Көне Лағаш қала-мемлекеті

Кіріспе

Лагаш /l/ еɪ /ɡ/ æ /ʃ/ (көзік жазуы: LAGAŠKI; шумер тілінде: Lagaš) – Евфрат және Тигр өзендерінің қосылған жерінен солтүстік-батысқа қарай, Уруктан шығысқа қарай және қазіргі Ирактың Әл-Шатрах қаласынан шығысқа қарай орналасқан ежелгі қала-мемлекет. Лагаш (қазіргі Аль-Хиба, Дхи-Қар провинциясы) Ежелгі Таяу Шығыстың ең көне қалаларының бірі болды. Нинаның ежелгі орны (Телл Зургул) шамамен солтүстікте орналасқан және мемлекеттің оңтүстік шекарасын көрсетеді. Лагашқа жақын орналасқан Гирсу (қазіргі Телло), Лагаштан шамамен солтүстік-батыста, Лагаш мемлекетінің діни орталығы болды. Лагаш мемлекетінің басты ғибадатханасы – Гирсудағы Э-нинну, Нингирсу құдайына арналған. Лагаш мемлекетіне Лагаш, Гирсу және Нина ежелгі қалалары кірді.

Тарих

Урук дәуіріне жататын қыш сынықтары беткейлік зерттеулерде табылды, бірақ Лагаш қаласындағы маңызды қоныстану 3 мыңжылдықтың басында, I династияның ерте кезеңінде (шамамен б.з.д. 2900-2600 жж.) басталды. Беткейлік зерттеулер мен қазба жұмыстары көрсеткендей, қаланың ең гүлденген кезеңі, шамамен 500 гектар аумақты қамтыған, III династияның ерте кезеңінде (шамамен б.з.д. 2500-2334 жж.) болды. Бұл кезең қазіргі Лагаш бірінші династиясы деп аталады. Содан кейін Лагаш бірнеше ғасыр бойы Акад империясының билігінде болды. Акад империясы құлағаннан кейін, Лагаш екінші Лагаш династиясы кезінде тәуелсіздікке қол жеткізіп, қайта жаңғырды. Ур құлағаннан кейін Исин-Ларса және Ежелгі Вавилон кезеңдерінде шамалы қоныстану болды. Лагаш содан кейін, б.з.д. 2 ғасырында Селевкид дәуіріндегі бекініс салынғанға дейін көбінесе құмға сіңіп, қараусыз қалды.

Лагаштың бірінші династиясы (б.з.д.

Лагаш әулеттері Шумер патшаларының тізімінде (SKL) кездеспейді, бірақ ерте дәуірдегі маңызды күштердің бірі және одан кейінгі ғасырлардағы ірі қала болған. Кейінгі ежелгі Бабыл дәуіріне жататын және "Лагаш билеушілері" деп аталатын бір тақташа, аудармашысы тарапынан "құмарлыққа толы" деп сипатталған және әдетте Шумер патшаларының тізімінің пародийлық пайымдауы ретінде қарастырылады. Шумер патшаларының тізімі стилінде тізімделген отыз билеушінің, сенімсіз билік мерзімімен, Лагаштің 1-ші әулетінен жеті белгілі билеушісі кіреді, олардың ішінде Ур-Нанше, "Ане тум", Эн-энтара зид, Ур-Нингирсу, Ур-Бау және Гудеа бар. Лагаштің алғашқы екі билеушісі туралы көп мәлімет жоқ. Эн-хегал Лагаштің алғашқы билеушісі деп саналады. Оның аты жазылған тақташада Эн-хегал патшаның жер сатып алуы туралы мәміле сипатталған. Оның мәртебесі мен мерзімі даулы. Одан кейін Лугальшаенгур келді, ол туралы да аз мәлімет бар. Өзін Киш патшасы деп жариялаған Месили́м, қай қаладан шыққаны белгісіз, мақата басында Лугальшаенгурды Лагаштің "энси" етіп тағайындады.

Ур-Нанше

Кейінгі билеуші Ур Наншенің билігінің ұзақтығы сияқты көптеген мәліметтер белгісіз болғанымен, оның көптеген жазулары табылды, көбінесе Лагашта, ал Урда бір стеласы бар, онда ол Умманы да соғыста жеңіп алғанын мәлімдеген. Олардың көпшілігі ғибадатханалар салу туралы, ал біреуі "Аморилерге қарсы Сала/ каналының жанындағы Саал (шайқасы) батыс арнасын қалай салғанын" егжей-тегжейлі сипаттайды. Ол "Гу Ни.ДУ-дың ұлы" (кейде "Гур:САР ұлы" деп аталған) деп сипатталады, және оның жазуларында көптеген ұлдары мен қыздары тізілген. Бірнеше жазуда: "Ол [Дилмұн кемелерінен] (Лагашқа) [ағаш] салық ретінде әкелді" делінген. Оның ұлы Акургал одан кейін қысқа ғана уақыт билік етті.

