Бесінші ғасырдың Галлия ақыны, дипломаты және епископы Сидоний Аполлинарис

Кіріспе

5 ғасырдағы Галлия ақыны, дипломат, епископ және католик қасиеттісі Гай Соллий Модест Аполлинарис Сидоний, немесе Sidonius Apollinaris (5 қараша, 430 – 481/490 жж.) – ақын, дипломат және епископ. Галло-рим аристократиясында туған ол император Авитустың күйеу баласы болды және 468 жылы император Антемий оны Римнің урбан префекті етіп тағайындады. 469 жылы ол Клермон епископы болып тағайындалды және 473-475 жылдары қаланы вестготтар патшасы Эвриктан қорғауға жетекшілік етті. Қала жаулап алынғаннан кейін де ол епископ лауазымын қайтыс болған 480-ші жылдарға дейін сақтап қалды. Ол католик шіркеуінде, православие шіркеуінде және нағыз православие шіркеуінде қасиетті әулие ретінде құрметтеледі, оның мерекесі 21 тамызда. Эрик Голдбергтің сөзіне сүйенсек, Сидоний – «5 ғасырдағы Галлиядан сақталған ең маңызды автор». Ол 5-6 ғасырлардағы төрт галло-рим аристократының бірі, олардың хаттары көптеп сақталған; қалғандары – Лимож епископы Руриций (507 жылы қайтыс болды), Вена епископы Алкимус Эктиций Авитус (518 жылы қайтыс болды) және Арль епископы Магнус Феликс Эннодий (534 жылы қайтыс болды). Олардың барлығы католиктік Галлияның епископтарын қамтамасыз еткен тығыз байланысты галло-рим аристократиялық желісімен байланысты болды. Оның жазулары классикалық және библиялық сілтемелердің өте тығыз желісімен сипатталады, бұл оның өзін римдік аристократ ретінде көрсетуінің маңызды бөлігі болды.

Өмір

Сидоний Лугдунумда (қазіргі Лион) дүниеге келген. Оның аты белгісіз әкесі Валентиан III тұсында Галлия префекті болған (Сидоний 449 жылы Астирийдің консул тағайындалуына әкесімен бірге қатысқанын мақтанышпен еске алады). Сидонийдің әкесінің әкесі, Аполлинарис, 408 жылдың мамыр айынан бастап 409 жылға дейін Галлияның преториан префекті болды, содан кейін оның досы Децим Рустикус оның орнына келді. Сидоний 337-340 жылдар аралығында Константин II тұсында Галлия префекті болған басқа бір Аполлинарийдің ұрпағы болуы мүмкін. Сидоний шамамен 452 жылы император Авиттың қызы Папианиллаға үйленді. Осы одақтан Аполлинарис есімді ұл және кемінде екі қызы – Северина мен Росия дүниеге келді, оларды Сидоний хаттарында еске алады. Алқыма есімді қызы туралы Григорий Турский көп уақыттан кейін айтады, ал Теодор Моммсен Алқыма оның қыздарының бірінің басқа аты болуы мүмкін деп болжады. Папианилланың құдайы ретінде Сидоний Лак-д'Айдат көліндегі Авитакум деп аталған жазғы вилланы алды. Ол вилланы хаттарында көлге қарап тұрған төбеде орналасқан үш моншасы бар L пішіндес вилла ретінде егжей-тегжейлі сипаттайды, бірақ бұл сипаттама Плиний Кішінің өзінің виллаларын сипаттауына көп сүйенеді және оның мәдени ерекшеліктерін көрсету үшін мұқият жасалған.

