Кіріспе

Базилиск (Βασιλίσκος (Basilískos); қайтыс болған 476/477) – 9 қаңтар 475 жылдан 476 жылғы тамызға дейін Шығыс Рим императоры. 464 жылы ол өзінің күйеу інісі, император I Лео (457–474) кезінде Тракияның әскери сардары болды. 468 жылы Базилиск вандалдарға қарсы жорыққа басшылық етті, бірақ Бон мүйісіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады. Сол кезде Базилискке magister militum Аспартан пара алды деген айып тағылды; көптеген тарихшылар бұл айыпты жоққа шығарып, Базилиск вандал патшасы Гейзерихтің бейбіт келісім туралы ұсынысын қабылдағаны үшін өте бейшара немесе ақымақ болды деген қорытындыға келді. Базилисктің жеңілісі Шығыс Рим империясына қымбатқа түсті, нәтижесінде империя 30 жыл бойы банкротқа жақын қалды. Константинопольге оралғаннан кейін Базилиск Ая-София соборында пана тапты. Оның әпкесі, императрица Верина, оған кешірім берді, ол шіркеуден шығып, Неаполь қаласына зейнетке шықты. 474 жылы император Лео қайтыс болғанда, оның немересі II Лео (474) билікті иеленді, бірақ көп ұзамай қайтыс болды; оның әкесі Зенон (474–475, 476–491) сол жылы саяси тұрғыдан тұрақсыз жағдайда таққа отырды. Верина өзінің жақын адамы Патрицийді император етіп орнатуға тырысты. Бұл жоспарға Базилиск қолдау көрсетті, ол Исавриялық ағайындылар Иллус пен Трокүндты, сондай-ақ Веринаның туысы Арматты өз жағына тартты. 9 қаңтар 475 жылы Зенон жоспар туралы білгеннен кейін немесе Верина оның өміріне қауіп төніп тұрғанын ескерткеннен кейін қашып кетті. Патриций Веринаның таңдаған мұрагері болғанымен, Базилиск Шығыс Рим Сенатын оны император деп жариялауға көндірді. Базилиск өте жақын арада өзінің қолдаушылары мен сарайдағы одақтастарының қолдауын жоғалтты. Патрицийдің өлім жазасына кесілуі Веринаны ашуландырды, ал халық ауыр салықтарға, еретикалық саясатқа және айтылған еретикалық көзқарастардың нәтижесі деп есептелген табиғи апатқа наразылық білдірді. Қолдауды арттыру үшін Базилиск миафизиттерді қабылдап, Тимофей Айлуросты Александрия патриархы, ал Петр Фуллерді Антиохия патриархы етіп қайта қалпына келтірді. Ол олардың кеңесін тыңдап, 9 сәуірде 475 жылы Никея, Константинополь және Ефес сияқты шіркеудің алғашқы үш экуменикалық кеңесін қолдайтын және Халкидон кеңесі мен Леоның жазбасын айыптайтын энциклика шығарды. Константинополь патриархы Акакий оған қарсы күшті қарсылық көрсетті және Даниил Стилитімен бірге Константинополь халқын Базилиске қарсы қойды. Иллус пен Трокүндтың қоршауында қалған Зенон екі генералдың да дезертирлеуіне көндірді, көп ұзамай үшеуі әскерлерін астанаға қарай бастады. Базилиск Арматқа оларды тоқтатуға бұйрық берді, бірақ Зенон оған өмір бойына magister militum praesentalis лауазымын беруге және оның ұлын Базилискті цезар титулына ие етуге уәде бергеннен кейін Армат тарап ауыстырды. Арматтың қорғаныс күштері оның жолынан ығыстырылғандықтан, Зенон 476 жылғы тамыз айында Константинопольге қарсылықсыз кірді. Базилиск пен оның отбасы Зенон оларды өлтірмейтінге дейін шіркеуде жасырынды; Каппадокиядағы Лимнаға жер аударылғанда, олар бастары кесілді немесе құрғақ цистернаға қамалып, аштықтан өлуге тасталды.

