Кіріспе
Христиандық секта Донатизм – IV-VI ғасырларда Карфаген шіркеуі аймағында шікізақ тудырған христиан сектасы. Донатистер христиан дін қызметкерлерінің олардың қызметі тиімді болуы, дұғалары мен қасиетті обрядтары жарамды болуы үшін кемшіліксіз болуы керек деп санайтын. Донатизмнің бастаулары Рим провинциясы Africa Proconsularis (қазіргі Тунис, Алжирдің солтүстік-шығысы және Ливияның батыс жағалауы) және Мавритания Тингитана (шамамен қазіргі Марокконың солтүстік бөлігі) жеріндегі христиан қауымының Диоклетиан кезіндегі қудалауларына дейін жетеді. Бербер христиан епископы Донат Магнустың атымен аталатын донатизм IV және V ғасырларда гүлденді. Донатизм негізінен жергілікті бербер халқы арасында тарады, және донатистер христиан дінін берберлердің көптеген жергілікті дәстүрлерімен үйлестіре алды.
Donatism was a Christian sect leading to a schism in the Church, in the region of the Church of Carthage, from the fourth to the sixth centuries. Donatists argued that Christian clergy must be faultless for their ministry to be effective and their prayers and sacraments to be valid. Donatism had its roots in the long established Christian community of the Roman province Africa Proconsularis (present day Tunisia, the northeast of Algeria, and the western coast of Libya) and Mauretania Tingitana (roughly with the northern part of present day Morocco), in the persecutions of Christians under Diocletian. Named after the Berber Christian bishop Donatus Magnus, Donatism flourished during the fourth and fifth centuries. Donatism mainly spread among the indigenous Berber population, and Donatists were able to blend Christianity with many of the Berber local customs.
Шығуы және дау-дамай
Солтүстік Африканың римдік губернаторы, Диоклетианның қуғыны кезінде өзінің билігіндегі үлкен христиан азшылығына кеңшілік көрсетіп, христиандар иманды жоққа шығару белгісі ретінде өзінің кітаптарын тапсырғанда риза болды. Қуғын аяқталғаннан кейін, осылай істегендерді қарсыластары (көбінесе кедей топтан) «традиторлар» – «(қасиетті заттарды) тапсырғандар» деп атады. Үшінші ғасырдың новациандықтары сияқты, донатистер де қатал болды; шіркеу «әулиелердің» (күнәкарлардың емес) шіркеуі болуы керек, ал традиторлар жасаған қасиетті рәсімдер жарамсыз деп есептелді. 311 жылы Карфагеннің жаңа епискобы Кэцилианды, сатқын деп айыпталған Феликс Аптунги киялады. Оның қарсыластары Майоринусты тағайындады, ол қысқа ғұмырлы қарсылас болды және оның орнын Донат басты. Екі жылдан кейін, Папа Мильтиад тағайындаған комиссия донатистерді айыптады. Олар өздерін нағыз Шіркеу деп санап, жарамды қасиетті рәсімдерге ие болды. Циркумцеллиондармен байланысы болғандықтан, донатистер римдік билік тарапынан қуғынға түсті. Олардың қарсыластары Рим және Католик Шіркеуінің қалған бөлігімен қолдауға ие болды. Донатистер Августин Хиппоның өмірінде де күшті болды және тек жетінші және сегізінші ғасырлардағы мұсылман шапқыншылығынан кейін ғана жоғалып кетті. Донатистер қуғын кезінде традитор болған дін қызметкерлері мен епископтардың қасиетті рәсімдері мен рухани билігін қабылдамайтын. Традиторлар Константин I кезінде билік орындарына оралды; донатистердің айтуынша, традиторлар жасаған қасиетті рәсімдер жарамсыз болды. Традиторды толық қатысуға қайта бейімдеу үшін тәубе рәсімі көмектесе ала ма деген сұрақ туды, ал Шіркеудің ұстанымы – көмектеседі деп есептеді. Шіркеу әлі де ауыр күнәлар үшін көп жылдық (кейде ондаған жылдық) қоғамдық тәубе тартуды талап етті. Тәубеші ең алдымен шіркеу есігінен кіретін адамдардың дұғасын тілеуі керек еді. Содан кейін ғибадат кезінде шіркеу ішінде тізе бүгуге рұқсат етілді. Қауыммен бірге тұруға рұқсат алғаннан кейін, тәубеші қайтадан Евхаристияны қабылдауға рұқсат алатын. Донатистердің пікірінше, адасқан адам шіркеу басшылығынан мәңгілік үшін шеттетілуі керек. Дін қызметкерлері мен епископтар жасаған қасиетті рәсімдердің жарамдылығы донатистер тарапынан жоққа шығарылды. Августин айтуынша, қасиетті рәсім Құдайдан және ex opere operato (латынша «атқарылған жұмыстан») келді. Өлімге әкелетін күнәға батқан дін қызметкері немесе епископ жарамды қасиетті рәсімдерді орындауды жалғастыра алады. Донатистер тәубе еткен адасқан дін қызметкері Евхаристияны орындауға құқылы емес деп сенді. Кей қалаларда донатистер мен православие шіркеулерінің қауымдары болды.
