақытты, "асыл жабайылар" болған деген ұсынысымен де танымал болды. Руссоның адам табиғаты туралы түсінігі 19 және 20 ғасырлардағы көптеген интеллектуалдық және саяси дамулардың бастауы ретінде қарастырылды. Ол Кант, Гегель және Марксқа және неміс идеализмі, тарихилығы мен романтизміне маңызды ықпал етті. Руссоның және 17-18 ғасырлардағы басқа да модернисттердің пікірінше, адам табиғаты адамзатты тіл мен ойлау қабілетін дамытуға және күрделі қауымдастықтарға (немесе кез келген қауымдастықтарға) жетелейтін жануарларға ұқсас құмарлықтар болды. Руссоға қарағанда Дэвид Юм Гоббс, Руссо және басқалардың тым оңайлатылған және жүйелі тәсілдерін сынға алды, мысалы, барлық адам табиғаты өзімшілдіктің түрлеріне сүйенеді деп болжанады. Хатчесон мен Шафтсберидің ықпалымен ол тым оңайлатуға қарсы болды. Бір жағынан, ол көптеген саяси және экономикалық тақырыптар үшін адамдарды осындай қарапайым өзімшілдікпен жетелейтінін қабылдады, сондай-ақ ол "адам табиғатының" кейбір әлеуметтік аспектілерін жойылуы мүмкін нәрсе ретінде жазды, мысалы, егер адамдар әділ қоғамдарда араласпаса. Екінші жағынан, ол "скептиктердің парадоксін" қабылдамады, өйткені ешқандай саясаткер "асыл" және "намыссыз", "жақсы" және "жағымсыз", "асыл" және "құмар" деген сөздерді ойлап таба алмады, егер табиғи "ақыл-ойдың түпнұсқалық конституциясы" болмаса. Хьюм сияқты Руссо да өзінің заманындағы модернисттік көзқарасы үшін, Бэкон мен Гоббс мысалына сүйене отырып, кез келген себеп пен әсердің метафизикалық түсіндірмелерін қарастырудан аулақ болды. Оны атеист деп айыптады. О...

Қазіргі философия

Адам табиғаты ұғымы қазіргі философиядағы, әсіресе ғылым философиясының бір саласы - биология философиясында, жалғасып жатқан пікірталастың көзі болып табылады. Тұжырымдаманың көрнекті сыншылары Дэвид Л. Халл, Майкл Гизелин және Дэвид Буллер; сонымен қатар қараңыз Бұл әрекеттер табиғи іріктеуді уақыт бойы тұрақты болатын адам табиғатының белгілі бір тұжырымдамасымен үйлесімді етуге бағытталған.

"Номологиялық" шот (Машиналар)

Ғылым философы Эдуард Мачери жоғарыда айтылған сын-пікірлер "жалпы адам табиғаты" емес, тек қана адам табиғатының белгілі бір анықтамасы (немесе "пікірі") бойынша қолданылады деп ұсынды. Адам табиғатының номологиялық түсінігі "Адам табиғаты - бұл адамдар өз түрлерінің эволюциясының нәтижесінде иеленуге бейім қасиеттер жиынтығы". Сондықтан, адам табиғаты номологиялық мағынада Homo sapiens түрінің мүшесі болу дегенді анықтамайды. Номологиялық анықтама бойынша адам табиғатының бір бөлігі ретінде саналатын қасиеттерге мыналар жатады: екі аяқты болу, сөйлеу қабілеті болу, балаға екі ата-аналық инвестиция жасауға бейім болу, күтпеген шуларға қорқыныш реакциясы болу.

