Саяси бөліну: Тәуелсіздікке ұмтылыс және мемлекеттік құрылым өзгерістері

Кіріспе

Саяси бірлестіктен топтың ресми түрде шығуы – сецессия. Сецессия – бір топтың саяси бірлестіктен ресми түрде шығуы. Бұл процесс топ бөліну актісін (мысалы, тәуелсіздік туралы жариялау) жариялаған кезде басталады. Бөліну әрекеті зорлықпен немесе бейбіт жолмен жүзеге асуы мүмкін, бірақ мақсаты – бөлінген топтан немесе аумақтан тәуелсіз жаңа мемлекет немесе ұйым құру. Сецессия туралы мәлімдемелер шектеулі мақсаттарға жету үшін стратегия ретінде қолданылуы мүмкін. Сецессияның және бөліну әрекеттерінің танымал мысалдары:

Америка Конфедерациялық Штаттарының Одақтан бөлініп, Америка Азамат соғысын бастауы;
1991 жылы бұрынғы Кеңес республикаларының Кеңес Одағынан шығуы, оның тарауына әкеп соқты;
1990 жылдары бұрынғы республикалардың Югославиядан шығуы, оның тарауына әкеп соқты;
Техас революциясы кезінде Техастың Мексикадан бөлінуі;
Биафраның Нигериядан бөлінуі (және Нигерия азамат соғысын жеңгеннен кейін қайтадан Нигерия құрамына кіруі); және
Ирландия Республикасының Ұлыбританиядан бөлінуі.

Бөлек теориясы

Саяси сецессияның анықтамасы бойынша бірлік жоқ, дегенмен бұл тақырыпта көптеген саяси теориялар бар. Мемлекеттер болашақта жаңа мемлекетпен соғыс болу мүмкіндігін жоғары деп санайды, егер сецессиялық күресті жүргізетін этникалық топтың орталық мемлекетпен терең ұлттық сәйкестік үзілісі болса, және аймақтық маңайда зорлық-зомбылық пен тұрақсыздық болса. Этноұлттық жұмылдыру, яғни этникалық азшылықтардың өз мемлекеттерін құру мақсатымен күш біріктіруі. Институционалдық нығайту, империялар мен этникалық федерациялардың колонияларын және құрамындағы мемлекеттерді сақтап тұру қабілетінің төмендеуі сецессияның табысқа жету ықтималдығын арттырады. Салыстырмалы күш, яғни күшейе түскен сепаратистік қозғалыстардың мемлекеттік мәртебеге қол жеткізу мүмкіндігі артады. Келісіммен келісу, отандық мемлекеттер мен халықаралық қауымдастық сецессиялық талаптарға көбірек келісім білдіреді. Басқа ғалымдар сецессияны жаңа ресурстардың табылуымен және оларды игерумен байланыстырады. Дэвид Б. Картер, Г.Е. Гоманс және Райан Гриффитс мемлекеттер арасындағы шекара өзгерістерінің бұрынғы әкімшілік бірліктердің шекараларымен сәйкес келетінін анықтады. Бірнеше ғалым халықаралық жүйедегі өзгерістердің кіші мемлекеттердің өмір сүруіне және дамуына жағдай жасағанын айтады. Таниша Фазал мен Райан Гриффитс сецессиялардың көбеюін жаңа мемлекеттерге көбірек мүмкіндік беретін халықаралық жүйемен байланыстырады. Мысалы, жаңа мемлекеттер Халықаралық валюта қоры, Әлемдік банк және Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты халықаралық ұйымдардан көмек ала алады. Америкалық философ Аллен Бьюкенен 1990 жылдары осы мәселені алғаш рет жүйелі түрде зерттеп, сецессия туралы әдебиеттің нормативтік жіктелуіне үлес қосты. 1991 жылы жарық көрген «Сецессия: Форт-Самтерден Литва мен Квебекке дейінгі саяси ажырасудың моралі» атты кітабында Бьюкенен белгілі бір жағдайларда сецессияға шектеулі құқықтар бар екенін көрсетті, көбінесе басқа этникалық немесе нәсілдік топтардың қысымына байланысты, әсіресе бұрын басқа халықтар бағындырған аумақтарда. Профессор Дэвид Гордон «Сецессия, мемлекет және бостандық» атты эсселер жинағында Бьюкененнің пікіріне қарсы шығып, сецессия жасаған мемлекеттің моральдық мәртебесінің сецессия мәселесінен тәуелсіз екенін дәлелдейді.

There is no consensus on the definition of political secession despite many political theories on the subject. States perceive a future war with a potential new state as likely if the ethnic group driving the secessionist struggle has deep identity division with the central state, and if the regional neighborhood is violent and unstable. Ethnonational mobilization, where ethnic minorities have been increasingly mobilized to pursue states of their own. Institutional empowerment, where the growing inability of empires and ethnic federations to maintain colonies and member states increases the likelihood of success. Relative strength, where increasingly powerful secessionist movements are more likely to achieve statehood. Negotiated consent, where home states and the international community increasingly consent to secessionist demands. Other scholars have linked secession to resource discoveries and extraction. David B. Carter, H. E. Goemans, and Ryan Griffiths find that border changes among states tend to conform to the borders of previous administrative units. Several scholars argue that changes in the international system have made it easier for small states to survive and prosper. Tanisha Fazal and Ryan Griffiths link increased numbers of secessions to an international system that is more favorable for new states. For example, new states can obtain assistance from international organizations such as the International Monetary Fund, World Bank, and the United Nations. American philosopher Allen Buchanan offered the first systematic account of the subject in the 1990s and contributed to the normative classification of the literature on secession. In his 1991 book Secession: The Morality of Political Divorce From Fort Sumter to Lithuania and Quebec, Buchanan outlined limited rights to secession under certain circumstances, mostly related to oppression by people of other ethnic or racial groups, and especially those previously conquered by other people. In his collection of essays from secession scholars, Secession, State, and Liberty, professor David Gordon challenges Buchanan, making a case that the moral status of the seceding state is unrelated to the issue of secession itself.