Әсері
Бұл секта Солтүстік Африкада дамып өсті, Карфагенде епископтар арасындағы дауға байланысты тәртіпсіздіктер мен көтерілістердің қаупі туды. Константин, жағдайды басып татуды үміттене отырып, донатист емес епископ Кэцилианға қудалау кезінде зақымдалған немесе тартылып алынған шіркеулер үшін ақша берді. Константин бұл даудың маңыздылығын толыққанды түсінбегендіктен, оның сыйы дауды одан әрі ушықтырды. Донатистер Римге теңдік талап етті; Константин Мильтиадқа мәселені шешуді тапсырды, нәтижесінде 313 жылғы комиссия құрылды. Донатистер Рим кеңесінің шешімін қабылдамай, жергілікті кеңестің шешімін талап етіп, тікелей Константинге жүгінді. Ашуланған Константин 314 жылы Арльдегі бірінші соборды шақыруға шақырып, хат жазды. Собор донатистерге қарсы шешім шығарды, бірақ олар Константинге қайта шағымданды. Император барлық тараптарды Римге тыңдауға бұйырды, Кэцилианның пайдасына шешім шығарды және тәртіпсіздікке қарсы ескертті. Римдік делегация Карфагенге келісімге келу үшін күш салды, бірақ донатистер католик епископына қарсылық көрсетіп, наразылықтар мен көшедегі зорлық-зомбылықты ұйымдастырды. Константиннің саясаты өзгергеннен кейін, басқа христиандар императордың шешімін қабылдағанда, донатистер оны жамандауын тоқтатпады. Бірнеше рет келісуге тырысқаннан кейін, 317 жылы Константин императорлық бейбітшілікті бұзғандарға өлім жазасын қарастыратын жарлық шығарды. Содан кейін донатист шіркеулерінің барлық мүлігін тартып алу туралы жарлық жарияланды. Донат Карфагендегі ғимараттарын тапсырудан бас тартты, ал жергілікті римдік губернаторы оған және оның жақтастарына қарсы әскер жіберді. Тарихи мәліметтер нақты емес болғанымен, кейбір донатистер өлтірілгенін және дін қызметкерлері жер аударылғанын көрсетеді. Карфагеннен тыс жерлерде донатист шіркеулері мен дін қызметкерлеріне ешқандай кедергі келтірілмеді. Константиннің шіркеу мен донатистерді біріктіруге жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды, сондықтан 321 жылы ол епископтардан сектаға қатысты сабырлылық пен төзімділік танытуларын сұрады. Юлианның қысқа билігі кезінде донатистер қайта жанданып, императорлық қорғаудың арқасында шіркеулерді басып алып, зұлмат жасады. Донатистерге қарсы заңдарды Солтүстік Африкада донатист көтерілісшісі Фирмустың жеңілісінен кейін Валентиний I қабылдады.
Қарсылық
Хипполық Августин епископ ретінде донатизмге қарсы күрес жүргізді; оның күш-жігері арқылы православие үстемдікке ие болды. Августин мен шіркеудің пікірінше, қасиетті діни рәсімдердің жарамдылығы жеке тұлғаның мінез-құлқына тәуелсіз, діни қызметкерлердің өкілеттігі болды. Ол Ескі Ұстаздың ықпалымен тәлім беруді білім беру құралы ретінде қарастырды. Августин Винценциусқа жазған хатында донатистерге қарсы күш қолдануды ақтау үшін Жаңа Ұстаздағы "Ұлы той" туралы мысалын пайдаланды: "Сіздер ешкімді дұрыс жолға мәжбүрлеуге болмайды деп ойлайсыздар, бірақ қараңыз, үй иесі қызметкерлеріне: «Кімді көрсеңдер, соларды келуге мәжбүрлеңдер»,—дегенін оқыдыңыз." 409 жылы император Гонорийдің мемлекеттік хатшысы, Карфагендік Марцеллин донатистерді дінсіз деп айыптап, олардың шіркеулерін тапсыруларын талап ететін жарлық шығарды. Бұл Сент-Августин заң жүзінде Константиннің донатистер емес, Никея шіркеуін императорлық шіркеу ретінде таңдағанын дәлелдеуі арқасында мүмкін болды. Донатистерді Рим билігі соншалықты қудалағандықтан, Августин оларға қатысты жасалған зорлық-зомбылыққа наразылық білдірді. Трент соборы (1545-1563) Киелі Мессаның құдайлық құрбандығында "қан төгілмей, бірден-бір Мәсіх, Өзінің Құрбандыққа шалынған Крест алтарында қанды түрде ұсынғандай, осы жерде де құрбандыққа шалынады және құрбан етеді. Сондықтан, құрбан ететін діни қызметкер (немесе епископ) емес, құрбандықтың құндылығы және Бас діни қызметкердің қадір-қасиеті – өзі Иса Мәсіх" екенін үйретті. Құрбандықтың құндылығы діни қызметкердің (немесе епископтың) емес, "құрбандықтың өзінің құндылығына және Бас діни қызметкердің қадір-қасиетіне – Иса Мәсіхке" байланысты.