Жас шағы мен отбасы

Базилисктің дүниеге келген күні белгісіз, бірақ Балқан аймағында туған болуы мүмкін. Ол болашақ императрица Веринаның інісі, Шығыс Рим императоры I Леонның (457–474) әйелі. Тарихшы Стефан Краучик Базилисктің жүрегі туған інісі Армат, Одоакр есімді бір варвардың бауыры болғандықтан, Базилиск те Одоакрдың туысы және варвар болған десе, тарихшылар Вольфрам Брандес және Хью Элтон бұл пікірге қарсы шықты. Элтон Крауциктің дәлелі бір ғана грек дереккөздерінің шағын бөлігіне негізделгенін, сондықтан қабылдауға болатынын, бірақ оның этникалық тегіне немесе Одоакрмен байланысына қатысты заманауи деректердің жоқтығын ескермейтінін айтады. Базилиск Зенонисқа үйленді, олардан Маркус есімді ұл дүниеге келді. Зенонистің тегі белгісіз, бірақ ол миафизит болған болуы мүмкін, себебі кейбір авторлар оны Базилисктің діни саясатын ілгерілеткені үшін айтады. Базилиск сондай-ақ император Юлий Непосқа (474–475/480) туыс болды, өйткені ол Юлий Непостың әйелінің туысы еді. Зенонис Базилисктің жүрегі туған інісі Арматты жақын туыс ретінде алған деген қаңқу бар. Византиялық Дж. Б. Бюри Суда, Кандид және Малхус деректерінен түйіндеме жасап былай деді:

Әскери мансап

Лео 457 жылы император Маркианның (450-457) қайтысынан кейін Шығыс Рим империясының тағына отырды. Аспар, әскери магистр, оны да Маркианды таңдағандай, осы лауазымға таңдады. Аспар жартылай аландар, жартылай готтар болғанымен, V ғасырдың ортасынан бастап империяда зор ықпалға ие болды және Маркиан мен Леоға қатысты маңызды билік жүргізді. Базилиск Леоның қол астында әскери офицер болып қызмет етті және 465 жылы Шығыс консулы болды, Флавий Герменрикус Батыс консулы аталды. 464 жылы Базилискке Тракияда әскери магистр дәрежесі берілді, ол оны 467/468 жылға дейін сақтап тұрды; осы кезеңде ол Фракияда гунндар мен готтарға қарсы көптеген жеңістерге қол жеткізді. 466-467 жылдары Анагаст, Аспар және Остриспен бірге екі топтың аралас құрамына қарсы соғысқа әскерлерді басқарды. Ол Патриций болып тағайындалды, 468 жылы алғаш рет аталды. 466 жыл шамасында Лео Аспардың ықпалынан құтылуға тырысты. Ол Исаврлардың қолдауын пайдаланып, Исавр басшысы Зенонмен (474-475, 476-491) қолдау үшін қызы Ариаднаны үйлендірді. Бұл шығысқа қарай империялық саясаттың маңызды өзгеруіне әкелді, әсіресе Батыстан әскери көмек сұрауларды елемеу саясатын тоқтатты. Антемий (467-472), Маркианның күйеу баласы, Леоның 467 жылдың 12 сәуірінде Батыс императоры етіп тағайындағаннан кейін, вандалдар патшасы Гейзерикке елшілік жіберіп, оған Италияға немесе Батыс Рим тағына араласпауды ескертті; Гейзерик оларды 433 жылы жасалған бұрынғы келісімді бұзғаны үшін айыптады және соғысқа дайындалды. Константинопольде вандалдар Александрияға шабуыл жасауға дайындалып жатыр деген қауесет тарады. Нәтижесінде 468 жылы Базилискке вандалдарға қарсы экспедицияны басқару тапсырылды және