Кіріспе
"Тегін түскі ас деген нәрсе жоқ" (немесе "Тегін түскі ас деген нәрсе жоқ", "Тегін түскі ас деген нәрсе жоқ" немесе басқа да нұсқалары) – ешнәрседен ештеңе алу мүмкін емес деген ойды жеткізетін танымал мақал. TANSTAAFL, TINSTAAFL және TNSTAAFL аббревиатуралары да қолданылады. Бұл тіркес 1930 жылдардан бері қолданылып келеді, бірақ оның алғашқы пайда болуы белгісіз. Эркін нарық экономисі Милтон Фридман да 1975 жылы жарық көрген кітабының атауында осы мақалды қолданып, оның танымал болуына үлкен үлес қосты. Кемпбелл Макконнелл бұл идеяның "экономиканың негізгі қағидасы" екенін жазады.
"No such thing as a free lunch" (alternatively, "There ain't no such thing as a free lunch", "There is no such thing as a free lunch" or other variants) is a popular adage communicating the idea that it is impossible to get something for nothing. The acronyms TANSTAAFL, TINSTAAFL, and TNSTAAFL are also used. The phrase was in use by the 1930s, but its first appearance is unknown. The free market economist Milton Friedman also increased its exposure and use by paraphrasing it as the title of a 1975 book, and it is used in economics literature to describe opportunity cost. Campbell McConnell writes that the idea is "at the core of economics".
"Бақысыз түскі ас"
"Тегін түскі ас" – АҚШ-та бұрын кең таралған, салон иелерінің кем дегенде бір сусын сатып алған клиенттерге "тегін" түскі ас ұсыну дәстүрі. Ұсынылатын көптеген тағамдарда тұздың мөлшері жоғары болған (мысалы, шұжық, ірімшік және тұздалған крекерлер), сондықтан оларды жегендер көп көлемде сыра сатып алатын. Рудиард Киплинг 1891 жылы жазғанда, ол келе жатқанда, басына шапан киген адамдар тамақты қарсы алып жеп жатқан суреттермен безендірілген барға тап болғанын айтты. Ол "тегін тамақ" институтына тап келді. Ішімдікке ақы төлеп, қалағаныңызша тамақ жеуге болады. Сан-Францискода бір рупийден кем ақшаға адам тіпті банкрот болса да, тоқтана алады. Егер осы жерлерге келіп қалсаңыз, мұны есте сақтаңыз. TANSTAAFL болса, адам немесе қоғамның шын мәнінде "ешнәрсеге ешнәрсе ала алмайтынын" мойындауды білдіреді. Бір нәрсе тегін сияқты көрінсе де, әрқашан адамға немесе қоғамға бір қандай құны болады, бірақ ол жасырын шығын немесе сыртқы фактор болуы мүмкін. Мысалы, Хайнлайнның кейіпкерлерінің бірі атап өткендей, тегін түскі ас ұсынатын бар ішімдікке артық ақы алады.
came upon a bar room full of bad Salon pictures, in which men with hats on the backs of their heads were wolfing food from a counter. It was the institution of the "free lunch" I had struck. You paid for a drink and got as much as you wanted to eat. For something less than a rupee a day a man can feed himself sumptuously in San Francisco, even though he be a bankrupt. Remember this if ever you are stranded in these parts. TANSTAAFL, on the other hand, indicates an acknowledgement that in reality a person or a society cannot get "something for nothing". Even if something appears to be free, there is always a cost to the person or to society as a whole, although that may be a hidden cost or an externality. For example, as Heinlein has one of his characters point out, a bar offering a free lunch will likely charge more for its drinks.
Ерте пайдаланған
Толық сөз тіркесінің ("а"-дан басқа) ең ерте кездескені "Тегін түскі ас деген жоқ" түрінде, 1938 жылғы 27 маусымдағы El Paso Herald Post (және сол кездегі басқа Scripps Howard газеттерінде) жарияланған "Экономика сегіз сөзбен" атты мақаладағы әзілдің қорытындысы ретінде кездеседі. 1945 жылы "Тегін түскі ас деген жоқ" фразасы Колумбия құқық журналында пайда болды, ал "тегін түскі ас жоқ" деген сөз 1942 жылы Оэлвейн күнделікті газетінде (экономист Харли Л. Латцқа сілтеме жасап) және 1947 жылы экономист Меррил С. Рукайзердің бағанасында қолданылды. 1949 жылы бұл фраза Уолтер Морроудың Сан-Франциско жаңалықтарында (1 маусымда жарияланған) және Пьер Дос Утттың "TANSTAAFL: Жаңа экономикалық әлемдік тәртіп жоспары" атты монографиясында пайда болды, онда ол "тегін түскі ас жоқ" принципіне негізделген олигархиялық саяси жүйені сипаттайды. 1938 және 1949 жылғы дереккөздер бұл фразаны патша туралы (Дос Утттің баяндауы бойынша Навуходоносор) өзінің экономикалық кеңесшілерінен кеңес сұрағанда қолданады. Морроудың бұрынғы редакциялық мақаладан алынған деген мәлімдемесі, бірақ ол El Paso Herald Post-тағы бұрынғы мақаладағы оқиғаға ұқсас, Дос Утттің баяндауынан ерекшеленеді, себебі билеуші бастапқы "сексен жеті томдық, әрқайсысы алты жүз беттен тұратын" кеңестен кейін одан да қарапайым кеңес сұрайды, "кез келген маңызды шешімге келісе алмауға" қарағанда. Соңғы тірі қалған экономист "Тегін түскі ас деген жоқ" деп кеңес береді. 1950 жылы New York Times газетінің бір жазушысы бұл фразаны экономист (және армия генералы) Леонард П. Айрстің Кливленд Траст компаниясынан шыққандығын айтты: "Генералдың қайтысынан аз бұрын [1946 жылы] журналистер тобы генералға келіп, оның ұзақ жылдар бойы экономиканы зерттегеннен кейін жинаған бірнеше өзгермейтін экономикалық шындықтардың бірін айтуын сұрады. Генерал: «Бұл өзгермейтін экономикалық факт, тегін түскі ас деген жоқ», - деді." 1961 жылғы 8 қыркүйектегі LIFE журналының 4-бетінде "TANSTAFL', Шындық" атты редакциялық мақала жарияланды, онда шаруаның осы TANSTAAFL түрінің түсіндірмесі келтірілген.