Бөлу құқығы

Көптеген егемен мемлекеттер өз конституцияларында сецессия арқылы өзін-өзі анықтау құқығын мойындамайды. Көптеген мемлекеттер оны тікелей тыйымдайды. Дегенмен, өзін-өзі анықтаудың кеңірек автономия және сецессия арқылы іске асырылатын бірнеше моделі бар. Либералды конституциялық демократияларда азшылықтың бөлінуіне рұхсат беру немесе бермеу мәселесін көпшілік билік принципі шешеді. Америка Құрама Штаттарында Авраам Линкольн АҚШ Конституциясына түзетулер енгізу арқылы сецессия мүмкін екенін мойындады. Техас штатының Жоғарғы соты «Техас штаты мен Уайт» ісі бойынша сецессия «революция немесе штаттардың келісімі арқылы» жүзеге асуы мүмкін деген шешім қабылдады. 1933 жылы Ұлыбритания Парламенті Батыс Австралияның Австралия Ұлтақтарынан тек елдің көпшілігінің дауысымен ғана бөліне алатынын қабылдады; бұған дейін Батыс Австралияда өткен референдумда сецессия үшін қолдау көрсеткен екі үшін бір бөлігі жеткіліксіз болды. Қытай Коммунистік партиясы 1931 жылғы Конституциясына этникалық ұлттар мен Тибетті қосылуға ынталандыру мақсатында Совет Одағының үлгісімен сецессия құқығын енгізді. Алайда, партия кейінгі жылдары сецессия құқығын жойды және Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін және кейін Конституцияға сецессияға қарсы бап енгізді. 1947 жылғы Бирма Одағының Конституциясы бірқатар процедуралық талаптарды орындаған жағдайда одақтан шығуға мемлекеттің айқын құқығын қарастырды. Бұл құқық 1974 жылғы Бирма Одағының Социалистік Республикасының (ресми түрде «Мьянма Одағы») Конституциясында жойылды. Бирма әлі де «орталық басшылық астындағы жергілікті автономияға» рұхсат береді. 2005 жылы аталған құжат ратификациядан өте алмады. 2007 жылы Еуропалық Одақ туралы шартқа Еуропалық Одақтан шығу құқығын белгілейтін 50-бап енгізілді. 2003 жылы өткен конституциялық референдумның сәтті аяқталуы нәтижесінде Лихтенштейн Князьдығының әрбір муниципалитетінде тұратын азаматтардың көпшілігі дауыс беру арқылы Князьдықтан бөліну құқығына ие болды. Ұлттық азшылықтардың өзін-өзі анықтау құқығы бар және олардың әртүрлі формадағы өзін-өзі билеу құқықтары бар. Алайда, халықаралық құқықтың қазіргі түсінігі бойынша, олар өз құқықтарының өрескел бұзылу жағдайларында ғана сецессияға «қалпына келтірушілік» құқыққа ие, өйткені тәуелсіздік және мемлекеттік егемендік – аумақтық және дипломатиялық мәселе, ал емес өзін-өзі анықтау және өзін-өзі басқару мәселесі. Сецессияға қатысты құқықтар көбінесе егемен мемлекеттердің ішкі заңнамасына қалдырылады.

Most sovereign states do not recognize the right to self determination through secession in their constitutions. Many expressly forbid it. However, there are several existing models of self determination through greater autonomy and through secession. In liberal constitutional democracies the principle of majority rule has dictated whether a minority can secede. In the United States Abraham Lincoln acknowledged that secession might be possible through amending the United States Constitution. The Supreme Court in Texas v. White held secession could occur "through revolution, or through consent of the States". The British Parliament in 1933 held that Western Australia could secede from the Commonwealth of Australia only upon vote of a majority of the country as a whole; the previous two thirds majority vote for secession via referendum in Western Australia was insufficient. The Chinese Communist Party followed the Soviet Union in including the right of secession in its 1931 constitution in order to entice ethnic nationalities and Tibet into joining. However, the Party eliminated the right to secession in later years, and had anti secession clause written into the Constitution before and after the founding the People's Republic of China. The 1947 Constitution of the Union of Burma contained an express state right to secede from the union under a number of procedural conditions. It was eliminated in the 1974 constitution of the Socialist Republic of the Union of Burma (officially the "Union of Myanmar"). Burma still allows "local autonomy under central leadership". before the final document underwent the unsuccessful ratification process in 2005. In 2007 the Treaty on European Union included Article 50 of the Treaty on European Union, establishing the right to withdraw from the EU. As a result of the successful constitutional referendum held in 2003, every municipality in the Principality of Liechtenstein has the right to secede from the Principality by a vote of a majority of the citizens residing in that municipality. Indigenous peoples have a range of different forms of indigenous sovereignty and have the right of self determination, but under current understanding of international law they have a mere "remedial" right to secession in extreme cases of abuse of their rights, because independence and sovereign statehood is a territorial and diplomatic claim and not one of self determination and self government, respectively, generally leaving rights to secession to the internal legislation of sovereign states.

Бөлек болу қозғалыстары

Ұлттық сепаратистік қозғалыстар мемлекет ішіндегі халықтың өз ұлттық мемлекетін құруға құқығы бар ұлт екенін жақтаушылық жасайды. Саяси бөлінуге ұмтылатын қозғалыстар өздерін автономиялық, сепаратистік, тәуелсіздік, өзін-өзі анықтау, бөлісу, өкілеттік беру, орталықсыздандыру, егемендік, өзін-өзі басқару немесе деколонизациялық қозғалыстар деп атауы мүмкін, немесе сепаратистік қозғалыстармен қатар осы терминдерді де қолдануы мүмкін.