сол кезде magister militum praesentalis шеніне көтерілген болуы мүмкін. Базилисктің қол астында 100 000-нан астам адам, соның ішінде Швецияның Оланд аймағынан келген жалдамалы әскерлер болды. Бьюридің айтуынша, Лео Базилисті таңдауда Верина мен Аспардың ықпалына ішкі түсті, оны ол «қабілетсіз және сенімсіз» деп сипаттады; ол Аспар Леоның вандалдарды әлсірету арқылы күшті болуына жол бермеу үшін қасақана нашар қолбасшыны таңдағанын айтады. Тарихшылар Джерард Фриелл мен Стивен Уильямс мұны жоққа шығарады, бірақ Верина оның тағайындалуын итермелегенін және Аспар қарсылық білдірмегенін қабылдайды. Тарихшы Питер Хизер бұл кезде Базилиск империяның Балқан шекарасында үлкен жетістіктерге жеткеннен кейін ғана оралғанын атап өтеді. Марцеллин, Батыс Римнің қолбасшысы, Сардинияны басып алуға жіберілді, содан кейін Вандалдар астанасы Карфагенге жақын Шығыс әскерлерімен қосылуға жүзіп кетті. Базилиск күштердің басым бөлігін тікелей Карфагенге дейін жүзіп, шығыс comes rei militaris Едессалық Гераклий Египетте шығыс күштерін жинап, Триполитанияға келіп, одан кейін Карфагенге құрлық арқылы жақындауға мәжбүр болды; вандалдарды үш аймақта соғысуға мәжбүрлеу. Марцеллин Сардинияны аз қиындықпен басып алды, ал Гераклий Ливиядағы Триполи бекінісін басып алды, екеуі де Базилиск әскерлерімен байланысуға бет алды. Базилисктің галереялары Сицилия маңында вандалдар флотын шашыратты, бұл Прокопийдің айтуынша, Гейзерик Карфагенді басып алу үшін шешуші соққыдан қорқып, жоғалту үшін бәрін қалдырды. Алайда, Базилиск өз артықшылығын пайдаланбай, Карфагеннен Бон мысығына күшін қалдырды; Карфагеннен айырмашылығы, шынжырмен бұғатталмаған Утика портына жақын болғандықтан, стратегиялық орын, ал жел қарсыластағы кемелерді жағалауға итеріп жібереді. Тарихшылар Майкл Куликовски, Фриелл және Уильямстың айтуынша, Гейзерик бейбітшілікке қызығушылық танытып, дайындалуға уақыт беру үшін бес күндік бітімгершілікке ұсыныс жасады. Базилиск, мүмкін, соғысқа қарсы шыққан Аспардың пайдасына, вандалдармен келісімге келу үшін қабылдады. Хизер римдіктердің теңіз соғысынан қашуға бел буғанын айтады, ал археолог Джордж Бас Базилисктің вандалдарға соққы беруден тартынғанының себебі осы болуы мүмкін деп болжайды. Гейзерик бірнеше от кемесімен жаңа флотты жинады және жақсы желдің көмегімен Бон мысығы шайқасында Рим флотына шабуыл жасады. Рим флоты отты кемелер, қатты жел және күтпеген жағдайдың әсерінен жолдан тайып, оның жартысы жойылды. Базилиск флоттың қалған бөлігімен бірге Сицилияға қашып кетті, Марцеллиннің күштерімен біріктіру үшін; олардың моральдері мен қамтамасыз етуі жеңіске әкелуі мүмкін еді, бірақ Марцеллин Рицимердің бұйрығымен өлтірілді. Карфагенге әлі жетпеген Гераклий Шығыс Рим империясына келген жолымен оралды, ал Базилиск Константинополға оралды. Флоттың қару-жарағына кеткен жалпы шығын алтынмен өлшенді, бұл Шығыс империясының