Галло-римдік аристократ

Сидонийдің хаттары оның Галлиядағы кең ауқымды римдік аристократтар тобының мүшесі болғанын көрсетеді. Оның хат алмасуы негізінен Аувернь аймағына қатысты, онда оның басты әріптестері Клермонтта (онымен бірге) және провинция астанасы Лионда тұрды. Нарбонна мен Бордо аристократтары да маңызды байланыстардың ішінде болды, бірақ оның хаттары Равенна, Рим және Испания сияқты алыс жерлерге де жіберілді. Оның таныстарының ішінде Риц епископы Фауст және оның теологиялық қарсыласы Клавдиан Мамерт есімдері бар. Ол өмірінде әдеби жетістіктерімен танылды; 456 жылы оның қола мүсіні Траян форумы кітапханаларындағы жазушылар галереясына қосылды, ол онда орнатылған соңғы мүсін болды. Сидоний 455 немесе 456 жылдары вестготтар патшасы Теодорих II сарайында болды және осы тәжірибе туралы хатты қарындасының күйеуі Агриколаға жазды. Сидонийдің хаттар жинағының алғашқы орнында тұрған бұл хат Теодорихті үлгілі патша ретінде мадақтайды. Сидонийдің қайын атасы Авитус 455 жылы император болды, ал Сидоний оған арнап панегирик жазды. 457 жылы Майориан Авитусты тақтан түсіріп, Лион қаласын басып алды, соның салдарынан Сидоний оның қолына түсті. Алайда, Сидонийдің білімі Мажорианды оған құрметпен қарауға итерді. Қарсылық ретінде Сидоний оның құрметіне (Авитусқа жазғандай) панегирик жазды, бұл оған Римде мүсін орнатуға және «comes» атағын алуға мүмкіндік берді. 468 жылы император Антемий оны Римнің қалалық префекті етіп тағайындады, ол 469 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Сидоний мұны өзінің әдеби қабілетінің, әсіресе Антемийге арнап жазған панегиригінің сыйақысы ретінде көрсетеді, бірақ бұл тағайындама, әлдеқайда, Антемийдің Галлиядағы римдік аристократтардың қолдауын ұсынуға жасаған тытысының бір бөлігі болуы мүмкін. Кейін Антемий оны патриций және сенатор етіп тағайындады.

Епископ

469 жылы Сидоний әйеліне туысқан Эпархийдің орнын Аверна (Клермон) епископы болып басқарды. Ол бұл туралы өзінің жазбаларында аз айтады және ол бұл лауазымды қаламаған секілді. Бұрынғы преториан префекті Тонантий Фереолусқа жазған хатында, ол оны «Валентианның префекттері арасындағы» дүниелік өмірін «Мәсіхтің кемелденген адамдары арасындағы» діни өмірге ауыстыруға шақырады. Грей Турский Сидонийді еске түсіріп айтады, ол (сакраментарийсіз) қасиетті миссаны жатқа айта алатын және ешқандай ойланбастан спонтанды сөз сөйлей алатын адам еді. Ол шіркеуді қолдаған аристократтарды, дервиштерді, теологиялық еңбектердің авторларын, сондай-ақ түркі дінінің философиясын қабылдағандарды мақтап жазды. Епископ болғаннан кейін, ол діни өмірге қайшы келетіндей болған түркі поэзиясынан бас тартатынын жариялады, бірақ жеке өмірінде поэзия жазу мен алмасуын жалғастырды. 473 жылдан 475 жылға дейін Сидоний мен оның қайын інісі Экдик Клермонды қорғауға жетекшілік етті, оған король Эврик басқаратын вестготтар жыл сайын шабуыл жасады. Ол бұл қақтығысты Екінші Пуникалық соғыс кезінде Карфагеннің Капуаны басып алуымен салыстырды, Эврикке Ханнибалдың рөлін, ал өзіне Деций Магийдің рөлін берді, ол Рим атынан қаланы адал қорғады. Қала ақыры басып алынғанда, ол Ливианаға тұтқынға алынып, жер аударылды, бірақ Эврик корольдің кеңесшісі Леоның араласуынан кейін 476 немесе 477 жылы епископ лауазымын қайтаруға және қайта оралуға рұқсат берді. Сидоний одан кейін Эврик сарайымен байланысын сақтап тұрды. Эврик католицизмге қарағанда ариандыққа көбірек бейімді болды, ал Сидоний бүкіл Галлияда және одан тыс жерлердегі католик дін қызметкерлерімен байланыс орнатып, оларды заңдық дауларда және ұсыныстармен қолдады. Сидоний Галлиядағы римдік аристократияның бірлігін сақтау үшін қажет деп санаған Эврик сарайымен белгілі бір ынтымақтастыққа барды, бірақ ол готтарға қарсы болды, сенаторға: «Сен варварлардан қашасың, өйткені олардың беделі нашар; Мен олардан қашамын, тіпті олардың беделі жақсы болғанда да». Ол Эврик сарайының әдеби мақтаныштарын, «Афиней» деп аталатын жерді қынжырды және визиготтардың жаулап алуы білімсіздерді білімділерден жоғары қойған әлеуметтік тәртіптің кері қайтысына жауапты екенін айтты. Ол анасының жерлерінің көп бөлігін тартып алған гот ақсүйекімен заңдық дауға түсті және оларды римдік аристократтардың виллаларына әскерлерін орналастыруға ынталандырғаны үшін Серонатпен қақтығысты, оны өзінің серігі деп есептеді. Оның Эврикке деген қарсылығы 477 шамасында жарық көрген хаттар жинағын ашу шешімінде көрінеді, онда ол Эврик Визигот тағына отыру үшін өлтірген Теодерик II-ні құлшыныспен мақтайды. Сидоний 481 жылы әлі тірі болды, бірақ 490 жылы, оның епископтан кейінгі орынбасары Апринкул қайтыс болғанда қайтыс болды. Оның қайтыс болған күні 21 немесе 23 тамыз болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Ареморикада әулие ретінде құрметтелді.