Австрия

Қызыл Армия мен АҚШ Армиясы босатқаннан кейін, Австрия 1945 жылғы 27 сәуірде нацистік Германиядан бөлініп шықты. Бұл, 1938 жылғы наурыз айында нацистік Германия Австрияны аннексиялауымен басталган, жеті жылға созылған нацистік үкімшілік кезеңнен кейін болды. Австрияның бөлінуі одақтастар нацистік Германияны жеңгеннен соң ғана мүмкін болды.

Бангладеш

Банга Сена (Бангабуми) – Бангладеш Халық Республикасында бенгал индустары үшін бөлек отан құруды қолдайтын сепаратистік индуисттік ұйым. Ұйымға Калидас Байдия жетекшілік етеді. Сонымен қатар, этностық бөлініс бар, себебі Оңтүстік аймақ негізінен еуропалықтар тұрады, олардың ішінде немістер, итальяндықтар, португалдар және басқа да еуропалық топтар басым. Ал Бразилияның қалған бөлігі – көпмәдениетті қорытынды. 2016 жылы Оңтүстік аймақта "Плебисул" деп аталған ресми емес референдум өтті, онда сайлаушылардың 95% бөлінуді және тәуелсіз Оңтүстік аймақ құруды қолдады. Бразилияның қалған бөлігінен тәуелсіз ел болуды көздейтін Сан-Паулу штатында да бөліну қозғалысы бар.

Камерун

2017 жылдың қазан айында Амбазония Камеруннан тәуелсіздігін жариялады. Оған бір ай бұрын, Камерунның қарулы күштері мен сепаратистер арасындағы шиеленіс ашық соғысқа ұласты. "Англофондық дағдарыс" деп белгілі болған бұл қақтығыстың тамыры 1961 жылғы 1 қазанда бұрынғы Британдық Оңтүстік Камерунның толық емес деколонизациясына (БҰҰ Бас Ассамблеясының 1608 қаулысы) тікелей байланысты. 1960 жылғы 1 қаңтарда Француз Камеруні Франциядан тәуелсіздік алып, Камерун Республикасы болып құрылды және Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылданды. Ал Британдық Камерунның демократиялық және өзін-өзі басқаруға бейім халқына екі ғана мүмкіндік берілді. БҰҰ плебисциті арқылы олар Нигерия Федерациясына қосылуға немесе екі тең құқықты мемлекеттердің федерациясы ретінде тәуелсіз Камерун Республикасына бірігуге бағытталды. Солтүстік Камерун Нигерияға қосылуға дауыс берсе, Оңтүстік Камерун Камерун Республикасына интеграциялауға дауыс берді, бірақ БҰҰ-да тіркелген ресми Одақ шарты болған жоқ. 1972 жылы Камерун көпшілік халқының арқасында федерацияны таратып, бұрынғы Оңтүстік Камерун аумағын француз тілді Камерун әкімшілерінің оккупациясына алып келген жүйені енгізді. 1984 жылы Камерун тәуелсіздік алған кездегі "Камерун Республикасы" атауын қайтару арқылы жағдайды ушықтырды, бұл атау бұрынғы Британдық Оңтүстік Камерун немесе Амбазония аумағын қамтымады. Елу жылдан астам уақыт бойы бұрынғы Британдық Оңтүстік Камерунның ағылшын тілінде сөйлейтін халқы Камерун үкіметінен осы мәселелерді шешуді және тәуелсіздік алған кезде келісілген федерацияға оралуды талап ету үшін ұлттық және халықаралық деңгейде көптеген әрекеттер жасады. 2016 жылы, барлық әрекеттер сәтсіз аяқталғаннан кейін, Камерун әскери қимылдарға көшті, соның ішінде ағылшын тілді аймақтарда интернетке қолдауды тоқтатты. Оған жауап ретінде Оңтүстік Камерун халқы 2017 жылғы 1 қазанда БҰҰ мемлекеті – Оңтүстік Камерунды қайта жариялады, оны "Амбазония Федеративтік Республикасы" деп атады.

In October 2017, Ambazonia declared its independence from Cameroon. Less than a month beforehand, tensions had escalated into open warfare between separatists and the Cameroon Armed Forces. The conflict, known as the "Anglophone Crisis", is deeply rooted in the October 1, 1961 incomplete decolonization of the former British Southern Cameroons (UNGA Resolution 1608). On January 1, 1960, French Cameroon was granted independence from France as the Republic of Cameroon and was admitted into the United Nations. The more advanced democratic and self ruling people of British Cameroon were instead limited to two choices. Through a UN plebiscite, they were directed to either join the federation of Nigeria or the independent Republic of Cameroon as a federation of two equal states. While the Northern Cameroons voted to join Nigeria, the Southern Cameroons voted to integrate into the Republic of Cameroon, but they did so without a formal Treaty of Union on record at the UN. In 1972, Cameroon used its majority population to abolish the federation and implement a system which resulted in the occupation of the former South Cameroons territory by French speaking Cameroon administrators. In 1984, Cameroon heightened tensions by returning to its name at independence, "Republic of Cameroun", which did not include the territory of the former British Southern Cameroons or Ambazonia. For more than fifty years the English speaking people of the Former British Southern Cameroons made multiple attempts both nationally and internationally to get the Cameroon government to address these issues and possibly return to the previously agreed federation at independence. In 2016, after all these attempts failed, Cameroon engaged in a military crackdown, including cutting the internet in the English speaking regions. In response, the people of Southern Cameroon declared on October 1, 2017, the restoration of their UN state of Southern Cameroons, which they called the "Federal Republic of Ambazonia".