Жасыл желек

Келесі билеуші Энтемена өзінің билігі кезінде Лагаш қаласының қуатын арттырды. Оның билік құрған дәуірінен бірнеше жазулар белгілі. Ол Урук қаласының Лугалкинишедуымен замандас болды. Энтеменадан кейін оның інісі Энаннатум II билікке келді, оның билігінен тек бір ғана жазу сақталған, онда ол "Нингирсу құдайы үшін сыра қайнату орнын қалпына келтірді" делінген. Ол Лугалзагесиден жеңіліске ұшырады, Лугалзагеси алдымен Умманың билеушісі болып, соңынан Уруктың билеушісі атанды, осымен Лагаштің бірінші әулетінің үкімі бітті. Лагаштің соңғы үш билеушісінің билік кезеңдерінен әкімшілік сипаттағы 1800-ге жуық клинопись тақташалары табылды. Тақташалардың көп бөлігі "әйелдер ауданынан" – Бабу құдайының ғибадатханасынан алынған, оны патшайым басқарған.

Лагаштың екінші династиясы (б.з.д.

Бұл әулеттің алғашқы екі билеушісі Лугал ушумгал (Нарам Син және Шар Кали Шарри тұсында) және Пузур Мама (Шар Кали Шари тұсында) билік еткен кезде Лагаш әлі де Акад империясының бақылауында болды. Олардың арасында тағы бір уәкіл, Ур-э, болған деген болжам бар. Шар Кали Шарри қайтыс болғаннан кейін Пузур Мама Лагашты тәуелсіз деп жариялады (бұл туралы эламдық билеуші Кутик Иншушинакты да атаған бір жазуда айтылған). Аққад империясының билеушісі Дуду сол жерден олжа алғанын хабарлағандықтан, бұл тәуелсіздік берік болмаған сияқты. Оның ұлы мен мұрагері туралы көбінесе ештеңе белгілі емес. Келесі үш билеуші – Лу Баба, Лугула және Каку – тек жылдық атаулары арқылы ғана танымал. Ал келесі билеуші Ур-Баба ерекше көзге түседі, себебі оның үш қызы Лагаш, Гүдеа, Нам-Махани және Ур-Гардың кейінгі билеушілеріне үйленген. Оның жазуларының барлығы діни сипатта, олар "Энну, ақ құлқын" салу немесе қайта жаңарту туралы айтады. Оның бес жылдық атауы белгілі. Осы кезде Лагаш әлі де, ең болмағанда, шағын жергілікті билікке ие. Кейбір жағдайларда билеушілердің нақты тізімі толыққанды белгілі емес.