Құлдырау
Августиннің теологиялық жетістіктері мен императордың заңдық шаралары вандалдар Солтүстік Африканы басып алғаннан кейін белгілі бір дәрежеде кері қайтылды. Донатизм де, донатистер мен ортодоксалды католиктер арий вандалдары тарапынан бірдей шеттетуге ұшырағандықтан, біртіндеп әлсіреген болуы мүмкін, бірақ вандалдардың билеуінен және Юстиниан I-нің Византияны қайта басып алуынан аман қалды. Донатизмнің қанша уақытқа дейін сақталғаны белгісіз болса да, кейбір христиан тарихшылары осы діншіл қауымдағы алауыздық пен одан туған ала-құлалықтың аймақты мұсылмандардың VII ғасырда жаулап алуына көмектескенін айтады.
Донатизмнің басқа да топтары гностикалық секталардың ықпалына ұшырады
Сиркумцеллиондар, олардың индоктринациялауға тырысқан шаруалар арасында өмір сүру практикасымен байланысты "circum cellas euntes" ("қоймалардың айналасында жүру") деген атаудың негізі болды. Олар шейіт болуді жоғары христиандық құндылық деп есептейтін, бірінен-бірі өзгеше экстремистік топтардың тізбегі еді (Карфаген епископтығымен ізгілік, қанағаттылық, қарапайымдық және қайырымдылықтың басымдығы туралы келіспейді). Олардың экстремизмге құштарлығы кейбір донатистерге оларды пайдалы одақтас ретінде көруге мүмкіндік берді. Бұл топтың мүлікті және құлдықты айыптауы, еркін махаббатты, қарыздарды жоюды және құлдарды босатуды жақтауы Карпократтың бостандық туралы доктринасынан, некеге бас тартудан, әлеуметтік жіктелуді жоюдан және мүліктің ортақ иелігінен туындаған болуы мүмкін. Апостолдық шіркеулер, апостолдарға еліктейтін, олар туралы көп мәлімет жоқ секта. Бірақ олардың бұрынғы гностикалық Апотактиктердің ықпалында болғаны әбден мүмкін.
Басқа донатистер тобы
Мавритания және Нумидияда, жақын топтар сонша көп болғандықтан, донатистер олардың бәрін тізімдей алмады.
Эпитет
Жоғары орта ғасырлар мен Реформация кезеңінде бірнеше ғасыр бойы донатизм айыптаулары діни қызметкерлердің әдепсіздігін теологиялық тұрғыдан сынаған шіркеу реформасы қозғалыстарына тағылды. Алғашқы реформаторлар Джон Уиклиф және Ян Гус өздерінің теологиялық қарсыластарынан донатизмді қолданды деген айыптауға ұшырады. Уиклиф дін қызметкерлерінің моральдық бұзылуы олардың лауазымдарын және қасиеттерін жарамсыз етеді деп үйретті, бұл донатизмді сипаттайтын сенім болды. Гус да прелаттың моральдық қасиеттері оның шіркеулік билігін анықтайды деп мәлімдеді, оның замандастары бұл ұстанымды донатизммен салыстырып, Констанс соборында ересь деп айыптады. Реформация кезінде Иоганн Эк сияқты католик контрреформаторлары донатизмді реформаторларға тақты (бірақ соңғылары мұндай айыптаудан қашу үшін Уиклифтің теологиясынан ішінара алшақтағанмен). Ульрих Цвингли сияқты реформаторлар радикалды реформаторларды, мысалы анабаптистерді донатистер деп атады; ал католиктер Реформация риторикасында Пелагиан ретінде бейнеленді, бұл ерте христиан ересі еді. Шығыс православиесінде Безпоповцы (қасиетсіз) ағынындағы Ескі Нанымдылар орыс епископтары патриарх Никонның реформаларына келіскендіктен (және басқа патриархтар да) апостольдық мұрагерлікке кез келген құқығынан бас тартты деп сенді. Донатизм айыптаулары қазіргі кездегі христиандық дау-жанжалдарда жиі кездеседі. Консервативті лютерандар кейде либералды достарынан донатистер деп аталады, олардың шіркеулік бірлік туралы доктринасына және Иисус денесі мен қаны Евхаристия кезінде желінеді деп мойындамайтын шіркеулердің жарамсыз Құдайға сыйынғандықтарына сілтеме жасайды.