барлық қазынасынан көп, Шығыс империясын 30 жылдан астам уақыт бойы банкроттыққа ұшыратуға себеп болды. Константинополға оралғаннан кейін Базилиск Әулие София шіркеуінде паналады, содан кейін Верина оның амандығы үшін Леоға шарапаты етті. Ол бұл оқиғадан кейін magister militum praesentalis шеніне ие болған болуы мүмкін, бірақ негізінен Пропонтидағы Гераклеяда зейнеткерлік өмірге көшті. Аспар Базилисті экспедицияны сатқындық етуге итермелегені, вандалдарға көңіл білдіргені және Леоның орнына оны император етуге уәде бергені күдік тудырды. Фриелл мен Уильямс мұны жоққа шығарады, мұндай апаттарда кінәліні табудың қажеттілігі жиі кездесетінін және айыптаудың сенімсіз екенін айтады. Бір дереккөз, Гидатиус, Аспар күдік білдіргені үшін шенінен айырылғанын мәлімдейді, бірақ тарихшылар А. Х. М. Джонс, Джон Роберт Мартиндаль және Джон Моррис бұл оның ұлы Ардабурдың ұятталуымен байланысты жаңылыс болуы мүмкін екенін айтады, ол Сасанид империясына Рим әскери әлсіздігі туралы хабарлаған. Аспар Африкалық шабуылдың сәтсіздігінен кейін қайтадан билікке оралды және оның ұлы Патриций 470 жылы Леоның қызы Леонтия Порфирогенетаға үйлену арқылы таққа мұрагер аталды. Тарихшы Л. М. Уитби бұл Аспарды қауіпсіздікке көндіру үшін жасалған амал болуы мүмкін екенін болжайды. Германдыққа қарсы сезім күшейген кезде Лео бірінші Аспармен дауласты, содан кейін оның құсасқа қатысқандығына күдікпен өлтірді. Базилиск 471/472 жылдары Аспарға қарсы күресінде Леоға қолдау көрсетті, сондай-ақ Теодорик Страбоға да қолдау көрсетті. Аспар мен Ардабур 471 жылы өлтірілді, ал Патриций ауыр жарақат алды, цезарь лауазымынан шеттетіліп, Леонтиядан ажырастырылды. Осыдан кейін Зено сарайда көбірек билікке ие болды. Теодорик Страбо Аспардың құрметіне оқиға жасауға тырысып Константинопольға шабуыл жасады, бірақ Базилиск пен Зено тарапынан кері қайтарылды. Кейінірек ол Леоға бірқатар талаптар жіберді және Аркадиополис пен Филиппополисқа шабуыл жасады, бірақ жетіспеушілік салдарынан жақын арада келісімге келуге мәжбүр болды.

Билікке көтерілу

473 жылы Лео ауырып қалғанда, оның немересі Лео II (474 ж.), Зенон мен Ариаднаның ұлы, 473 жылдың қазан айында император болып тажына отырды. Лео 18 қаңтарда қайтыс болды, 474 жылы Лео II таққа отырды. Зенон бірлескен император ретінде тағайындалды, 29 қаңтарда таж кигізілді, ал Лео II күзде қайтыс болғаннан кейін Зенон жалғыз шығыс императоры болды. Зенон Теодорик Страбонды magister militum praesentalis лауазымынан шеттетуі мүмкін. Зенон халықтың арасында да, сенаторлардың арасында да беделсіз болды, себебі ол Исаурлық болғандықтан, император Аркадий (383–408) тұсында жаман атқа ие болған, сондай-ақ оның билігі Исаурлықтардың жоғары лауазымдарға тағайындалуына себеп болатын. Веррина Зенонның Лео II-ге бірлескен император болуын қолдағанмен, ол жалғыз император болғаннан кейін оған қарсы шықты. Мұның