Номологиялық есеппен байланысты проблемалар

Мачери номологиялық есептің ықтимал кемшіліктерін де атап көрсетеді. Рамси антрополог Клиффорд Герцтің "мәдени құбылыс эмпирикалық тұрғыдан жалпыға ортақ болмай, ол адамның табиғаты туралы ештеңе көрсете алмайды деген түсінік, ол, сәттілік үшін, жалпыға ортақ емес, ол бізге адам генетикалық процестері туралы ештеңе айта алмайды деген түсінік сияқты логикалық. Ғылымда маңызды нәрсе - құбылыстардың эмпирикалық тұрғыдан кең таралғандығы емес, олардың негізінде жатқан тұрақты табиғи процестерді ашуға мүмкіндік бар-жоғы". Герцке сәйкес, Рамси адам табиғатын зерттеу тек қана жалпыға ортақ немесе жалпыға жақын қасиеттерге сүйенбеуі керек деп санайды. Ғылыми қызығушылықтың көптеген ерекше және ерекше белгілері бар. Мачеридің адам табиғаты туралы есебі ерлер мен әйелдер арасындағы осындай айырмашылықтарды түсіндіре алмайды, өйткені номологиялық есеп тек бір түрдің ортақ белгілерін ғана анықтайды. Осыған байланысты биологиялық тұрғыдан маңызды және пайдалы ерекшелік болып табылатын әйелдердің етеккір циклін адам табиғатының номологиялық шолуына жатқызуға болмайды. Бұл көзқарас "салалы" болып табылады, өйткені механизмдер қасиеттердің тиесілі негізгі себептік құрылымдарға сілтеме жасау арқылы адамзаттың сенімді түрде байланысты болатын беткі қасиеттерді себепті түсіндіреді. Мысалы, су ылғалды деген сенім барлық адамдарда бар, бірақ бұл адам табиғатының маңызды аспектісі емес. Керісінше, "ылғалдылық" сөзін суға жатқызуға түрткі болатын психологиялық процесс - бұл барлық адам баласының ортақ жалпы қасиеттері. Осыған байланысты су ылғалды деген беткейлік сенім көптеген адамдарда кеңінен таралған маңызды психологиялық процесті ашады. Түсіндірме сонымен қатар "эсенциалистік" болып табылады, өйткені адам табиғатының бір бөлігі ретінде есептелетін эмпирикалық түрде анықталатын танымдық механизмдердің негізгі жиынтығы бар. Сэмюэлстің айтуынша, оның көзқарасы адам табиғатының негізгілігіне стандартты биологиялық қарсылықтардан аулақ. Сэмюэлс адам табиғатының теориялық рөлдеріне мыналар жатады деп айтады: ұйымдастырушылық рөл, сипаттамалық функциялар, себепті түсіндірме функциялар, таксономиялық функциялар және инварианциялар. Дәстүрлі эсенциалистік көзқараспен салыстырғанда, "нәтижелі эсенциалистік" көзқарас адам табиғатының таксономиялық рөлін орындамайды (адам болу дегенді анықтау рөлі). Алайда ол бұл мақсатқа ешбір тұжырымдама жете алмайды деп мәлімдейді, өйткені рөлдің орындалуы эволюциялық биологтардың қарсылықтарынан аман қалмас еді (жоғарыда "Адам табиғаты туралы түсініктің сын-тегесі" деп көрсетілген). Мачеридің номологиялық тұжырымдамасымен салыстырғанда, Сэмюэлс адам табиғатының себепті түсіндірме функциясын қалпына келтіргісі келеді. Ол адам табиғатының мәнін себептік механизмдер ретінде емес, жер бетіндегі қасиеттер ретінде анықтайды. Мысалы, осы көзқарас бойынша, тілдік мінез-құлық адам табиғатының бөлігі емес, бірақ тілдік мінез-құлықты негіздейтін танымдық механизмдер адам табиғатының бөлігі ретінде саналуы мүмкін.

"Өмір тарихындағы қасиеттер кластері" есебі (Рамзи)

Грант Рамси адам табиғатының баламалы есебін ұсынады, оны "өмір тарихының қасиеттер кластері" есебі деп атайды. Адамның сапасын арттыруды қарастыратын әдебиетте екі басты мәселе бар: "адамның сапасын арттыру оның табиғатын өзгерте алады немесе жоя алады" және "егер сапасын арттыру адамның табиғатын өзгертсе немесе жойса, бұл біздің жақсылықты анықтау қабілетімізді төмендетеді", өйткені "жақсылық біздің табиғатымызбен анықталады". Леон Касс, Фрэнсис Фукуяма және Билл МакКиббен. Олардың (адамды жақсартудың белгілі бір түрлеріне) қарсылық білдіруінің кейбір себептері, мұндай технология "адамгершілікке жатпайды" (олар адам табиғатымызға енген адамгершілік қадір-қасиетін әлсіретеді) деген алаңдаушылықта. Мысалы, олар "пост-адам" болу "әдеттегі" адамдарға қауіп төндіреді немесе пост-адамдарға зиян келтіреді деп қорқады. Трансгуманизмнің ең танымал жақтаушысы - швед философы Ник Бостром. Бостромның айтуынша, "адамды жақсарту технологиялары кеңінен қолжетімді болуы керек", Грант Рамзи осы талаптарға жауап беріп, оның "өмір тарихының қасиеттер кластері" есебі адам табиғаты туралы түсінікке "адамды жақсарту туралы сұрақтарды білдіруге" мүмкіндік береді деп дәлелдеді. Табиғатқа жүгіну көбінесе натуралистік қателікке ұшырайды, яғни белгілі бір қабілеттер немесе қасиеттер олардың табиғилығы негізінде моральдық тұрғыдан "жақсы" деп саналады. Бұл қателікті алғаш рет 1903 жылы Г. Э. Мур енгізді, ол философтардың жақсылықты табиғи қасиеттер (мысалы, қалаулы) тұрғысынан редуктивті түрде анықтауға тырысуына қарсы шықты. Трансгуманистер "адам табиғатын" сақтау немесе қорғау үшін биоконсервативті мотивацияға қарсы, "табиғиға" қарсы тұруды негіздеу ретінде бірнеше себептерге байланысты сынға алады. Мысалы, Ник Бостром "Егер табиғат анасы шынайы ата-ана болса, ол балаларды қорлау мен өлтіргені үшін түрмеде қалар еді" деп мәлімдейді, сондықтан ол ешқандай қорғауға лайық емес. Сол сияқты, Артур Каплан өмірді ұзартудың жақсаруына қарсылық білдіреді: Қартаюдың себебін түсіндіруде стохастикалық немесе кездейсоқ құбылыстың көптеген атрибуттары бар. Бұл қартаюды табиғи емес және адам табиғатының ажырамас бөлігіне айналдырады. Сондықтан қартаюды терістеуге тырысудың өзі жаман емес.