Канада

Канада тарихында ағылшын және француз тілінде сөйлейтін канадалықтар арасында шиеленіс болды. 1791 жылғы Конституциялық акті бойынша Квебек провинциясы (қазіргі Квебек, Онтарио және Ньюфаундленд пен Лабрадордың бөліктерін қоса алғанда) екіге бөлінді: Төменгі Канада (француз заңдары мен институттарын сақтап, қазір Квебек және Ньюфаундленд пен Лабрадор провинцияларының бөлігі) және Жоғарғы Канада (көптеген жаңа ағылшын тілді қоныс жайластыруға, соның ішінде Біріккен Империяның адалдарына, арналған жаңа колония, қазір Онтарионың бөлігі). Мақсат – әр топқа өз колониясын ұсыну еді. 1841 жылы екі Канада Канада провинциясы ретінде біріктірілді. Бірақ, одақ келіспеушілік тудырып, ағылшын және француз заң шығарушылары арасындағы заң шығару процесінде тоқтап қалды. Одақтың қиындықтары, басқа факторлармен бірге, 1867 жылы Канада Конфедерациясының құрылуына әкелді, бұл Канада провинциясын, Нова Шотландия мен Нью-Брансуикті (кейін Солтүстік Америкадағы басқа британдық колониялар қосылды) біріктірген федералды жүйе. Дегенмен, федералдық құрылым барлық шиеленісті жойған жоқ, нәтижесінде ХХ ғасырдың екінші жартысында Квебек тәуелсіздігі қозғалысы пайда болды. Басқа сепаратистік қозғалыстарға 19 ғасырдағы Атлантика Канадасындағы Конфедерацияға қарсы қозғалыстар (Конфедерацияға қарсы партияны қараңыз), 1885 жылғы Солтүстік-Батыс көтерілісі, сондай-ақ әсіресе Альбертадағы (Алберта сепаратизмін қараңыз) және жалпы Батыс Канададағы (мысалы, Батыс Канада тұжырымын қараңыз) түрлі шағын сепаратистік қозғалыстар кірді.

Орталық Америка

1823 жылы Бірінші Мексика империясы құлағаннан кейін, бұрынғы Гватемала генерал-капитандығы Орталық Америка Федеративтік Республикасы ретінде құрылды. 1838 жылы Никарагуа бөлініп шықты. Федеративтік Республика 1840 жылы ресми түрде таратылды, бір ғана штаты қалған барлық штаттары қалыпты тәртіпсіздік аясында бөлініп кетті.

Қытай

Тайвань Қытайдың құрлық бөлігінен тәуелсіздік алуға ұзақ жылдар бойы тырысып келеді. Халықаралық жағынан мойындалмағанына қарамастан, ол өзінің валютасын және әскерін сақтап тұрады. 2005 жылы қабылданған «Бөлініске қарсы заң» Қытай Халық Республикасының Тайвань тәуелсіздігіне қарсы әскери шаралар қолдану саясатын ресми түсіндірді, егер бейбіт жолдардың барлығы таусылса. Шыңжаң (Шығыс Түркістан) және Тибеттің батыс аймақтары Тибет тәуелсіздік қозғалысы мен Шығыс Түркістан Тәуелсіздік қозғалысының бөлініс шақыруларының орталығында тұр. Шығыс Түркістанның эмиграциядағы үкіметі Шығыс Түркістанды Қытайдың бір бөлігі деп емес, басып алынған ел деп санайды, сондықтан Қытайдан тәуелсіздікті «бөлініс» емес, «деколонизация» деп қарастырады. Гонконгтың арнайы әкімшілік аймағында Қытай Коммунистік партиясы 2017 жылы ұлттық қауіпсіздік мәселесіне енгізген Гонконг тәуелсіздік қозғалысы деп аталатын бөлінісшіл қозғалыс бар.

Конго

1960 жылы Катанга штаты Конго Демократиялық Республикасынан тәуелсіздігін жариялады. Біріккен Ұлттар Ұйымының әскерлері «Үлкен соққы» операциясында оны басып тастады.

Кипр

1974 жылы грек ирредентистері Кипрде Грецияға қосылу мақсатымен мемлекеттік төңкеріс жасады. Дер кезінде Түрік армиясы этникалық түрік азаматтарының мүддесін қорғау үшін Солтүстік Кипрге басып кірді, ал келесі жылы Кипр Түрік Федеративтік Мемлекетін құрды және 1983 жылы Түркия ғана мойындаған Солтүстік Кипр Түрік Республикасы деп тәуелсіздігін жариялады.

Шығыс Тимор

Шығыс Тимор Демократиялық Республикасы (сондай-ақ Шығыс Тимор деп белгілі) Индонезиядан "көшкен" деп сипатталған. 1975 жылы Португалияның тәуелсіздігі аяқталғаннан кейін Шығыс Тимор Индонезия тарапынан басып алынды. Бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Халықаралық сот бұл аннексияны мойындаудан бас тартты. Осылайша, одан кейін болған азаматтық соғыс және 2002 жылы Шығыс Тимордың толық тәуелсіздік үшін өткізген дауысы, тәуелсіздік күресі ретінде қарастырылуы тиімді.

Эфиопия

1991 жылғы мамыр айында Эритрея Тәуелсіздік соғысы барысында коммунистік Дерг режиміне қарсы Эритрея Халықтық Азаттық Фронтының жеңісінен кейін Эритрея (бұрын "Медри Бахри" деп белгілі болған) Эфиопиядан де-факто тәуелсіздік алды. Біріккен Ұлттар Ұйымының бақылауымен өткен 1993 жылғы Эритрея тәуелсіздігі жөніндегі референдумнан кейін Эритрея де-юре тәуелсіздік алды.

