Кіріспе
Карфагендегі дін Карфаген діні немесе Батыс Финикия діні - Жерорта теңізінің батысындағы ежелгі қанахандықтардың дінінің тікелей жалғасы. Алайда, Карфагеннің және басқа да Пуникалық қауымдастықтардың құрылуынан кейін, б.з.б. Бұл аймақтарды Рим Республикасы б.з.б. III және II ғасырларда жаулап алғаннан кейін пуникалық діни үрдістер жалғасты, кей жағдайларда біздің заманымыздың IV ғасырына дейін сақталды. Ежелгі Жерорта теңізі өңіріндегі мәдениеттердегідей, пуникалық дін олардың қоғамдарына сіңген және діни және зайырлы салалар арасында айқын айырмашылық болған жоқ. Пунизм діні туралы дереккөздер аз. Әдеби дереккөздер сақталмаған, пуникалық дін негізінен жазулар мен археологиялық деректерге негізделген. Пуникалық діннің маңызды қасиетті орны қазіргі заманғы зерттеулерде топет деп аталатын ашық аспандағы үлкен киелі орындар болған көрінеді, онда нәрестелер мен жануарлардың жанған сүйектері бар урналар көмілген. Грек-рим және Киелі кітап деректері бойынша, осы жерлерде бала құрбандығы жасалғаны туралы ғалымдар арасында ұзақ уақыттан бері пікірталас жүріп келеді.
The Punic religion, Carthaginian religion, or Western Phoenician religion in the western Mediterranean was a direct continuation of the Phoenician variety of the polytheistic ancient Canaanite religion. However, significant local differences developed over the centuries following the foundation of Carthage and other Punic communities elsewhere in North Africa, southern Spain, Sardinia, western Sicily, and Malta from the ninth century BC onward. After the conquest of these regions by the Roman Republic in the third and second centuries BC, Punic religious practices continued, surviving until the fourth century AD in some cases. As with most cultures of the ancient Mediterranean, Punic religion suffused their society and there was no stark distinction between religious and secular spheres. Sources on Punic religion are poor. There are no surviving literary sources and Punic religion is primarily reconstructed from inscriptions and archaeological evidence. An important sacred space in Punic religion appears to have been the large open air sanctuaries known as tophets in modern scholarship, in which urns containing the cremated bones of infants and animals were buried. There is a long running scholarly debate about whether child sacrifice occurred at these locations, as suggested by Greco Roman and biblical sources.
Діни қызмет
Карфагендіктерде жартылай және толық уақытты діни қызметкерлер болған көрінеді, соңғылары khnm (бірлік khn, еврей терминінің туысы kohen) деп аталады, оларды rb khnm деп аталатын бас діни қызметкерлер басқарды. Белгілі бір киелі орындарға бекітілген төменгі дәрежелі діни шенеуніктер "қақпа күзетшілерінің бастығы", киелі үйдің "қызметшілері" немесе "құлдары" деп аталатын адамдар (еркек: bd, әйел: bdt немесе mt) және аспаздар, касапашылар, әншілер және шаштараздар сияқты функционерлер. Олар бір құдайға, бір діни қызметкерге ғибадат еткен болса керек. Мкм lm (миким элим деп аударылады, әдетте "құдайын оятушы") деп аталатын культтік лауазымды адамдар класы, қайтыс болып, қайта тірілген Melqart құдайының қалаға жыл сайын оралуын қамтамасыз ету үшін жауапты болды. Қасиетті орындарда пұн және неопун жазбаларында mrzḥ деп аталатын қауымдастықтар болды, олар ырымдық банкет өткізді. М'Хамед Хассин Фантар азаматтық билік тарапынан тағайындалған жартылай уақытты діни қызметкерлер діни істерді басқаратын, ал толық уақытты діни қызметкерлер әдет-ғұрыптар мен аңыздарды түсіндіру үшін жауапты болды деп болжайды. Мысалы, Карфагенде құрбандық шалу рәсімдерін реттейтін отыз адамнан тұратын кеңес болды. Кейбір финикиялық қауымдастықтар киелі жезөкшелікпен айналысты; Пуникалық сферада бұл Түншістанның батысындағы Сикка Венерияда (Эль Кеф) және Сицилияның батысындағы Эрикстегі Венера Эрицинаның киелі үйінде расталған.