Археология

Лагаш – аймақтағы ең ірі археологиялық орындардың бірі, шамамен солтүстіктен оңтүстікке 3,5 шақырым, ал шығыстан батысқа 1,5 шақырымға созылады, бірақ жазықтан биіктігі максимум 6 метр ғана. Ескі бөлігінің көп бөлігі қазіргі жер асты суының деңгейінен төмен жатыр және зерттеу үшін қолжетімді емес. Дронмен жүргізілген зерттеулер Лагаш төрт батпақты аралда дамығанын көрсетті, олардың кейбіреулері қақпалармен қоршалған. Қала батпақты жерде салынған деген болжам күмәнді. Оның ауданының мөлшері әртүрлі бағаланады. Жер учаскесі арнайы каналдың/өзеннің арнасымен бөлінген, ол дөңестің диагональ бағытында өтеді. Алғашқы қазба жұмыстарын 1887 жылы Роберт Колдевей алты апта бойы жүргізген. 1953 жылы Торкильд Якобсен мен Фуад Сафар аймақты зерттеу кезінде оны тексеріп, Лагаш екенін анықтаған алғашқы дәлелдерді тапты. Ал Хиба және Телло аймағындағы маңызды саяси орталық бұрын ШИР.БУР.ЛА (Ширпурла) деп белгіленген. Ал Хиба қаласы 1968-1976 жылдар аралығында Метрополитен өнер мұражайы мен Нью-Йорк университетінің Көркем өнер институтының экспедициясымен бес маусым бойы қайта зерттелді. Экспедицияны Воун Э. Кроуфорд басқарды, оған Дональд П. Хансен мен Роберт Д. Биггс кірді. Археологиялық қабаттардың 12 деңгейі табылды, олардың төменгі 9-ы ерте династиялық кезеңге жатады, ал ең төменгісі жер асты суының деңгейінен төмен. Негізгі назар Инаннаның Ибгал және Нингирсудың Багара храмдарын, сондай-ақ олармен байланысты әкімшілік аймақты қазуға бағытталды. 1990 жылы экспедиция 12 жылдан кейін Д.П. Хансеннің басшылығымен алтыншы және соңғы маусымға оралды. Жұмыс негізінен қаланың оңтүстік-батыс жағындағы, әлі қазба жүргізілмеген Инанна құдайының Ибгал храмына жақын жерлерді қамтыды. Нингирсудың Багара храмы да зерттелді. Екеуі де III династияның патшасы Эаннатум салған. Ғатұмдаг, Нанше және Бау құдайларына арналған храмдар болған деген мәлімет бар, бірақ олар әлі табылған жоқ. Бір канал Ниңгерсудың Энин, Нигиннің Наншенің Эсирара және Лагаштың Багара храмдарын байланыстырды, бұл үш қала бір үлкен мемлекеттің құрамында болды. 1984 жылы жүргізілген беткейлік зерттеулер көрсеткендей, көптеген табылған заттар III династияның ерте кезеңіне жатады. Оқшауланған жерлерде Урук, Жемдет Наср, Исин-Ларса, Ежелгі Вавилон және Кассит сынықтарының шамалы мөлшері табылды. 2019 жылдың наурыз-сәуір айларында Кембридж университеті мен Пиза университетінің Сара Пицциментисімен бірлесіп, Пенсильвания университетінің Пенн мұражайының доктор Холли Питтман басқаратын Лагаш археологиялық жобасы аясында далалық жұмыстар қайта басталды. Екінші маусым 2021 жылдың қазан-қараша айларында, ал үшінші маусым 2022 жылдың 6 наурызынан 10 сәуіріне дейін өтті. Жұмыс негізінен G және H аймақтарындағы ерте династиялық кезеңге, сондай-ақ геофизикалық зерттеулер мен геоархеологияға бағытталды. Назар өнеркәсіптік аймаққа, оған байланысты көшелерге, тұрғын үйлерге және пештерге аударылды. Лагаш қаласының әуе суретін түсіру үшін ұшқышсыз әуе аппараты (дрон) мен спутниктік суреттер пайдаланылды. 2022 жылдың күзінде 4-ші қазба маусымы қайта басталды. Табылған заттардың ішінде пештермен бірге халыққа тамақ дайындайтын орын, тоңазытқыш, отыруға арналған орындықтар, көптеген тостағандар мен ыдыстар бар еді.

Lagash is one of the largest archaeological sites in the region, measuring roughly 3.5 kilometers north to south and 1.5 kilometers east to west though is relatively low being only 6 meters above the plain level at maximum. Much of the older area is under the current water table and not available for research. A drone survey determined that Lagash developed on four marsh islands some of which were gated. The notion that the city was marsh based is in contention. Estimates of its area range from The site is divided by the bed of a canal/river, which runs diagonally through the mound. The site was first excavated, for six weeks, by Robert Koldewey in 1887. It was inspected during a survey of the area by Thorkild Jacobsen and Fuad Safar in 1953, finding the first evidence of its identification as Lagash. The major polity in the region of al Hiba and Tello had formerly been identified as ŠIR. BUR. LA (Shirpurla). Tell Al Hiba was again explored in five seasons of excavation between 1968 and 1976 by a team from the Metropolitan Museum of Art and the Institute of Fine Arts of New York University. The team was led by Vaughn E. Crawford, and included Donald P. Hansen and Robert D. Biggs. Twelve archaeological layers were found with the bottom 9 being Early Dynastic and the lowest under the water table. The primary focus was the excavation of the temple Ibgal of Inanna and the temple Bagara of Ningirsu, as well as an associated administrative area. The team returned 12 years later, in 1990, for a sixth and final season of excavation led by D. P. Hansen. The work primarily involved areas adjacent to an, as yet, unexcavated temple Ibgal of the goddess Inanna in the southwest edge of the city. The Bagara temple of Ningirsu was also worked on. Both were built by Early Dynastic III king Eannatum. Temples to the goddesses Gatumdag, Nanshe, and Bau are known to have existed but have not yet been found. A canal linked the E ninnu temple of Ningirsu at Girsu, the E sirara temple of Nanshe at Nigin, and the Bagara temple at Lagash, the three cities being part of one large state. In 1984 a surface survey found that most finds were from the Early Dynastic III period. Small amounts of Uruk, Jemdet Nasr, Isin Larsa, Old Babylonian and Kassite shards were found in isolated areas. In March–April 2019, field work resumed as the Lagash Archaeological Project under the directorship of Dr. Holly Pittman of the University of Pennsylvania's Penn Museum in collaboration with the University of Cambridge and Sara Pizzimenti of the University of Pisa. A second season ran from October to November in 2021. A third season ran from March 6 to April 10, 2022. The work primarily involved the Early Dynastic Period Area G and Area H locations along with Geophysical Surveying and Geoarchaeology. The focus was on an industrial area and associated streets, residences, and kilns. Aerial mapping of Lagash, both using UAV drone mapping and satellite imagery was performed. In the fall of 2022 a 4th season of excavation resumed. Among the finds were a public eatery with ovens, a refrigeration system, benches, and large numbers of bowls and beakers.