себептері даулы. Византиялық тарихшылар Берри мен Эрнст Штайн бұл жеке ашкөздікпен тудырылған деп санайды, ал сирия тілінің маманы Эрнест Уолтер Брукс Зенонның Исаурлық тегі Веррина мен халықтың ашуын тікелей тудырды деп есептейді. Тарихшылар Камилла Твардовская мен В. Д. Берджесс оның ұлты бұрынғы ашуды күшейткенін, бірақ оны жалғыз себеп етпегенін айтады. Твардовская Евгрий Сколастик ұсынған түсіндірмелерді, әсіресе оның "әдепсіз өмір салғандығын" жоққа шығарып, мұның императорды жаман көрсетуге тырысқан тарихшыларға тән екенін атап өтеді. Тарихшы Мирослав Лешка бұл әрекетті билікке құмарлыққа байланыстырады, ал Твардовская Лео II император болғанда Веррина оны қолдаған, өйткені ол жақын туысы ретінде ықпалын сақтап қалатын, ал Зенонға қатысты мұндай ықпалға ие бола алмайтындығын болжайды. Зенонның бұрынғы некеден туған ұлын таққа отырғызуы немесе оның інісі Лонгинды таққа отырғызуы мүмкін болды, бұл Верринаның ықпалының кез келген іздерін жоятын еді. Византиялық жылнамашы Джон Малалас Верринаның Зенон бас тартқан өтініш білдіргенін айтады, бірақ қандай өтініш екенін нақтыламады. Тарихшы Мацей Саломон бұл өтініш Базилиск пен оның басқа туыстарын жоғары лауазымдарға тағайындауға бағытталғанын айтады. Верина оны императорлық тақтан құлату үшін басқалармен сөз байласты, және тарихшылар оның сүйіктісі, магистер официорум Патрицийді император етіп тағайындауды және оған үйленуді жоспарлағанын қабылдайды. Бұл жоспарға Зенонның таж киюіне ашуланған Теодорик Страбон және Базилиск, сондай-ақ Исаурлық ағайындары Илюс пен Трокунд, оның інісі Армат қол жеткізді. Бұл жоспар әскерилердің, Базилиск пен Илюс пен Трокундтың беделінің, сондай-ақ Шығыс Рим Сенатының қолдауына ие болды. Константинополь патриархы Акацийдің ұстанымы белгісіз, бірақ Твардовская оның нәтиже анықталғанға дейін екі тараптың бірін де қолдамағанын болжайды. Сайыстың нақты қашан басталғаны белгісіз: Саломон оның 473 жылы басталғанын айтады, ал Твардовская Зенон жалғыз билікке келгеннен кейін ғана басталғанын санайды. Сайыс сәтті аяқталды, өйткені Зенон 9 қаңтарда 475 жылы туған жері Исаурияға қашып кетті, ол қастандық туралы білгеннен кейін немесе Веррина өміріне қауіп төндігіне көндірілгеннен кейін, бірнеше серіктері мен қаражатымен бірге. Оның қашқандығы туралы хабар тарағаннан кейін Константинопольде қалған көптеген Исаурлықтар қырғынға ұшырады. Базилиск сенатты Патрицийдің орнына оны император деп жариялауға көндірді, және Базилиск Хебдомон сарайында таж кигізілді. Ол бірден ұлы Маркусты цезарь (титул) және кейіннен бірлескен император етіп таққа отырғызды, ал әйелі Августа (құрметті атақ) таж кигізілді, ал Патриций өлім жазасына кесілді. Зенон Олба және кейін Сбида бекіністерінде тұрып қалды. Базилиск Илюс пен Трокундты Зенонның бекінісін қоршауға және Лонгинды тұтқындауға жіберді, оны 485 жылға дейін босата алмады.