Жерлеу рәсімдері
Карфагендіктердің жерлеу салттары Леванттағы финикиялықтардың салттарына өте ұқсас болды. Бұл рәсімдерге сүйектерді жою, жерлеу тойлары мен ата-бабаларға табыну сияқты рәсімдер жатады. Қабірлердегі түрлі қабір бұйымдары өлімнен кейінгі өмірге деген сенімді көрсетеді. Қабіргелі жерлер елді мекендерден тыс жерде орналасқан. Олар көбінесе географиялық белгілермен, мысалы өзендермен немесе аңғарлармен, символдық түрде бөлінген. Мальтадағы Тал Виртудағы қабірден табылған қысқа папирус өлген адам өмірден кейінгі өмірге өту үшін судан өту керек деген сенімге негізделген. Қабірлер: fossae (жерге немесе тасқа ойылған тікбұрышты қабірлер), pozzi (теңізге терең емес, дөңгелек шұңқырлар) және hypogea (өлілер қойылған тастан жасалған орындықтар) түрінде болған. Мұнда б.з.д. Қабірлердің үстінде көбінесе шағын жерлеу стелалары мен бетильдер орналасқан. Әр түрлі уақытта пуниктер кремация мен көмуді жүзеге асырған. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырға дейін өлгендерді өртеу әдеттегі тәсіл болған. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда кремация жерлеумен алмастырылды. Содан кейін кремация негізінен нәрестелерді жерлеумен шектелген. Бұл өзгеріс кейде Карфагеннің Батыс Жерорта теңізіне ықпал етуінің кеңейуімен байланысты, бірақ бұл өзгеріс қалай және неге болғаны белгісіз. 300-ші жылдардың шамасында кремация қайтадан нормаға айналды, әсіресе Сардиния мен Ибицада. Испаниядағы Гадес және Сардиниядағы Монте-Сирайда кремация ордалары анықталды. Өлген адамның сүйектері жанғаннан кейін, оны тазартып, күлден бөліп алып, жерлеу алдында ыдысқа салып қоятын. Мысалы, Испаниядағы Аямонтеге жақын Хоя-де-лос-Растрос деген жерде сүйектер ыдыстарға тізбектеліп орналастырылды. Қалған мәйіттерді ағаштан жасалған сандықтарға немесе тас саркофагтарға салып өртеп, көмуге болады. Мысалылар Сардиниядағы Таррос пен Сульци, Сицилиядағы Лилибаум, Испаниядағы Гадестегі Каса-дель-Обиспо, Тунистегі Карфаген мен Керкуаннан белгілі. Жерлеуден бұрын өлген адамды хош иісті шайырмен майлайды, қызылға бояйды, оның іздері археологиялық тұрғыдан табылған. Жерлеу рәсімімен бірге зиратта той болды. Мрз деп аталатын бұл қонақасы б.з.д. төртінші және үшінші ғасырлардағы жазуларда расталған, бірақ Левантта ертерек кезеңдерде белгілі. Қатысушылар құрбандық үстелін әшекейлеп, құрбандыққа мал шалып, оны жеді. Тойларға қанмен, жердің құнарлылығымен және басқа да Жерорта теңізі халықтары сияқты жаңа өмірмен байланысты болған шарап ішу кірді. Тойдың соңында ыдыс-аяқтарды ырым бойынша өлтіру үшін талқандады немесе көміп тастады. Зираттарда тамақ дайындау үшін орын мен жабдықтар болған. Бұл той мұрагерлік мұраны анықтауда маңызды рөл атқарған болуы мүмкін және қайтыс болған адам мен оның қалғандарының арасындағы тұрақты байланысты бейнелеуі мүмкін. Бұл жерлеу тойлары ата-бабаларға табынудың бір бөлігі ретінде тұрақты аралықтарда қайталанып отырды (рпʼм деп аталады, ол еврейше рефайммен туыс). Неопуникалық мәтіндерде rpʼm латын манесімен теңестіріледі. Сардиниядағы Монте-Сирайда қабірлер амфораларды қамтиды, олар осы жағдайларда ұсынылған су тартуларын қабірге қарай бағыттады. Қабірлердің үстіне орнатылған жерлеу стелалары мен бетильдері, олар көбінесе қайтыс болған адамның атымен жазылған және антропоморфтандырылған, осы ата-бабалар культі аясында қайтыс болған адамға табынудың басты нүктесі ретінде қарастырылған болуы мүмкін. Сицилиядағы Палермо мен Лилибеум зираттарында шағын тас құрбандық үстелдері табылды және Сардиния мен Сицилиядағы жерлеу стелаларында бейнеленген. Олар тазару рәсімінің бір бөлігі ретінде от жағып, оны өртеп жіберген. Өлген адамның қасында қойылған қабір бұйымдары табылған, олар өлген адамды қорғауға және символикалық азықпен қамтамасыз етуге арналған сияқты. Бұл көрсеткіш қайтыс болған адамның жынысына немесе жасына байланысты айтарлықтай айырмашылықтарға ие емес. Қабірге арналған тартуларға кесулі маскалар мен амулеттер, әсіресе Хорустың көзі (wadjet) және өлген адамды қорғауға арналған шағын шыны apotropaic бастар (protomae) кіреді. Тамақ пен су тартуы өлген адамның өмірден кейінгі өмірінде тамақтануына көмектесуге арналған болса керек. Олар жиі марқұмға арналған стандартты қонақасы жабдықтарын әкелетін, оның ішінде екі құмыра, су ішетін ыдыс және май шамдары болған. Май мен хош иісті заттар өлген адамды жылытып, жарық түсіру үшін қолданылған болуы мүмкін. Әсіресе, тауық пен оның жұмыртқалары жиі ұсынылатын...