А аймағы (Инаннаның Ибгал)

Дегенмен, бұл ғибадатхана кешені көбінесе А аймағы немесе Инаннаның Ибгал деп танымал болса да, шын мәнінде Ур дәуірінде Эанна деп аталған, ал Эанна ішіндегі Инаннаның қасиетті орны Ибгал деп аталды.

I деңгейлі архитектура

Аймақ А-ның І деңгейі Ерте династиялық (I Д) кезеңнен III Ұр кезеңіне дейін пайдаланылған. І деңгейі солтүстік-шығыс жағындағы кең ауланы қоршап тұрған сопақ қабырғадан тұрады. Фрагменттер, сондай-ақ Хафажадағы тағы бір шумерлік ғибадатханасымен салыстыру, қабырғаның бастапқыда шамамен 130 метр ұзындықта болғанын көрсетеді. Ғибадатхана ғимараты ауламен баспалдақ арқылы жалғасқан. Ғимараттың ішінде жиырма бес бөлме қазылып алынды, олардың батыс жағындағылары дәліздер арқылы ғибадатхана сыртына ашылып, үш бөліктен тұратын кіреберіс құрайды.

3HB ғимараты

Ғимараттың үш деңгейі табылды, ал 3HB III ең ерте және жақсы сақталған деңгей болып табылады. 3HB II және 3HB I деңгейлері 3HB III деңгейімен бірдей жоспарламаға ие болды. Үш деңгейдің барлығында белгісіз биіктіктегі төменгі қоршау қабырғасымен қоршалған, нишалы және тіреулі орталық ғимарат орналасқан. Басқа жағынан, бұл ғимараттың Багара кешеніндегі қасиетті орын болғаны болжанып отыр, себебі оның жоспарламасы, ерекшеліктері және ішкі жиынтығы ас үйлерге қарағанда басқа ғибадатханаларға көбірек ұқсайды.

G аймағы

G аймағы солтүстіктегі B аймағы мен оңтүстіктегі A аймағының арасында, ортасында орналасқан. 3H маусымында доктор Дональд П. Хансен алғаш қазба жұмыстарын жүргізген G аймағы шамамен 30-40 метр арақашықтықта орналасқан ғимарат кешені мен қисық қабырғадан тұрады. IIB, III және IV деңгейлерінде ғимарат кешенінде қайта жаңартулармен бірге өзгерістер байқалады. III деңгейде шығыс және солтүстік аулалардың жанына орындықтар орнатылған. Бөлмелерде табылған "пидмонт" стиліндегі мөрлер, Ур қаласының мөр іздері қабаттарымен және Ниппурдегі Иннана ғибадатханасынан табылған мөрлермен ұқсас келеді, бұл ғимараттардың әкімшілік мақсатта салынғанын көрсетеді. Мемлекеттік мекемелерде қолданылатын заттардан өзге, бөлмелерде от орындары, сақтау ыдыстары және қыш ыдыстар да табылды.

Қисық қабырға (шығыс аймақ)

G аймағының шығыс бөлігінде оңтүстіктен солтүстікке қарай созылатын, ені 2 метр болатын қабырға табылды. Бұл қабырғаның иілістілігінің ерекшеліктері мен оның жанындағы бөлмелердің сипаттамалары, басқа ірі мемлекеттердегі ерте династиялық кезеңде салынған басқа сопақша ғибадатханалардан өзгеше екені анықталды. Плано-дөңгелек негіздің төменгі бөлігінде интрузивті тік дренаждар анықталды. Археологтар 4H маусымында су деңгейіне дейін қазып, І династияның ерте кезеңіне жататын кең аумақты сақталған қорларды тапты.