Еуропалық Одақ

Лиссабон шарты 2009 жылдың 1 желтоқсанында күшіне енгенге дейін Еуропалық Одақтың шарттарында немесе заңдарында мемлекеттің ЕО-дан ерікті түрде шығуына мүмкіндік беретін ереже болған жоқ. Еуропалық Конституция мұндай ережені ұсынған, ал Еуропа Конституциясы туралы шартты ратификациялау жолымен қабылданбағаннан кейін, бұл ереже Лиссабон шартына енгізілді. Шарты Одақтан шығуға ниетті мүшелер үшін шығу тармағын енгізді. Бұл процедураны ресмиледірді, яғни мүше мемлекет Еуропалық Кеңеске Одақтан шығу ниетін білдіре алады, одан кейін шығу бойынша келіссөздер басталады; егер басқа келісімге қол жеткізілмесе, шарт мүше мемлекетке хабарлама берілгеннен кейін екі жыл өткен соң қолданысын тоқтатады. 2016 жылдың 23 маусымында Ұлыбритания Еуропалық Одақтан шығу туралы міндетті емес референдумда дауыс берді және 2020 жылдың 31 қаңтарында Еуропалық Одақтан ресми түрде шықты. Бұл бейресми түрде Brexit деп белгілі.

Финляндия

Финляндия 1917 жылы жаңа құрылған және тұрақсыз Ресей Советтік Федеративтік Социалистік Республикасынан сәтті және бейбіт түрде бөлініп шықты. Бұл республиканы Ресей революциясы кезінде Финляндияға пана сұраған Ленин басқарды. Бұрынғы Ресей империясы тұсында үлкен автономия алуға немесе бейбіт жолмен бөлінуге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталған, ал Ресей императоры оларға қарсылық көрсеткен. Бірақ ел әлі де соғыста болып, зор қысымға тап болғандықтан, Ленин Финляндияның бөлініп кетуіне рұқсат берді. Оның елдің шетінде орналасқандығы оны қорғауды қиын етіп, Ресейдің басқа аймақтарына қарағанда стратегиялық маңызы аз болды. Сондықтан Ленин оны қорғауға тырысудың орнына финдерге тәуелсіздік берді.

Үлкен Колумбия

Он жылдық қақтығыстарға толы федерализмнен кейін Эквадор мен Венесуэла 1830 жылы Ұлы Колумбиядан бөлініп шықты, нәтижесінде де даулы Колумбия Біріккен Штаттары (қазіргі Колумбия Республикасы) қалды, ол 1903 жылы Панаманы да жоғалтты.

Үндістан

Пәкістан Британдық Үндістан империясынан бөлініп шықты, бұл оқиға Бөлініс деп танылады. Бүгінде Үндістан Конституциясы Үндістан штаттарына одақтан шығуға рұқсат бермейді. Үндістанның Жаму және Кашмир Одақтық аумағында Үндістан билігіне қарсы мұсылман мемлекетін жақтаған кейбір жарымәскери ұлтшылдар бар. Олар 1989 жылдан бері көбінесе Кашмир аңғарында орналасқан, ал Үндістан армиясы жақын жердегі халықаралық шекара бойында базаларымен кейде патрульдік табельге ие. Үндістанның Барлау және талдау басқармасының мәліметінше, Пакистан Үндістанды тұрақсыздандыру мақсатымен көптеген террористік және сепаратистік ұйымдарды қаржылап келген, бірақ ел тікелей қатысынан бас тартады. Кашмирдегі бүлік 1990 жылдары ең жоғары деңгейге жетті. Нагаланд, Ассам, Манипур, Пәнжаб (Халистан қозғалысы ретінде белгілі), Мизорам, Трипура және Тамил Надудағы басқа да сепаратистік қозғалыстар бар. Үндістанның шығыс ауылдық аймақтарындағы Наксалит-маоистік бүлік көбінесе сепаратистік деп есептелмейді, себебі оның мақсаты Үндістан үкіметін құлату. Үндістан Коммунистік партиясы (маоистік) басшылары Үндістанның кең аумағын қамтитын коммунистік республика құруды армандады.

Иран

Белсенді бөліну қозғалыстарының қатарында: Иран әзербайжандары, ассириялық тәуелсіздік қозғалысы, 1876 жылғы бахтиярилер қозғалысы, Ирандық Күрдистан; Иранның Күрдістан демократиялық партиясы (КДПИ), Хузестан провинциясының Белуджистаны және еркін, бөлінген Белуджистан үшін тәуелсіздік қозғалысы (араб ұлтшылдығы); Әл-Ахваз араб халықтық демократиялық фронты, Әл-Ахваз демократиялық ынтымақтастық партиясы (Хузестан провинциясының саясатына қараңыз: араб саясаты және сепаратизм), сондай-ақ Белуджистан халықтық партиясы (БХП) Белуджистанның бөлінуін қолдайды.