In 469, Sidonius was elected to succeed Eparchius, a relative of his wife, as Bishop of Averna (Clermont). He says little about this in his writing and it appears that he had not desired the role. Writing to the former praetorian prefect Tonantius Ferreolus, he encourages him to exchange his secular life "among Valentianian's prefects" for a religious life "among Christ's perfected men". Gregory of Tours speaks of Sidonius as a man who could celebrate Mass from memory (without a sacramentary) and give spontaneous speeches without any hesitation. He writes in praise of the aristocrats who supported the Church, ascetics, and authors of theological works, including those who incorporated pagan philosophy. On becoming a bishop, he publicly declared that he would give up pagan poetry, as incompatible with a religious life, but he continued to write and exchange poetry privately. For three years, from 473 to 475, Sidonius and his brother in law Ecdicus led the defense of Clermont, which was attacked annually by the Visigoths under king Euric. He compared the conflict to the Carthaginian capture of Capua during the Second Punic War, casting Euric in the role of Hannibal and himself as Decius Magius, loyally defending the city on behalf of Rome. When the city was finally conquered, he was imprisoned and exiled to Liviana, but Euric allowed him to return and resume his office as bishop in 476 or 477, following an intervention by the king's advisor Leo. Sidonius maintained connections with Euric's court thereafter. Euric favoured Arianism over Catholicism and Sidonius maintained contacts with Catholic clergy throughout Gaul and beyond, in order to support them in legal disputes and with recommendations. Sidonius accepted a degree of collaboration with Euric's court as necessary to maintain the unity of the Roman aristocracy in Gaul, but he was hostile to the Goths, writing to a senator "You shun barbarians because they have a bad reputation; I avoid them, even when they have a good one." He mocks the literary pretensions of Euric's court, which was known as the Athenaeum, and presents the Visigothic conquest as responsible for a reversal of the social order, which had placed the uneducated in power over the educated. He was involved in legal disputes with a Gothic noble who had seized the majority of his mother in law's lands and clashed with Seronatus, whom he considered a collaborator, for encouraging them to billet their troops in the villas of Roman aristocrats. His hostility to Euric is reflected in his decision to open his letter collection, published around 477, with a letter enthusiastically praising Theoderic II, whom Euric had murdered in order to assume the Visigothic throne. Sidonius was still living in 481, but had died by 490, when his successor as bishop, Aprunculus, died. His date of death was 21 or 23 August. Following his death he was venerated as a saint in Aremorica.

Ұрпақтар

Сидонийдің туысқандары бірнеше буынға дейін отбасының өркендеуін көрсететін шарапатты тарих ретінде зерттелді, оның әкесінің әкесінің дәуірінен бастап, 6 ғасырда франктар билігінде құлдырауға дейін. Сидонийдің ұлы Аполлинарис, Лимождық Рурициймен хат алмасып тұрған, 507 жылы Войль шайқасында Ауверньде жасақталған бірлікке қолбасшылық етті, онда готтар франктардан жеңіліске ұшырады. Ол өлімінен бұрын төрт ай бойы Клермон епископы болды. Сидонийдің немересі Аркадий франк корольі Теодерик I қайтыс болды деген қауесетті естігенде, Клермонды Хильдеберт I-ге сатты, бірақ Теодерик пайда болғанда әйелі мен анасын тастап кетті; оның тағы бір айғағы Григорий Турскийдің тарихында король Хильдеберттің қызметшісі ретінде кездеседі.