Құрбандықтар мен бағыштаулар
Құрбандыққа мал мен басқа да құнды заттарды шалып, құдайларды жаудыратын. Олардың ішіндегі ең ұзын - KAI 69, Марсель тарифтері деп аталады, оның тауып алынған жері бойынша, ол бастапқыда Карфагенде тұрған болуы мүмкін. Онда Бағал Сафон ғибадатханасының діни қызметкерлері құрбандыққа шалатын малдың қандай бөліктерін алуға құқылы екені жазылған. Қалған құрбандық тарифтері - ТМД I.165, 167170, 39153917, барлығы Солтүстік Африкада кездеседі. Бұл тарифтер Кипрдегі Финикия қаласының Китион қаласында табылған б. з. б. V ғасырдағы тариф жазуларына ұқсас. Сондай-ақ, олардың кейбір терминологиясы мен формулалары угарит және Киелі кітаптың құрбандық туралы еврей мәтіндерімен ұқсас. Сондай-ақ, мерекелік тартулардың тізімі, CIS I.166 және көптеген қысқа нәсіп жазулары бар, көбінесе тофеттермен байланысты. Бұл тофет жазуларының көбі құрбандық рәсімін mlk (орысталған mulk немесе molk) деп атайды, кейбір ғалымдар оны Киелі кітаптағы Молохпен байланыстырады. Сондай-ақ, басқа да жағдайларда да адалдыққа арналған жазулар кездеседі; Севильяда табылған б.з.б. Б.з.б. V ғасырдағы Ебустағы жазуда (KAI 72) ғибадатхананың бағышталуы туралы жазылған, алдымен Рашап Мелкартқа, содан кейін Тиннит пен Гадқа діни қызметкер бұл процесс уәде беруді қамтиды деп мәлімдейді. Б.з.д. екінші ғасырдың ортасында Карфагенде Әбибаал есімді әйелдің құрбандық үстелінде өртеп, сиырдың басын құрбандыққа шалуын көрсететін стела; бейнелердің егжей-тегжейі Таяу Шығыстың әлдеқайда ерте құрбандық рәсімдерімен сабақтастықты көрсетеді. Археологиялық табылғандарға сүйенсек, су тартулар мен хош иісті заттар да құрбандықтардың маңызды бөлігі болған көрінеді. Бұл дәстүрді грек жазушысы Лукиан Самосаттың Киблоста жазған жазбасында көрінеді.
Тофеттер мен балаларды құрбандыққа шалу
Гректер мен римдіктердің түрлі дереккөздерінде карфагендіктер балаларды құрбандыққа шалу рәсімін жасағаны туралы айтылған. Классикалық жазушылар "Кроносқа" (Баал Хаммонға) бала құрбандығын сипаттаған грек тарихшылары Диодор Сицилий мен Клетарх, сондай-ақ христиан апологеттері Тертуллиан мен Орозий. Бұл сипаттамалар Тофет деп аталатын жерде Бағал мен Молохқа құрбандыққа шалынған балаларды өртеп құрбандыққа шалу туралы Еврей Киелі кітапта жазылған сипаттамалармен салыстырылды. Ежелгі сипаттамалар 1921 жылы Карфагенде "Саламбо тофеті" деп аталатын, онда өртелген балалардың урналары бар екендігімен расталды. Алайда қазіргі тарихшылар мен археологтар бұл үрдістің шынайылығы мен ауқымын талқылайды. Кейбір ғалымдар тофеттегі барлық қалдықтар құрбандыққа шалынды деп болжайды, ал басқалары тек кейбіреулері ғана.
