Кіріспе

Шотландияның шығысындағы Форт шығанағының сыртқы бөлігіндегі арал – Басс-тас, немесе жай ғана Басс (/bæs/) (Creag nam Bathais немесе Am Bas) – Шотландияның шығысындағы Форт шығанағының сыртқы бөлігінде орналасқан арал. Шамамен жағалаудан алыс және Солтүстік Бервикке солтүстік-шығыстан орналасқан, биіктігі ең жоғары жерінде тік беткейлі жанартаулық бұрғы, және оның үстінде үлкен қара балықтардың (ганеттер) колониясы қоныстанған. Аралда тұрғындар жоқ, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда, ерте христиан шөлдірмесі қоныстанған, ал кейіннен маңызды қамал салынған, ол Комонвелл кезеңінен кейін түрме ретінде пайдаланылған. Арал 1706 жылы Хью Гамильтон Далримпл отбасына тиесілі болған, ал одан бұрын шамамен алты ғасыр бойы Лаудер отбасының меншігінде болды. Басс-Рок маяғы 1902 жылы жартасқа салынды, ал ежелгі шіркеудің қалдықтары сақталған. Басс-тас көптеген көркем әдебиеттерде кездеседі, соның ішінде Найджел Трантердің "Арыстан босатылды" романы, Роберт Луис Стивенсонның "Катриона" романы, шотланд жазушысы Росс Лейдлоудың "Арыстан атойды" романы және Уильям Бойдтың "Жаңа жаңғырықтар" романы. Соңғы кезде ол 2021 жылғы Stella Prize сыйлығын жеңіп алған Эви Уайльдтің "Басс-тас" романында маңызды орын алды.

География және геология

Арал – карбон (Динант) дәуіріндегі фонолитті трахит тау жыныстарынан тұратын жанартаулық тығын. Бұл тау жынысын алғаш рет Джеймс Хаттон магмалық интрузия ретінде анықтаған. Хью Миллер 1847 жылы мұнда келіп, тау жынысының геологиясы туралы "Эдинбург және оның айналасы, геологиялық және тарихи: Басс-Рок геологиясы" кітабында жазған. Арал – Шығыс Лотиан жағалауындағы Форт аралдары сияқты аз санды аралдардың бірі. Батысында Крейглит, Ламб, Фидра және Фидрадан батысқа қарай төмен жатқан Айброу аралы орналасқан. Бұл аралдардың барлығы да көбінесе жанартаулық қызметтің нәтижесі. Солтүстік-шығыста Фифтің Шығыс Неук жағалауынан Май аралын көруге болады. Басс-Рок Форт аралдарының ерекше қорғалатын аймағында, ішкі және сыртқы Ферт аралдарының бір бөлігін қамтиды. Басс-Рок өзінің ерекше ғылыми маңызы бар, себебі онда үлкен балықтар колониясы бар. Оны кейде "Шығыстың Айльса Крейг" деп те атайды. Оның жасы (шамамен 340 миллион жыл), геологиялық құрылысы және петрологиясы жақын жердегі Солтүстік Бервик Лоу төбесімен, материктегі таумен ұқсас.

Қалқа

Лаудерлер аралдың жалғыз қону орнынан көп ұзамай бекініс салған. Бұл жердің беткейі перде қабырғасымен кесіліп өтеді, ол табиғи түрде жердің өңіне сәйкес келеді, тасты тіректерде және дөңгелек бастиондарда негізделген. Парапеттер тік бұрышты тізілісте жасалған, ал қабырғалардың үстінде әдеттегідей жүруге арналған жол бар. Тағы бір перде қабырғасы тік бұрышта теңізге қарай созылып, қону орнына жақын жерде қираған дөңгелек мұнарамен аяқталады, оның күмбезді негізі нашар жайылған және көрінеу шеберліксіз салынған. Кіреберіс осы сыртқы қабырға арқылы өтеді, ол екінші қабырғаға қосылған жерге жақын. Басты қорғанысқа сол бағыттағы екі қабатты ғимарат арқылы кіріледі, онда өте қарапайым және кейінгі кезеңде жасалған бірнеше қысқа отындықтар бар. Ғимараттар жергілікті базальттан салынған, ал қабырғалар шикі тастан үйілген; әртүрлі бөліктердің қай уақытта салынғанын анықтау үшін, көбінесе кездесетіндей, нақты белгілер жоқ, олар әртүрлі уақытта тұрғызылған болуы мүмкін. Кіреберістен сәл әріде қарапайым бекініс/бастион қызметін атқарған мұнара болған, ал 17 ғасырда оған екі қабатты бөлме қосылған, ол шектеулі болса да, ыңғайлы болған, қалыпталған отындығының айналасында көк голланд плиткаларымен әсемделген, бірақ кейіннен көп бұзылған. 1902 жылы маяк салу үшін қамал мен қабырғалар ішіндегі тұрғын үйлер бұзылып, тастары алынған. Басс төбесіндегі құдық, қазіргі уақытта дабыл шаңырауы орналасқан жерде, арал тұрғындарына таза сумен қамтамасыз еткен.