Билік

Базилиск Константинополде үлкен салықтар мен еретикалық шіркеу саясатының, сондай-ақ табиғи апаттың салдарынан қолдауын тез жоғалтты. 475/476 жылы Халкопратияда үлкен өрт шығып, жылдам тарады. Өрт Базиликаны, 120 000 кітаптан тұратын кітапхананы, сондай-ақ Лаусус сарайын, Книдостың Афродитасын, Линдиялық Афинаны және Самиялық Гераны қиратты. Бьюридің айтуынша, "сенімді дәуірдегі апаттар" сияқты, өрттің де табиғаттан тыс туындағаны туралы әңгімелер тарады. Көптеген адамдар сол кезде оны Базилиске қарсы құдайдың қаһарының белгісі деп есептеді. Базилиск билікке келуі заңсыз болған жоқ, себебі сенаттың мақұлдауымен жасалған биліктен кету әдетте заңды саналды, бірақ Шығыс Рим империясында мұндай оқиға бір ғасырдан астам уақыттан бері болмаған. Сонымен қатар, ол саяси жағынан нашар және шаршағыш болғандықтан, көптеген жақтастарын жоғалтты. Базилискіні бастапқыда Шығыс Рим империясының элитасы қолдағанмен, ол қарапайым халық арасында көп танымал болмады, бұл оның заңдылығын әлсіретті; Акациймен болған қақтығыстары Константинополь халқынан оған деген қолдауын азайтты, олар қатты халцедондықтар еді. Базилиск империяның банкротқа жақын болуына байланысты ауыр салықтар салуға және мемлекеттік лауазымдарды ақшаға сатуға мәжбүр болды. Шіркеуден ақша алу үшін ол Веринаның бұрынғы одақтасы, Префектус урби Эпиникты пайдаланды. Верина өзінің жақынының өлімінен кейін Базилиске қарсы болды және Зенонды билікке қайтаруды жоспарлап, Блахернаға сиынды. Ол қолдауынан қашып кеткені ме, әлде қашқаннан кейін Зенонды қолдауға кіріскені ме, белгісіз, өйткені көзқарас, Кандид, нақты емес, бірақ Vita Danielis Stylite оның Базилиск өлгенге дейін сол жерде болғанын айтады. Базилиск Арматты Зенонистің талабы бойынша magister militum praesentalis етіп тағайындады. Бұл Теодорик Страбонды Арматты жек көретіндіктен, оған қарсы қойды. 476 жылы Армат Базилискпен бірге консул болды. Илюс пен Трокунд Зенонның туған жерін қоршап, оған қарсы шықты. Бұл көбінесе Теофанның оларға берген белгісіз уәделерін орындамауына байланысты болды, көптеген тарихшылар бұл уәделерді екеуін де магистер-милитум ету туралы уәде ретінде қарастырады, бірақ Лесска Теофан бұл уәделерді нақтыламағанын, себебі ол оларды ең ықтимал түсіндірме ретінде ойлап тапқан деп санайды. Лесска Базилиск өзі алдаған адамдарға әскери басшылықты сеніп тапсыратынына күмән келтіреді және олардың Базилиск құлатылуынан қорқып немесе діни қарсылықтан қозғалғандығын айтады. 476 жылдың ақпан-наурызынан бастап Базилиск Евдомонда қала халқынан қорқып, сол жерде тұрды. Бұл жаңалық, сондай-ақ астанадан келген хаттар оларды қозғады. Аталған хаттарда қала енді Зенонды қалпына келтіруге дайын екені, себебі халық Базилиске "министрлерінің салық ашкөздігіне" байланысты одан да аз қолдау көрсетіп жатқаны туралы хабарланды, деп Бьюри айтады. Илюс, Зенонның оның бауырын түрмеге қамауы арқылы оған деген бақылауымен күшейген болуы мүмкін, оған одақтасуға тырысты және олар біріктірілген күштерімен Константинополға қарай жол тартты. Базилиск Арматқа Тракия мен Константинополдегі барлық әскерлерге, сондай-ақ сарай күзетшілеріне басшылық етуді және оларды үшеуіне қарсы басқаруды бұйырды. Армат адалдық сертіне қарамастан, Зенон оны өмір бойына magister militum praesentalis етіп тағайындауға және оның ұлы Базилисті цезар етіп жариялауға уәде берген соң Базилиске сатқындық жасады. Ол Зенонға кедергісіз Константинополға өтуіне мүмкіндік берді, Зенон сапарлап жатқан жолдан бөлек жолмен сапар шекті, оған кездесуден жалтарды және оның орнына Исаураға қарай бет бұрды. 476 жылдың тамыз айында Зенон Константинополға қарсылықсыз кірді. Базилиск пен оның отбасы қашып, шіркеуге сиынды, бірақ Зенон оларды өлтірмейтін болса ғана шіркеуден шықты. Зенон оларды Каппадокиядағы Лимнаға жер аударды, онда оларды құрғақ құдыққа қамап, аштықтан өлдірді. Кейбір деректерде олардың басы кесілгені айтылады.