Италия

Сицилияның тәуелсіздігі үшін қозғалыс (Movimento Indipendentista Siciliano, MIS) 1940 жылдардың соңындағы Сицилия тәуелсіздік қозғалысының тамырынан өркендеді; ол шамамен 60 жыл бойы белсенді болды. Бүгінде MIS жоқ, бірақ көптеген басқа партиялар пайда болды. Олардың бірі – «Сицилия Ұлты» (Sicilia Nazione), ол Сицилияның ерекше және көне тарихының арқасында егемен ел болуы керек деген идеяны әлі де қолдайды. Сонымен қатар, барлық сицилиялық тәуелсіздік қозғалыстарындағы ортақ идеология – Сицилияның мемлекеттік және жеке институттарына терең ықпал ететін Коза Ностра және басқа да мафия ұйымдарына қарсы күрес. Сауалнамалар көрсеткендей, Сицилиядағы ең танымал партия болып табылатын «Бес Жұлдыз Қозғалысының» сицилиялық бөлімшесі де, егер орталық үкімет елдің әкімшілік құрылымын унитарлық мемлекеттен федеративтік мемлекетке өзгертуге көмектеспесе, Италиядан бөліну мүмкіндігі үшін жұмыс істей бастау ниетін ашық білдірді. Оңтүстік Италияда Италиядан бөлінуге ниетті бірнеше қозғалыс пайда болды. Бұл жаңа идеология необурбонизм деп аталады, себебі Екі Сицилия Корольдігі Бурбон әулетінің билігінде болған. Екі Сицилия Корольдігі 1816 жылы Вена конгресінен кейін құрылды және Сицилия мен континенттік Оңтүстік Италияны қамтыды. Корольдік 1861 жылы аяқталып, жаңа құрылған Италия Корольдігіне қосылды. Дегенмен, оңтүстік итальяндықтардың патриоттық сезімі 1130 жылға дейін барып жетеді, ол кезде арал мен Оңтүстік Италиядан тұратын Сицилия Корольдігі құрылды. Необурбондық қозғалыстардың пікірінше, Италиядан бөлінуі керек аймақтар: Сицилия, Калабрия, Базиликата, Апулия, Молизе, Кампания, Абруццо және Лационың Риети, Латина және Фрозиноне провинциялары. Бұл идеологияны қолдайтын негізгі қозғалыстар мен партиялар – «Unione Mediterranea», «Mo!» және «Briganti». «Lega Nord» сепаратистер «Падания» деп атап кеткен аймақтың тәуелсіздігін талап етуде, ол Солтүстік Италиядағы По өзені бойындағы жерлерді қамтиды. Кейбір ұйымдар Венеция немесе Венетоның тәуелсіздігі және Оңтүстік Тирольдің Австриямен бірігуі немесе қайта қосылуы үшін жеке жұмыс істеуде. Ломбардияны басқаратын «Lega Nord» аймақты егемен елге айналдыруға ниетті екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Сардиния аралында елеулі ұлтшылдық қозғалыс бар.

The Movement for the Independence of Sicily (Movimento Indipendentista Siciliano, MIS) has its roots in the Sicilian Independence Movement of the late 1940s; it was active for around 60 years. Today, the MIS no longer exists, though many other parties have emerged. One is Nation Sicily (Sicilia Nazione), which still believes in the idea that Sicily, due to its deeply personal and ancient history, should be a sovereign country. Moreover, a common ideology shared by all the Sicilian independentist movements is to fight against Cosa Nostra and all the other Mafia organizations, which have a very deep influence over Sicily's public and private institutions. The Sicilian branch of the Five Star Movement, which polls show is Sicily's most popular party, has also publicly expressed the intention to start working for a possible secession from Italy if the central government would not collaborate in shifting the nation's administrative organization from a unitary country to a federal state. In Southern Italy, several movements have expressed a will to secede from Italy. This newborn ideology is called neo Bourbonism, because the Kingdom of the Two Sicilies was under the control of the House of Bourbon. The Kingdom of the Two Sicilies was created in 1816 after the Congress of Vienna, and it comprised both Sicily and continental Southern Italy. The Kingdom came to an end in 1861, being annexed to the newborn Kingdom of Italy. However, the patriotic feelings shared among the southern Italian population is more ancient, starting in 1130 with the Kingdom of Sicily, which was composed by both the island and south Italy. According to the neo Bourbonic movements the Italian regions which should secede are Sicily, Calabria, Basilicata, Apulia, Molise, Campania, Abruzzo, and Latio's provinces of Rieti, Latina and Frosinone. The major movements and parties which believe in this ideology are Unione Mediterranea, Mo! and Briganti. Lega Nord has been seeking the independence of the region known to separatists as Padania, which includes lands along the Po Valley in northern Italy. Some organizations separately work for the independence of Venetia or Veneto and the secession or reunification of South Tyrol with Austria. Lega Nord governing Lombardy has expressed a will to turn the region into a sovereign country. Also, the island of Sardinia is home to a notable nationalist movement.

Жапония

Этникалық Рюкюан (қазіргі Окинаваның бір тармағы) халқы тарихи түрде өз мемлекетіне ие болған (Рюкю Корольдігі). 1879 жылы Жапонияға қосылғаннан бері, және әсіресе 1972 жылы аралдар АҚШ-тан Жапонияға өткеннен кейін, Окинава халқының бір бөлігі тәуелсіздікке ұмтылып келгенімен, олардың белсенділігі мен қозғалысы Окинава тұрғындарының бірқатар аз бөлігімен ғана тұрақты түрде қолдау табады.

Малайзия

1965 жылы нәсілдік және саяси дау-жанжалдар күшейгенде Сингапур Малайзия федерациясынан қуылды.

Мексика

Техас 1836 жылы Мексикадан бөлініп шықты (Техас революциясын қараңыз), Мексика үкіметі мен Коахуила-и-Техас штатының американдық қоныс аударушылары арасындағы араздықтан кейін. Кейін 1845 жылы Америка Құрама Штаттары оны өзіне қосып алды. Рио-Гранде Республикасы 1840 жылдың 17 қаңтарында Мексикадан бөлініп шықты. Сол жылдың 6 қарашасында Мексика құрамына қайта кірді. Президент Санта-Анна федералды жүйеден бас тартқан соң, Юкатан Конгресі 1840 жылы тәуелсіздік туралы жарияланымды бекітті, осылайша Юкатан Республикасы құрылды. Республика 1843 жылы Мексикаға қайта қосылды.

