Кіріспе

363–364 жылдары Рим императоры болған Иовиан (Jovianus; Ιοβιανός (Iobianós); 331 – 17 ақпан 364) 363 жылдың маусым айынан 364 жылдың ақпан айына дейін Рим императоры болды. Ол императорлық қауіпсіздік қызметінің құрамында Юлианның Сасани империясына қарсы жорығына қатысты. Юлиан шайқаста қаза тапты, ал шаршаған және жеткіліксіз азық-түлікпен қамтамасыз етілген әскер Иовианды оның мұрагері деп жариялады. Тигр өзенін кесіп өте алмаған Иовиан Сасанидтермен ұятты шарттарда бейбіт келісімге келді. Ол өкіметтік мерзімінің жетінші айының қалған бөлігін Константинопольге қайта оралуға жұмсады. Эдессаға келген соң, епископтар Иовианға христиан дінінің доктриналық мәселелері бойынша шағымданып келді. Ол бүкіл империяны билеген соңғы император болғанымен, астанаға жетпей Дадастанада қайтыс болды.

Ерте өмір және билікке кіру

Иовиан 331 жылы Моэзия Жоғарғысындағы Сингидунумда (қазіргі Сербиядағы Белград) дүниеге келді. Ол Варронианның ұлы болды, Варрониан Констанций II-нің императорлық қауіпсіздік қызметінің (comes domesticorum) командирі болған. Ол да күзетшілерге қосылды және осы қызметінде 361 жылы Констанцийдің денесін Киелі Апостолдар шіркеуіне сүйеп әкелді. Иовиан Шаритоға үйленді және олардың екі ұлы болды: Варрониан және тағы біреуі, аты белгісіз. Иовиан сол жылы Месопотамиядағы Сасанид патшасы Шапур II-ге қарсы император Юлианның жорығына қатысты. Самарра шайқасында, шағын, бірақ шешуші шайқаста Юлиан қаза болды және 363 жылдың 26 маусымында қайтыс болды. Римдік әскер және тарихшы Аммиан хабарлағандай, Юлиан шатырында, өлімге жарақаттанған күйінде, өзінің ізбасарын таңдаудан бас тартты, өйткені ол лайықты үміткерді жіберіп алуы немесе өзі қалаған үміткерді билікке құмар ақсүйектердің қатеріне ұшыратуы мүмкін деп қорқыды. Келесі күні, Ориент преториандық префекті, қарт Сатурниний Секунд Салютий император болу ұсынысын қабылдамағаннан кейін, әскер Юлианның пұтқа табынушылықты қайта орнатуына қарамастан, христиан Иовианды, Scholae аға офицерін император етіп сайлады.

Билік

Таң атқанда Жовиан Юлиан бастаған шегінуді жалғастырды. Сасанидтер тарапынан мазақтауға ұшырағанға қарамастан, әскер Тигр өзенінің жағалауындағы Дура қаласына жетуге үміттенді. Сол жерде әскер тоқтап, Тигрден өтіп, империяның батыс жағалауына жетуді көздеді. Өзеннен көпір салуға тырысқандары сәтсіз аяқталып, ол ұятты шарттармен бейбіт келісімге келуге мәжбүр болды. Өз территориясына кедергісіз қайту үшін ол отыз жылдық бітімге, Арзамена, Моксеона, Азбдисена, Рехимена және Кордуена бес рим провинциясынан бас тартуға, сондай-ақ Сасанидтерге Нисибис, Кастра Маурорум және Сингара бекіністерін басып алуға рұқсат беруге келісті. Римдіктер Армения патшалығындағы өздерінің мүдделерін де Сасанидтерге өткізді. Армения патшасы Арсак II (Аршақ II) Римнен ешқандай көмек күтпеді. Бұл келісім көптеген адамдар үшін қорлық саналып, кеңінен айтылды. Тигрден өткен соң Жовиан өзінің билікке көтерілгенін батысқа хабарлау үшін елшілік жіберді. Келісімге қол қойылғаннан кейін Жовиан әскерімен Нисибиске бет түзеді. Нисибис халқы, қаласы Сасанидтерге берілетінін естіп, үлкен дабылға түсті, оларға қаладан үш күн ішінде кетуге рұқсат берілді. 363 жылдың қыркүйегінде Жовиан Эдессаға келді, онда екі жарлық шығарды. Біріншісі, әскердің шөп жинау үшін алысқа жіберілмеуіне қатысты шектеу, Сасанидтермен соғыстың аяқталғанын көрсетуі керек еді. Екіншісі – Юлианның оларды пұтқа табынушылық ғибадатханаларына қосып, императорлық қаржыға қайтаруын талап еткен res privata меншігін қалпына келтіру туралы болды. 363 жылдың қазанында Жовиан Антиохияға келгенде, халық ашуға толы болды. Қала бойынша оны қорлайтын жазулар мен авторсыз мақалаларға (famosi) тап болған ол Антиохия кітапханасын өртеп жіберуге бұйрық берді. 363 жылдың қарашасында Жовиан Антиохиядан Константинопольға қайтып келді. 363 жылдың желтоқсанында Жовиан Анкирада өзінің кішкентай ұлы Варронийді консул деп жариялады. Константинопольға жол тартқанда, Жовиан 364 жылдың 17 ақпанында Анкира мен Никеяның арасындағы Дадастанадағы шатырында қайтыс тапты. Оның өлімі тергелмеді, бірақ жаңадан боялған төсек бөлмесінің қабырғаларынан шыққан улағыш газдарға уланып өлген болуы мүмкін. Жовиан 33 жасында қайтыс болды және Константинопольдегі Апостолдар шіркеуіне порфир саркофагқа жерленді. Оның орнына ағалары Валентиан I мен Валент келді, олар империяны арасында бөлісті. Жовианның қайтысынан кейін Валентиан мен Валент өздерінің билігіне қауіп төндіретін барлық нәрсені жойды. Жовианның ұлы Варроний таққа отырмауы үшін соқырланды. Иоанн Златоуст айтқандай, Жовианның әйелі Харито өмірінің соңына дейін үреймен өмір сүрді.

Мәсіхшілікті қалпына келтіру

Жовианды Эдессада епископтардың тобы күтіп алды, олардың ішінде жаңадан жер аударылудан оралған Афанасий де болды. Жартылай ариан епископтарға жылы қарсылық көрсетілмеді, ал Афанасий Жовианға Никеялық дінге сену және ариандықтан бас тарту қажеттігін баяндайтын хат тапсырды. Афанасий епископтық қызметіне қайта орналастырылып, Жовианды Антиохияға бірге жүруге рұқсат алды. Қалаға келген соң, Жовиан Антиохия Синодынан Мелецийді епископ қызметіне қайта орналастыруды сұраған хат алды. 363 жылдың қыркүйегіне қарай Жовиан лабарумды ("Чи Ро") әскердің туы ретінде қайта орнатып, христиандарға қарсы Юлианның бұйрықтарын жойды, бірақ ешқандай язычник храмдарын жаппады. Ол өзінің поддандыларына жан-жақты ар-ұждан еркіндігін беруге рұқсат берді, бірақ сиқыр мен болжам жасауға тыйым салды. Никеялық ілімдерді қолдағанына қарамастан, ол ариандарға қарсы ешқандай бұйрық шығармады. Ариан шіркеу тарихшысы Филосторгий былай деді: "Император Жовиан шіркеулерді бұрынғы қалпына келтіріп, оларды ада болған Юлианның салған барлық қиыншылықтарынан босатты".