Діни саясат

V ғасырда, Ариандық даудан кейін, Иса Мәсіхтің адам және құдай табиғаты қалай байланысты екені туралы пікірталас басты діни мәселе болды. Александрия мектебі, Афанасий сияқты теологтар, Мәсіх пен Құдайдың теңдігін растады, сондықтан Мәсіхтің құдайлық жаратылысына назар аударды. Антиохия мектебі, Теодор Мопсуэстия сияқты теологтар, Мәсіхтің адамдық жаратылысын жоғалтпауға тырысты, оның адамгершілігіне назар аударды. Маркиан император болғанға дейін, 449 жылы Эфесте Екінші собор өтті. Собор Исаның бір құдайлық біріккен жаратылысы бар екенін мәлімдеді, оны миафизизм деп атады; Папа мен Константинополь патриархы христология мәселесі бойынша даулар болғандықтан, миафизизм сенімін еретикалық деп қарады, сондықтан оны қабылдамады. 451 жылы қазанда Маркиан Халкидон соборын шақырды. Бұл собор Екінші Эфес соборын айыптады және Исаның құдайлық жаратылысы (физис) және адам жаратылысы бар екеніне келісті, ол бір тұлғада ([[Ипостаз (философия және дін)]]), "аралассыз, өзгеріссіз, бөлінбейтін және ажыратылмаған". Сонымен қатар, собор Константинополь кафедрасының маңыздылығын 28-ші канонда қайталап, оны Рим кафедрасынан кейін екінші орынға қойып, Шығыс Рим империясында епископтарды тағайындау құқығын берді, Александрия, Иерусалим және Антиохия кафедраларынан жоғары қойды. Базилиск билікке миафизиттердің күші өсіп келе жатқан кезде келді, ал оларды өзіне тарту әрекеті кері әсер етті. Тарихшы Джейсон Осекеданың пікірінше, Базилисктің қателігі "өз платформасына жету үшін ықпал ету мен келіссөздерді қолданудың орнына, бір саланың екіншісіне кіруге тырысқан мүше ретінде көрінуі" болды және ол өзінің сырттай мәртебесін білмеді, сондықтан оған "жердегі тәжді ғана емес, рухани тәжді де тартып алуға тырысқан" деп қарады. Кейбір тарихшылар Зенонистің Базилиске миафизизмге ықпал еткенін айтады. Базилиск миафизиттерден Теоктистті magister officiorum етіп тағайындады, сондай-ақ Леоның өлімінен кейін Қырымға жер аударылған миафизит патриархы Тимофей Айлуросты қабылдады. Олар Базилискіні Халкидондықтардың іліміне қарсы шабуыл жасауға көндірді. Базилиск Тимофей Айлуросты Александрия патриархы, ал Петр Фуллерді Антиохия патриархы етіп қайта қалпына келтірді. Оның тұсында 475 жылы Эфесте Тимофей Айлурос төрағалық еткен Үшінші собор өтті, ол Халкидон соборын ресми түрде айыптады және Базилиске патриарх Акакийді қызметінен шеттетуді сұрайтын синодтық хат жіберді. Тарихшы Ричард Прайс Базилисктің Тимофей Айлуроспен байланысы оның қолдауын азайтқанын айтады, өйткені кейбір аңыздар Тимофейдің Александрияның Протерийін өлтіруге қатысы бар екенін және оның Тимофеймен байланысы осы өлтіруді бейбіт мақұлдау ретінде қарастырылғанын білдірді. Базилиск 9 сәуірде 475 жылы энциклика жариялады, ол шіркеудің алғашқы үш