Кармина

Сидонийдің жиырма төрт Карминасының жинағы сақталған, олар кездейсоқ өлеңдерден тұрады, соның ішінде әртүрлі императорларға арналған панегириктер бар. Бұл өлеңдер бірнеше маңызды саяси оқиғаларды көрсетеді және негізінен Стаций, Аузоний және Клавдиан шығармаларына сүйенеді. Сидоний Римнің өткен жетістіктері мен даңқын қазіргі билеушілер үшін "дағдарыс айнасы" ретінде көрсетеді, бұл Римнің құлдырау деңгейін де, қайта жандану мүмкіндігін де аңғартады. Авитусқа арналған Кармен 7 және Мажорианға арналған Кармен 5 шығармаларында Сидоний бұрынғы императорларды қарастырып, тек ізгілікпен, әсіресе Веспасиан мен Траянның әскери ізгілігі арқылы осы титулға қол жеткізгендер ғана мақтауға лайық екенін айтады – бұл жаңа императорларға жасалған ишаралық сын. Басқа да ізгіліктер маңызды; Кармен 2 Антемидің либералды өнерді меңгергені үшін мақтайды. Басқа өлеңдердің тақырыптары әртүрлі. Мысалы, Кармен 22 – Сидонийдің достарының бірі, Понтий Леонтийдің "Дионис" вилласының Бургустағы қабырғасындағы үшінші Митридат соғысының бейнесін сипаттау. Сидонийдің виллаға сапары Аполлон мен Дионистің кездесуімен салыстырылады, онда олар Аквитанияда қоныстанып, ондағы білімді симпозиастық мәдениетті орнатуға келіседі.

Хаттар

Хаттардың тоғыз жинағы сақталған, онда 117 түрлі адамға жолданған 147 құжат бар. Сидоний хаттар жинағын ұзақ уақыт бойы өңдеп, олардың кейбіреулерін 470-жылдардың басында жариялап, жинағының соңғы нұсқасын шамамен 477 жылы аяқтады. Жинақ Лион қаласындағы дін қызметкері Констанцийге арналған, ол оның жеке досы болды. Сидоний преториандық префект Тонантий Ферреолустан кешірім сұрады, себебі Констанций томды редакциялауға көмектескендіктен және 473 жылы Клермон қамалынан кейін берген кеңесі үшін, тіпті кіші дін қызметкері де әлемдік беделді тұлғалардан жоғары қойылуы керек деп есептеді. Сидонийдің латын тіліндегі стильі өз заманында жоғары бағаланды. Оның замандасы Клавдиан Мамерт оны «көне шешендікті қайта жаңғыртушы» деп атады. Ал 1939 жылы Сидонийдің хаттарын аударғанда В. Б. Андерсон оларды сөздік тұрғысынан өте қатаң деп сипаттады, бірақ оны жақсы өмір сүруді және ләззатты ұнататын, мейірімді мінезді адам ретінде көрсетті. Көптеген зерттеулер төртінші ғасырдағы Галлиядағы зиялылардың әлеуметтік желілерін қайта құру үшін осы хаттарды пайдаланды. Дегенмен, бұл хаттар Сидоний заманының тікелей бейнесі ретінде қарастырылмауы керек. Сидоний өзінің хаттарын және олардың замандас әлемін бейнелеуін ертедегі хат жазушылардың, әсіресе Жас Плинийдің үлгісімен жасады. Ол Римді үлгілі қоғам ретінде көрсетті. Питер Браунның пікірінше, осы сабақтастық суреті оның замандас Галлиясындағы өзгерістердің жылдамдығына жауап ретінде пайда болды. Зигрид Мратшек оның әдеби еңбектері арқылы Римнің әскери және саяси құлдырауына өтеу ретінде римдіктердің әдеби және мәдени ерекшеліктерін қалыптастыруға, Галлиядағы және шіркеудегі римдік аристократияның беделін нығайтуға тырысқанын айтады. Сидонийдің шамамен 470 жылы «Бриттер патшасы» Риотамасқа жолдаған хаты ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол Артур патша дәуірінде Ұлыбританиямен байланысы бар патшаның немесе әскери жетекшінің болғанын көрсетеді. Оның поэзиясы мен хаттарының ағылшын тіліне аудармасын, латын мәтінімен бірге В. Б. Андерсон Лоуб классикалық кітапханасы арқылы жариялады (1-том, оның өлеңдері мен хаттарының 1-2 кітабы, 1939; хаттардың қалған бөлігі, 1965).