Археологиялық дерек
Қазіргі заманғы зерттеулер Тофет деп аталатын ашық ауада орналасқан қасиетті орынның ерекше түрі Батыс Жерорта теңізінің пунистік қауымдастықтарына тән. Батыс Жерорта теңізінің барлық жерінде 100-ден астам топет табылған, бірақ Испанияда олар жоқ. Ең үлкен тофет Карфагендегі Саламбо тофетінен табылған. Саламбо тофеті қаланың құрылуына қатысты және қала б.з.д. Карфагендіктердің тофетте қандай рәсімдер жасалғанын түсіндіретін немесе сипаттайтын мәтіндері сақталмаған. Карфаген жазуларында осы жерлерге сілтеме жасағанда, олар Тофеттер емес, bt (ғибадатхана немесе киелі орын) немесе qdš (құрбандық орны) деп аталады. Бұл жалпы ғибадатханалар үшін қолданылатын сөз. Археологиялық деректерге сүйенсек, Тофеттегі әдеттегі ырым - түрегей, бірақ көп өзгеріске ие, - баланың күлін қамтитын кішкентай урнаны көмуден басталды, кейде жануардың күлін араластырды немесе онымен алмастырды, содан кейін әдетте Бағал Хаммонға және кейде Танитке арналған стела орнатылды. Кейде шіркеу де салынды. Сүйектердегі біркелкі емес күйілу олардың ашық жерде өртелуін көрсетеді. Өлген балалар туралы еш жерде айтылмаған, тек құдайлар оларға қандай да бір өтініш білдіргені туралы айтылған. Карфаген құлағаннан кейін бұрын Карфагеннің бақылауында болған аралдарда топеттер қолданылмай қалған болса, Солтүстік Африкада олар Рим дәуірінде кең таралған болды. Бұл топтардың кейбіреулерінде нәрестелерден басқа тек ешкі, қой, құс немесе өсімдіктер ұсынылады; табынушылардың көпшілігі пуникалық емес, ливиялық есімдермен аталады. Олардың қолданылуы біздің заманымыздың екінші және үшінші ғасырларында азайып кеткен көрінеді.
Дау
Карфагендіктердің балаларды құрбандыққа шалу дәрежесі мен бар болуы да даулы, 1920 жылы Саламбо тофеті табылғаннан бері де солай болып келеді. Кейбір тарихшылар Тофет ерте туған немесе өмір сүру ұзақтығы қысқа сәбилердің зираты болған болуы мүмкін деп болжайды. Грек-рим авторлары балалардың қалай өлтірілгені туралы бір-біріне қайшы келетін, көзбен көрген куәгерлер болған жоқ және тофеттерде табылған нәрестелерге қарағанда, сәбиден үлкен балалардың өлтірілгенін сипаттаған. Клетархтың баласын мүсін отқа тастағандығы сияқты есептер археологиялық дәлелдерге қайшы келеді. Пуникалық соғыстарда балаларды құрбандыққа шалу туралы ешқандай мәлімет жоқ, олар бұдан бұрынғы кезеңдерден гөрі жақсы құжатталған. Балаларды құрбандыққа шалудың әсері тым жоғары болған шығар; Римдіктер ақыры Карфагенді жеңіп, қаланы толығымен қиратып тастағаннан кейін, олар өзінің басты жауларын қатыгез және аз өркениетті етіп көрсету үшін соғыстан кейінгі үгіт-насихатпен айналысты. Мэтью МакКарти грек-рим куәліктері дұрыс болмаса да, "әдемі жала жапқандар да фактінің тұқымына сүйенеді" деп дәлелдейді. Көптеген археологтар ежелгі авторлар мен Тофеттің дәлелдері Тофеттегі барлық қалдықтар құрбандыққа шалынған болуы керек деп санайды. Ал басқалары тек кейбір нәрестелер ғана құрбандыққа шалынды деп айтады. Паоло Кселла классикалық және библиялық деректердің салмағы құрбандықтардың болғанын көрсетеді деп дәлелдейді. Оның айтуынша, тофеттегі балалардың саны нәресте өлім-жітіміне қарағанда әлдеқайда аз. Кселланың бағалауы бойынша, тофеттегі туа біткенге дейінгі қалдықтар құрбандыққа шалуға уәде етілген, бірақ туылмай өлген, бірақ соған қарамастан ант орындалуы үшін құрбандыққа шалынған балалардың қалдықтары болуы мүмкін. Ол бала құрбандығы соңғы шара ретінде жасалды деген қорытындыға келеді және бала үшін жиі жануарды ауыстыруды қамтиды.