Шатыр

Аралдың ортасында Қасиетті Балдред шіркеуінің қиратылысы тұр, ол бұл шотландтық әулиенің біраз уақыт өткізген камера немесе үңгірдің үстінде салынған. Лаудерлер Бас-Роктің көп бөлігін иеленгенімен, оның бұл бөлігі 1316 жылға дейін Шіркеудің меншігінде қалды, содан кейін отбасыға берілді. Шіркеу Лаудер отбасы бірнеше рет қайта жаңартылған сияқты. 1493 жылғы 6 мамырдағы папалық бұйрық Бас аралының приход шіркеуі, немесе Қасиетті Балдред шіркеуі сол кезде *жаңадан құрылған* (noviter erecta) деп тіркелген. 1542 жылғы 5 қаңтарда сэр Роберт Лаудердің ұлы Джон Лаудер, Басс титулымен, кардинал Дэвид Битонның өкілі ретінде, Бастағы қалпына келтірілген және ежелгі Қасиетті Балдред шіркеуінің қайта бағышталуында "кардиналдың хатшысы" деп тіркелді. 1576 жылы Бастағы және Аулдхеймдегі шіркеулерге оқырмандардың қажеті жоқ екендігі жазылған, бұл, әлдебір Реформациямен байланысты болды.

Жануарлар

Бұл аралда 150 000-нан астам солтүстік шұбар мекендейді және бұл түрдің ең ірі колониясы болып табылады. Табиғат зерттеушілері оны "дүниедегі табиғаттың кереметтерінің бірі" деп атаған (көбінесе Дэвид Аттенбороға жатқызылады), сондай-ақ 2014/15 жылдары Крис Пакхэм ұсынғаннан кейін BBC Countryfile Magazine журналының "Жылдың табиғат қорығы" атағына ие болды. Құрлықтан қарағанда, құстардың тым көп болуынан (және олардың нәжірінен, жылына 152 000 кг аммиак бөлінеді, бұл 10 миллион бройлердің өнімділігімен тең) жер бетінің үлкен бөлігі ақ түсті болып көрінеді. Шындығында, солтүстік шұбардың ғылыми атауы – Morus bassanus – осы тастан шыққан. Шотландияда бұл құсты "соландық қаз" деп атаған. Сент-Килда сияқты басқа шұбарлау орындарындағыдай, құстардың жұмыртқалары мен жас балапандарының еті жиналған, олар деликатес саналған. 1850 жылы осы тастан шамамен 2000 құс жиналған деп есептеледі. Аралда басқа да құстар кездеседі, олардың ішінде гильмота, бритва, шағақ, тупик, эйдер және түрлі шағалалар бар. Таудың табиғи тарихы туралы алғашқы жазбалар шамамен бес жүз жыл бұрын Джон Мейрдің 1521 жылы жарық көрген "De Gestis Scotorum" ("Шотландтардың істері") еңбегінде кездеседі. Бүгінде Шотландияның Солтүстік Бервик қаласындағы Теңіз құстары орталығында күн энергиясымен жұмыс істейтін камералар орналасқан. Олар теңіз құстарының тікелей бейнесін құрлықтағы, бір шақырымдай қашықтықтағы үлкен экрандарға жібереді. Бейне сапасы соншалықты жоғары, орталыққа келгендер құстардың аяғындағы анықтама сақиналарын оқи алады. Теңіз құстары орталығы Форт аралдарында орналасқан бірнеше камераны пайдаланады және бейнелерді тікелей интернетке трансляциялайды. Орталық арал иесі Хью Гамильтон Далримплден эксклюзивті қону құқығына ие және ауа райына қарай жыл бойы аралға саяхаттар ұйымдастырады. 2022 жылдың маусым айының ортасында Басс-Рокпен байланысты солтүстік шұбарларда жоғары патогенді құс тұмауы (HPAI) анықталды, ол сол кезде әлемдегі ең ірі колония болды. 2022 жылы Эдинбург университетінің аралды дронмен жүргізген толық зерттеуінен кейін бір күні 5000-нан астам өлі құс табылды, бұл колонияда әдетте 150 000 құс мекендейді. Шотландияның Теңіз құстары орталығының бас директоры Сьюзан Дэвис: "Біз одан бұрын да, кейін де көптеген құстар өлгенін білеміз. Бұл оқиғаның ауқымы көңілді қатты ауырлатты" деді.

Өсімдіктер

Жер құнарлы және әртүрлі өсімдіктер өсуіне жағдай жасайды. Олардың ішінде Басс-малоу да бар, ол басқа жерлерде тек бірнеше аралда ғана өседі, соның ішінде Айльса Крейг және Степ Холм аралдарында.

Көркемдік әсерлері

Өзінің қабырғалы келбеті, түрме ретіндегі тарихы және Шотландия тарихымен байланысының арқасында Басс бірнеше көркем әдебиеттерде суреттелген.

Роберт Луис Стивенсон

Роберт Луис Стивенсонның Басспен кем дегенде бір мықты байланысы болды, өйткені оның туысы Дэвид Стивенсон сол жердегі маяқты жобалаған. Оның ең ерте естеліктері Солтүстік Бервиктегі демалыстар еді. Ол көбінесе Scoughall Farm-да тұратын, сол шаруашылықтан Басс көрінеді. Сонымен қатар, ол 1967 жылы Джимми Шенд пен оның тобының "Gateway To The Forth" альбомының мұқаба суреті ретінде де пайда болды.

Фильм

Бас-тасты 1998 жылғы "Күш-Күш Хота Хай" фильмінің бастапқы әнінде фон ретінде көрінеді.