Nine books of Letters are preserved, containing a total of 147 documents, addressed to 117 different individuals. Sidonius worked on his letter collection over a protracted period, publishing some of them in the early 470s and producing the final version of his collection around 477. The collection was dedicated to Constantius, a priest in Lyon, who was a personal friend, with apologies to the Praetorian Prefect Tonantius Ferreolus, on the grounds that even a minor priest ought to be put before even the greatest members of the laity, because Constantius had helped to edit the volume, and because of Constantius' advice following the siege of Clairmont in 473. Sidonius' Latin style was highly praised in his own time. His contemporary, Claudianus Mamertus, dubbed him the "resuscitator of ancient eloquence." By contrast, in his introduction to his translation of Sidonius' letters in 1939, W. B. Anderson characterised them as very stilted in diction, but revealing him as a man of genial temper, fond of good living and of pleasure. Many studies have used the letters in order to reconstruct the social networks of the intelligentsia in fourth century Gaul. However, the letters cannot be treated as straightforward depictions of Sidonius' times. Sidonius actively models his letters and their representations of his contemporary world on those of earlier epistolographers, notably Pliny the Younger. He represents Rome as a model society. Peter Brown argues that the resulting picture of continuity is actually a response to the rapidity of change in his contemporary Gaul. Sigrid Mratschek says that through his literary work, he sought to build up the literary and cultural element of Roman identity, as compensation for Rome's military and political collapse, to reinforce the position of the Roman aristocracy in Gaul, and the church. A letter of Sidonius's addressed to Riothamus, "King of the Brittones" (c. 470) is of particular interest, since it provides evidence that a king or military leader with ties to Britain lived around the time frame of King Arthur. An English translation of his poetry and letters by W. B. Anderson, with accompanying Latin text, have been published by the Loeb Classical Library (volume 1, containing his poems and books 1 2 of his letters, 1939; remainder of letters, 1965).

Қолжазба дәстүрі

Сидонийдің еңбектері оның өмірінде (V ғасыр) жартылай жарияланған болуы мүмкін, бірақ мұны растайтын мәтіндік дерек жоқ. Барлық қолжазбалар бір архетипке дейін жетеді, ол шамамен VII ғасырға жатса керек. Ең ерте куәлік 9 ғасырға қарайды және бұл төртінші буын көшірмесі болуы ықтимал. Архетипте өлеңдер болғанымен, олар көптеген көшірмелерде кездеспейді. Қолжазбалардың басым бөлігі тек оның хаттарын қамтиды, көбінесе басқа автордың – Аузонийдің дұрыс емес көшірмесімен шатастырылған. Мәтіндік варианттарды зерттеу жұмысының көп бөлігін 1870 жылдары Кристиан Лютжохан [de] жүргізді. Алайда, Сидонийдің ерекше латын тілін қалпына келтіру үшін өте маңызды стемматиканы дамытуға ол үлкермей, мерзімінен бұрын қайтыс болды. Лютжоханның еңбегі 1887 жылы Monumenta Germaniae Historica басылымында, басқа ғалымдар ұсынған нашар стемматикамен бірге жарияланды. Франц Долвек 2020 жылы поэзиясы толыққандай басылымдарды қамтитын жаңа стемматиканың бір бөлігін ұсынды.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Нора Чадвик, Ерте христиандық Галлиядағы поэзия және хаттар. Лондон: Боуес және Боуес, 1955. М. П. Ханаган, Сидонийдің хаттарын оқу. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2019. Гавин Келли және Джоп ван Варден (ред.), Сидоний Аполлинаристің Эдинбург серігі. Эдинбург: Эдинбург университетінің баспасы, 2020. Сигрид Мратшек, "Өткеннен бастау: Сидоний Аполлинаристің айналасындағы траяндық білім беру мәдениеті туралы дискурс". Тереза Фюрер (ред.), Ертедегі дәуірдегі христиандық философиялық дискурстар: мәтіндер, тұлғалар, институттар: 22-25 ақпан 2006 ж. Фрайбург Альберт Людвиг университетінің Антик және қазіргі заман орталығында өткен конференция материалдары (Штутгарт, Франц Штайнер баспасы, 2008) (Антик философиясы, 28).

С. Э. Стивенс, Сидоний Аполлинарис және оның заманы. Оксфорд: Университет баспасы, 1933. К. Ф. Строхекер, Кейінгі антикалық Галлияның сенаторлық әулеті. Тюбинген, 1948.