Нидерланды

Нидерландтың біріккен провинциялары, тарихи жазбаларда көбінесе Нидерланд Республикасы деп аталады, Испаниядан бөлінген бірнеше голланд провинцияларының 1581 жылы федеративтік мемлекет құруымен ресми түрде құрылған федеративтік республика болды.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында бірнеше рет сепаратистік қозғалыстар туды. Жаңа Зеландияның премьер-министрі сэр Джулиус Фогель осы шақыруды бірінші болып жасағандардың қатарында болды, және 1865 жылы Жаңа Зеландия Парламенті бұл мәселе бойынша дауыс берді. Оңтүстік аралдың тәуелсіздікке ұмтылысы сол жылы Жаңа Зеландияның астанасын Оклендтен Веллингтонға көшірудің негізгі себептерінің бірі болды. Оңтүстік арал партиясы, Оңтүстікке бағытталған күштерді қолдап, 1999 жылғы жалпы сайлауда тек бес кандидатты (сайлау орындарының 4,20%) тікелей ұсынды, бірақ жалпы дауыс беруде 0,14% (2622 дауыс) ғана жинады. Бүгінгі күні шындық – Оңтүстік аралдың тұрғындары өздерінің географиялық аймағына байланысты мықты ұлттық санаға ие болғанымен, сепаратизмге қолдау білдіретін нақты сайлаушылар тобы жоқ; партия 2008 жылғы сайлауда кандидаттарды тікелей ұсына алмады, себебі Жаңа Зеландия сайлау комиссиясының талабына сәйкес, оларда 500-ден аз төлеуші мүше болды. Партияға нақты саяси күш ретінде қарағаннан гөрі, көбінесе "әзіл" партиясы ретінде қарастырылады.

Нигерия

1967-1970 жылдар аралығында Шығыс аймақ Нигериядан бөлініп, Биафра Республикасын құрды, бұл Нигерияға қайта оралған соғысқа әкеп соқты. 1999 жылы, жаңа демократиялық режим басталғанда, басқа сепаратистік қозғалыстар да пайда болды, оның ішінде Ннамди Кану жетекшілік ететін Биафра халықтары, Биафра Республикасының саяси қанаты ретінде құрылды.

Норвегия мен Швеция

Швеция 16 ғасырда Дания-Норвегия Кальмар одағынан шығып, 1814 жылы Норвегиямен шала ғана байланысты жеке одақ құрды. Конституциялық дағдарыстан кейін, 1905 жылдың 7 маусымында Норвегияның Стортингі король Оскар II конституциялық міндеттерін орындамағанын жариялады. Осы себепті ол Норвегия королі лауазымынан алынды. Одақ екі елдің бір ортақ корольге ие болуына байланысты болғандықтан, ол таратылды. Келіссөздерден кейін Швеция 26 қазан және 14 сәуірде өзара тәуелсіздікке келісті.

Пәкістан

Авами лигасы 1970 жылғы жалпыұлттық сайлауда жеңіске жеткеннен кейін жаңа үкімет құру бойынша келіссөздер сәтсіз аяқталып, Бангладеш азаттық соғысына әкеп соқты, нәтижесінде Шығыс Пәкістан бөлініп, Бангладеш мемлекеті құрылды. Белуджистан Азаттық Армиясы (БАА) – белуджи ұлтшылдарының әскери сепаратистік ұйымы. Ұйымның жарияланған мақсаттары – Пәкістан, Иран және Ауғанстан федерацияларының билігінен азат, тәуелсіз Белуджистан мемлекетін құру. «Белуджистан Азаттық Армиясы» деген атау алғаш рет 2000 жылдың жазында, ұйым базарлардағы бомбалық шабуылдарға және теміржол желілерін бұзуға жауапкершілік алғаннан кейін танымал болды.

Папуа - Жаңа Гвинея

Бугенвилл аралы Папуа - Жаңа Гвинеядан тәуелсіздік алу үшін бірнеше рет әрекет жасады.

Сомали

Сомалиленд – Сомали Федеративтік Республикасының құрамындағы автономиялық аймақ. Осы аймақты Сомалиленд Республикасы деп санайтындар оны бұрынғы Британдық Сомалиленд протекторатының заңды мұрагері деп есептейді. 1991 жылы Сомалиде өздерінің жергілікті үкіметін құрғаннан бастап, аймақтың жариялаған тәуелсіздігін әлі де ешбір ел немесе халықаралық ұйым мойындаған жоқ.

Оңтүстік Африка

1910 жылы Британ империясы Бур соғыстарында африканерлерді жеңгеннен кейін Африканың оңтүстігіндегі төрт өздік басқарушы колония Оңтүстік Африка Одағына біріктірілді. Бұл төрт аймақ – Кейп колониясы, Оранж еркін мемлекеті, Натал және Трансваль. Бечуаналенд (қазіргі Ботсвана), Басутоленд (қазіргі Лесото) және Свазиленд (қазіргі Эсватини) жоғары комиссарлық аумақтары кейін 1960 жылдары тәуелсіз мемлекеттерге айналды. 1948 жылы Ұлтшыл үкімет сайланғаннан кейін, Наталдағы кейбір ағылшын тілді ақ халық сепаратизмді немесе кеңінен федерация құруды жақтады. 1960 жылы республика құру жөніндегі референдумнен кейін Натал мен Кейп провинциясының шығыс бөлігінің бөлінуіне шақырулар жасалды. 1993 жылы Оңтүстік Африкадағы жалпыға бірдей сайлау құқығымен және апартеидтің аяқталуымен байланысты алғашқы сайлаулардан бұрын Квазулу-Наталдағы кейбір зулу көшбасшылары, сондай-ақ Кейп провинциясындағы саясаткерлер де сепаратизмді қарастырды. 2008 жылы Кейптің тәуелсіздігін қайта жаратуды талап ететін саяси қозғалыс, Кейп партиясы саяси ұйымы ретінде қайта жанданды. Кейп партиясы алғашқы сайлауға 2009 жылдың 22 сәуірінде қатысты. Олар 2019 жылғы Батыс Кап провинциялық сайлауын 9 331 дауыспен, немесе дауыстардың 0,45% құрап, бірде-бір мандатқа ие болмады.