Ғылыми түсінік

Ғылыми жазушы және журналист Мэтт Ридли адам табиғатын және оның уақыт өте келе эволюциясын түсіну үшін "адамның жыныстық қатынасы қалай дамығанын түсіну керек" деп дәлелдеді.

Инстинктивті мінез-құлық

Адамда инстинктивті мінез-құлық, белгілі бір күрделі мінез-құлыққа деген бейімділік байқалады. Қорқыныш сияқты эмоциялар адам табиғатының бір бөлігі (мысалы, Қорқыныш § Тума қорқыныш). Алайда олардың да өзгермелі және тұрақты емес екені белгілі (невропластичность және Fear § қорқыныш сезімін сезіне алмау). 6 айлық нәрестелерде жылан мен жәндіктерге деген қорқыныш бар екені анықталды. Сәбидің жылауы - инстинкттің көрінісі. Бала ұзақ уақыт бойы өсіп-жетілу кезеңінде өзін басқаша қорғай алмайды. Әсіресе сәбидің жылауына жауап ретінде көрініс тапқан аналық инстинкт ұзақ уақыт бойы ең күшті инстинкт ретінде қадірленді. Оның механизмі ананың миының функционалдық МРТ-мен бақылау арқылы ішінара анықталды. Топтық инстинкт адам баласында және шимпанзелердің балаларында кездеседі, бірақ жас орангутандарда жоқ.

Әлеуметтік-экономикалық жағдай

Адамның әлеуметтік-экономикалық ортасы оның миының дамуына әсер ететін контекст болып табылады. Бұл H. sapiens табиғатынан тұрақты емес деп айтылды тұрақтылық оның өзгермеген табиғатының сөзсіз пайда болатын қасиеті. Сондай-ақ, адам табиғаты міндетті түрде тұрақтылыққа әкелмейтінін, бірақ қазіргі әлеуметтік-экономикалық макрожүйенің адам қызметіне әсер ететін болмайтын құрылымы жоқ әлеуметтік-экономикалық жүйеге еніп, оған әсер ететінін де дәлелдеді. 1997 жылы жарияланған бір мақалада адамзат "жеке табиғаты мен ұйымдық қоғамның көптеген құрылған ортасының" "жағымсыз үйлесімділігінің" салдарынан зардап шегеді деген қорытынды шығарылды. "Мәдени аңыздарды" белгілі бір планетада өмір сүру үшін жобалау "көп ескірген" туа біткен бейімділіктерді жоюға қолайлы болуы мүмкін. адам қызметінің қандай, қалай және қашан жүргізілетінін анықтайтын факторлардың бірі. Қазіргі әлеуметтік-экономикалық және ұжымдық шешім қабылдау механизмдері - бұл адам табиғатының көрінісіне әсер етуі мүмкін құрылымдар. Мысалы, тіршілік ету, әл-ауқат, құрмет пен мәртебеге ұмтылу, кейбіреулер адам үшін негізгі деп санайды, әр түрлі өнім дизайны, жұмыс түрлері, қоғамдық инфрақұрылым дизайны және олардың әрқайсысының таралуы мен таралуы. Табиғат пен тәрбие талабы сияқты, ол адамның мінез-құлқын қоршаған орта немесе адамның гендері анықтайды, ғылыми зерттеулер адамның табиғаты жүйелік құрылымдар арқылы қалыптасады және басқарылады, сондай-ақ бұл құрылымдар қалай және қандай дәрежеде мақсатты түрде өзгертілуі керек деген сұраққа қатысты.