экуменикалық соборына: Никея, Константинополь және Эфеске қолдау көрсетті және Халкидон соборын және Леоның томын айыптады. Эфесте және Мысырда ынталы түрде қабылданғанына қарамастан, бұл монастырлардың ашуын туғызды, сонымен қатар патриарх Акакийді және елорданың Халкидондық халқын алыстатты. Халкидон соборын жоққа шығару оның 28-ші канонын жарамсыз деп таныды, бұл Акакийдің Шығыс кафедраларына деген бақылауын тоқтатты, сондықтан Акакий оған қол қоюдан бас тартты. Акакий Киелі София шіркеуін қара түске жауып, аза тұтып, қауымға жетекшілік етті. Бұл Базилискінің қаладан кетуіне себеп болды, ал қаланың едәуір бөлігі Зенонның оралуын қолдады. Базилиск өз жағына ауысуға тырысқан танымал стилит (баған монахы) Даниил Стилит, энциклика жарияланғаннан кейін оның күш-жігерін қабылдамады және Базилискіні шіркеуге шабуыл жасағаны үшін "екінші Диоклетиан" деп атап, Акакиймен бірге дұға ету үшін бағаннан төмен түсті. Эвагрий Сколастикустың және Псевдо Захария Ретордың энцикликасы арасындағы айырмашылықтар туралы пікірталас бар. Эвагрийдің нұсқасында Никеядағы және Эфестегі екінші соборлар туралы айтылған кейбір сөздер жоқ. Филипп Блаудо Эвагрий ұсынған нұсқа Акакийге ұсынылған өзгертілген нұсқа болған деп болжайды, өйткені ол оған жағымдырақ болар еді; сонымен қатар түпнұсқаның тілі Евтихиандарға Тимофей мен Базилиск оларға келіскенін және кейінгі құжат олардың ұстанымдарын нақтылаған деп сендірген болар еді. Қазіргі тарихшылардың пікірінше, Эвагрийдің нұсқасы - Эфестегі Үшінші собордан кейін одан да экстремалдық нұсқаға айналған түпнұсқа. Эдуард Шварц, Ханс Бреннеке және Рене Драгуэ сияқты кейбір зерттеушілер Базилиск Эвагрийдің мәтінін бекіткенін, бірақ одан да экстремалды нұсқаны Павел Софист жазғанын айтады. Қай жағдайда болса да, Базилиск жақын арада энцикликасын жойды, бұрынғы энцикликасын қайтарып алуды, ересілікке қарсы айыптауды қайта растады және Акакийге 28-ші канонның құқықтарын қайтаруды мақұлдады, бірақ Халкидон соборы туралы нақты айтпады. Ерекше айта кететін жайт, бірінші энциклика императордың діни доктринаны анықтау және соттау құқығын растады, Экуменикалық собордың функциясын оның астына қойды және императорлық жарлық сияқты жазылған. Акакий мен Базилиск оның билікке келгенінің алғашқы айларынан бері қарым-қатынаста болғанымен, Даниил кейінірек дипломат рөлін ойнады, Базилиск билігінің соңына қарай оларды татуластырды, бұрын Зенон Константинопольді қайта басып алғанша. Базилистің барлық діни жарлықтары 477 жылдың желтоқсанында Зенонның бұйрығымен преториандық префект Себастианос тарапынан жойылды.

Танымал мәдениетте

Базилиск – сэр Уильям Киллигрюдің 1669 жылы жазған «Империялық трагедия» пьесасының бір бөлігі, онда ол Зенонның екінші билеу кезінде әуедегі рух ретінде пайда болады.