2020 жылдардың басында бұл идея кең таралды, сауалнамалардың көрсетуінше, 2021 жылдың шілдесінде Батыс Кап сайлаушыларының 58% тәуелсіздік туралы референдум өткізуді қалайды.

Оңтүстік Судан

2011 жылдың 9-15 қаңтарында Оңтүстік Суданда аймақтың Судан құрамында қалуы немесе тәуелсіздік алуы туралы референдум өтті. Бұл референдум 2005 жылғы Найваша келісімінің нәтижесі болды, аталған келісім Хартумның орталық үкіметі мен Судан Халықтық Азаттық Армиясы/Қозғалысы (SPLA/M) арасында жасалған еді. 2011 жылдың 7 ақпанында референдум комиссиясы соңғы нәтижелерді жариялады, оған сәйкес сайлаушылардың 98,83% тәуелсіздікке қолдау көрсетті. 79 округтің 10-ында сайлауға қатысу 100%-дан асып кеткендіктен дауыс беру тоқтатылды, бірақ дауыс саны қажетті 60% шегінен жоғары болды және тәуелсіздікке қолдау білдіргендердің басымдығы күмәнді емес. Бір уақытта Абиейде Оңтүстік Суданға қосылу туралы референдум өткізу жоспарланған, бірақ шекара және тұру құқығы мәселелеріне байланысты ол кейінге шегерілді. 2013 жылдың қазан айында символдық референдум өтті, онда Абиейдегі сайлаушылардың 99,9%-ы Оңтүстік Суданға қосылуға дауыс берді. Дегенмен, бұл шешім міндетті емес еді. 2024 жылдың ақпанына дейін ресми референдум өткізілген жоқ. Абией қазіргі таңда "ерекше әкімшілік мәртебеге" ие. Тәуелсіз мемлекет құрудың белгіленген мерзімі 2011 жылдың 9 шілдесі болды.

Кеңес Одағы

Кеңес Одағының Конституциясы барлық КСР-лерге Одақтан шығу құқығын кепілдік берді. 1990 жылы бос сайлаулар өткеннен кейін Литва Кеңес Социалистік Республикасы тәуелсіздік жариялады, ал көп ұзамай басқа республикалар да оның үлгісін алды. Кеңес Одағының орталық үкіметі республикалардың тәуелсіздігін мойындаудан бас тартса да, 1991 жылы КСРО тарап кетті.

Испания

Қазіргі Испания (ресми түрде "Испания Корольдігі" деп аталады) 18-19 ғасырлар аралығында француз үлгісінде орталықтандырылған мемлекет ретінде, әртүрлі тілдерге, мәдениеттерге және заңнамаларға ие әртүрлі құрамдас патшалықтардан құрылды. Испанияда бірнеше тәуелсіздік қозғалысы бар, олардың ең белгілілері Каталония, Баск елі және Галисияда.

Шри-Ланка

Тамил Иламның азат ету жолбарыстары 2009 жылға дейін Шри-Ланканың шығысы мен солтүстігінде тамильдер үшін де-факто тәуелсіз мемлекет – Тамил Иламды басқарды.

Швейцария

1847 жылы жеті наразы католик кантоны Швейцария кантондарын конфедерациядан күшті орталық үкіметтік федерацияға өзгерту әрекеттеріне байланысты жеке одақ құрды. Бұл тытырға түсіріліп, Sonderbund соғысынан кейін жаңа Швейцария Федеративтік Конституциясы қабылданды.

Америка Құрама Штаттары

19-ғасырдың бірінші жартысында американ саясатында сецессия тақырыбы жиі талқыланып, одан қауіптер туды. Америка Азамат соғысы кезінде Америка Конфедерациясының штаттары Оңтүстікте сецессия жариялады. Бірақ 1869 жылы АҚШ Жоғарғы Соты «Техасқа қарсы Уайт» ісі бойынша бір жақты сецессияға рұқсат етілмейтінін мәлімдеді. Соның нәтижесінде, штаттың (осы жағдайда Техас штатының) одағы «алғашқы штаттар арасындағы одақтай толық, мәңгілік және бұзылмас» екені айтылды. Бұл одақты революция немесе штаттардың келісімі арқылы ғана қайта қарауға немесе жоюға болады.

Югославия

1991 жылдың 25 маусымында Хорватия мен Словения Югославия Социалистік Федеративтік Республикасынан бөлініп шықты. Босния мен Герцеговина және Солтүстік Македония да тәуелсіздік жариялады, одан кейін федерация тарап, қалған екі ел – Сербия мен Черногорияның бөлінуіне әкеп соқты. Югославия Федеративтік Республикасы мен бөлінген аймақтар арасында, сондай-ақ Словения, Хорватия, Босния мен Герцеговина және кейіннен Косоводағы басқа этникалық топтар арасында бірнеше соғыс болды. Черногория 2006 жылы Сербиямен одағынан бейбіт түрде бөлінді. Косово 2008 жылдың 17 ақпанында Сербиядан бір жақты тәуелсіздік жариялады және ондаған елдер тарапынан мойындалды, бірақ ресми түрде Біріккен Ұлттар Ұйымының басқаруында қалуда.