Халыққа танымал ету
1966 жылы жазушы Роберт А. Хайнлайн "Ай – қатал әулетші" романын жариялады, онда ТАНСТААФЛ орталық, либертариандық идея ретінде аталып, түсіндірілді. Бұл оның кеңінен қолданылуына ықпал етті.
Экономика
Экономикада "тегін түскі ас" деген түсінік мүмкіндік шығынының көрінісі болып табылады. Грег Мэнкью бұл ұғымды былай сипаттады: "Бізге ұнайтын бір нәрсені алу үшін, әдетте, бізге ұнайтын басқа бір нәрседен бас тартуға тура келеді. Шешім қабылдау бір мақсатты екіншісімен саудаласуды қажет етеді". Қоғамдық деңгейде "тегін түскі ас" жоқ деген идея барлық ресурстар толық және тиімді пайдаланғанда ғана қолданылады, яғни экономикалық тиімділік болғанда. Әйтпесе, ресурстарды тиімдірек пайдалану арқылы "тегін түскі ас" алуға болады. Фред Брукс айтқандай, "Егер бұрын бір нәрсе үшін ештеңе алмасаңыз, кейін бір нәрсені тегін алуға болады". Егер бір адам немесе топ бір нәрсені тегін алса, оның құны біреуге төленеді. Егер жеке тұлға үшін тікелей шығын көрінбесе, онда әлеуметтік шығын болады. Сол сияқты, біреу сыртқы эффектіден немесе қоғамдық игіліктен "тегін" пайда көре алады, бірақ осы пайданы өндіруге қажетті шығынды біреу төлеуге тиіс. (Қараңыз: Тегін мінгізу мәселесі және ортақ мүлік трагедиясы.)
Қаржылық
Математикалық қаржыда бұл термин арбитражсыздық принципінің бейресми синонимі ретінде де қолданылады. Бұл принципке сәйкес, бірдей ақша ағындарына ие бағалы қағаздардың комбинациясы тепе-теңдік жағдайында бірдей таза бағаға ие болуы керек.
Статистика
Статистикада бұл термин статистикалық модельдердің (мысалы, машиналық оқытуда) "Тегін түскі ас жоқ" теоремасына сәйкес болмайтын шартты айырбастарын сипаттау үшін қолданылады. Яғни, деректердегі үлгілерді талдауда артық икемділікке ие екенін мәлімдейтін кез келген модель, әдетте қосымша талаптар қою арқылы немесе маңызды жағдайларда жалпыламалықтан бас тартудың есебінен оны іске асырады.
Технология
Кейде "тегін тамақ" деген сөз, тегін бағдарламалық қамтамасыз етудің пайдалылығы туралы айтылған сөздерге жауап ретінде қолданылады. Тегін бағдарламалық қамтамасыз етуді жақтаушылар жиі осы жағдайда "тегін" деген сөздің мағынасы, бағасының болмауына ("gratis") емес, шектеудің жоқтығына ("libre") қатысты екенін айтады. Ричард Столлман оны "сөз бостандығындай тегін", "сырадай тегін" емес деп түсіндірген. "TANSTAA" (немесе "TINSTAA") префиксі талқыланып жатқан жүйенің өзгермейтін қасиеттерін көрсету үшін көптеген басқа да жағдайларда қолданылады. Мысалы, электр инженерінің профессорлары "TANSTAANFS" дегенді "Шыбыссыз жүйе деген жоқ" деп түсіндіреді.
Спорт
Бейсбол проспектісі "TINSTAAPP" деген аббревиатураны, яғни "Талантты құймашыл дегеннің өзі жоқ" деп атады, себебі көптеген жас құймашылдардың қолдары үлкен лига деңгейінде тиімді жұмыс істеуге үлкермес бұрын жарақаттанады.
Әлеуметтік саясат
Венгрия премьер-министрі Ференц Гюрчани осы мақалды 2000-жылдардың ортасындағы әлеуметтік реформаларын негіздеу үшін пайдаланды. Пост-социалистік ел ретінде Венгрия мемлекеттің қоғамның өзінің көрінісі емес, қамқор және берекелі, тәуелсіз бірлік ретінде қабылдануымен күресті. "Тегін түскі ас жоқ" деген мақал, мемлекет мұқтаж жандарға көмек көрсетсе де, оның құны сол қоғамдағы басқа адамдардың салығы арқылы төленетінін көрсетеді. Сондықтан мемлекеттің барлығына барлық нәрсені беруі мүмкін емес, ал мемлекеттік қызметтерді арттыру экономикалық өсім, салықтардың жоғарылауы немесе мемлекеттік қарыздың есебінен ғана қаржыландырылуы мүмкін.
Ерекшеліктер
Кейбір ерекшеліктер "тегін түскі ас жоқ" принципіне қарсы ұсынылды, мысалы, Күн мен көмірқышқыл газы. Әсіресе, метаболизм Күннің ұсынатын тегін энергиясын пайдалану үшін дамыды, сондай-ақ өсімдіктерде өмірлік маңызы бар оттегінің өндірілуіне де ықпал етеді деп айтылды.