Кіріспе

Солтүстік Вэйдің премьер-министрі Цюй Хао (б.з. 450 жылы қайтыс болды), әдепті аты Боюань (伯淵), Қытайдың Шианьбей бастаған Солтүстік Вэй әулетінің шаншуы болды. Көбінесе Цуйдың кеңесі арқасында Солтүстік Вэй императоры Тайву Солтүстік Қытайды біріктіре алды, ал он алты патшалық дәуірін аяқтады және оңтүстік Қытайдағы Лю Сунь әулетімен бірге Солтүстік және Оңтүстік әулеттер дәуіріне кірді. Сондай-ақ, тәңір дініне шынайы берілген Цюйдің ықпалынан император Тайву да тәңір дініне шынайы берілген адам болды. Алайда 450 жылы император Тайву Цюй мен оның кадет бөлімшесін осы күнге дейін толық түсініксіз себептермен өлтірді.

Император Даову мен император Миньюаньның тұсында

Куй Хаоның қай жылы дүниеге келгені белгісіз. Ол хан Цюй Хунның (宏) ең үлкен ұлы, император Даовуның биліктегі жоғары лауазымды адамы, Байма маркизі атағын иеленген. Кюй Хаоның жастарында ол көптеген кітаптарды оқыған, бірақ әдеби қабілеттерімен, сондай-ақ астрологиялық пайғамбарлықтарымен танымал болды. Цюй Хао туралы алғашқы тарихи мәлімет 409 жылы, ол император Даову әкімшілігінің төменгі деңгейдегі лауазымды адамы болған кезде жазылған. Сол кезде император Даову алхимиктерден алған таблеткалардан уланғандықтан, жиі қатыгез және еріксіз әрекет еткен, ал императорлық шенеуніктер жиі ашуынан зардап шекпеу үшін одан алыстауға себеп табатын. Алайда, Цюй Хунг пен Цюй Хао император Даовуға осыған қарамастан адал қызмет еткенін және оның жазасын ешқашан алмаған бірнеше лауазымды адамдардың бірі болғандығын сипаттады. Кейінірек 409 жылы император Даовуды оның ұлы Цинхэ ханзадасы Туоба Шао (拓拔紹) өлтірді, ол содан кейін режимін басып алуға тырысты, бірақ жеңіп, ағасы Туоба Си ханзадасы өлтірді, ол содан кейін Mingyuan императоры ретінде таққа отырды. Туоба Шао төңкерісі кезінде билік өкілдерін өзіне ертіп, көптеген сыйлықтар беруге тырысты, бірақ Цюй Хун олардың барлығын қабылдамады, сондықтан Цюй Хунды император Миньюань мақтады және Байма герцогы етіп тағайындады. 414 жылы Цюй Хао император Миньюаньға мистикалық мәтіндерді үйретуді бастады. 415 жылы қатты ашаршылық кезінде Цюй Хао мен Чжоу Данның (周) кеңесімен император Миньюань елорданы Пинчэннен (平城, қазіргі Датоң, Шанси) Йеченге көшіру жоспарын тоқтатты, өйткені Цюй мен Чжоу елорданы көшіру Ханьның сан жағынан төмендігін тез ашуы мүмкін деп уайымдады, бұл көтерілістерге әкеледі. Сол жылы бір мемлекеттің жойылатынын алдын ала білдіретін ерекше астрологиялық белгі пайда болған кезде, Цюй Хао оның Кейінгі Циньдің жойылатынын алдын ала айтқан болатын. Кейінгі Цинь 417 жылы құлағаннан кейін, император ғана емес, басқа лауазымды адамдар да Цюй Хаоның қабілеттеріне таң қалды. Алайда император Миньюань Цюй Хаоның айтқандарын тыңдамаған бір мәселе - Цин генералы Лю Юдің Кейінгі Циньді жоюына кедергі жасау, өйткені оның әйелі Консорт Яо Кейінгі Цинь императоры Яо Хонның әпкесі болатын. 416 жылы Лю Ю өзінің негізгі флотын Сары өзеннің батысына қарай жылжытуға тырысқанда, император Миньюань өзінің әскеріне Цзинь флотын қиындатуға бұйрық берді. Шынында да, Солтүстік Вэйдің қысымшылық науқанында шектеулі табыстан кейін Лю Ю өзінің генерал Динг Ву (丁) солтүстік жағалауға қонып, Солтүстік Вэйді жеңілдетті, кейін алға жылжуды жалғастырды. Бұл император Миньюаньның Кейінгі Циньді құтқару әрекетіне аяқ салды және ол бұл мәселеде Цюйді тыңдамағаны үшін өкінеді. Бұл уақытта Цюй Хао Лю Ю Кейінгі Циньді жойғаннан кейін Цзинь-Цзиньның астанасы Цзянькангқа қайтып, тақты басып алуы және Кейінгі Цинь аумағын ұстауға қалдырған әскерлердің тұтқында қалуы туралы байқалған. Сонымен қатар, ол Солтүстік Вейге шыдамдылық таныту керектігін және бір күні бұл аумақ Солтүстік Вейге тиесілі болатынын айтты. Цюйдің талдауынан риза болған император Миньюань оған шарап пен тұз сыйлады, оған: "Сенің сөздерің шарап пен тұз сияқты, сондықтан мен оны сендермен бөліскім келеді" деді. 418 жылы тағы бір астрологиялық белгі пайда болғаннан кейін, Цюй бұл Циннің соңы екенін ашық айтты, ал Лю Ю 419 жылы Цин тағын басып алып, Лю Сонгты құрған кезде Цюйдың дұрыс екені дәлелденді. Сондай-ақ 419 жылы Цюй Хаоның әкесі Цюй Хун қайтыс болды. Цюй Хао әкесінің Байма герцогы атағын мұра етті. 422 жылы император Миньюань қатты ауырып қалды, оған алхимиктер өмір сүру мерзімін ұзартады деп есептеген дәрі-дәрмектер берген. Ол Куй Хаомен оның өлімінен кейінгі оқиғаларға дайындық бойынша кеңес өткізді. Цюй Хао оның сауығатынын болжады, бірақ оған өзінің үлкен ұлы, 14 жасар Туоба Таоны Тайпин ханзадасы, мұрагер хан етіп тағайындап, содан кейін кейбір билікті мұрагер ханзадаға аударуды кеңес берді, осылайша оның өз ауыртпалығы азайтылуы мүмкін. Жоғары лауазымды адам Баба Сонг (拔拔) да келісті, ал император Миньюань Туоба Таоны мұрагерлік ханшайым етіп тағайындады, әрі мұрагерлік ханшайым Тао екінші император ретінде қызмет ету үшін таққа отырды. Ол өзінің негізгі кеңесшілері Баба, Цуй, Дакси Цзин, Анчи Тонг (安遲同), Цююлинг Гуан (丘穆陵觀) және Цюдун Дуй (丘敦堆) -ды Тахти ханның кеңесшісі ретінде қызмет етуге тағайындады. Осы кезден бастап, көптеген мәселелерді, әсіресе ішкі мәселелерді, Тао ханзадасы шешті, ал импера�...

Тайву императорының тұсында

423 жылы император Миньюань қайтыс болды, ал Тао ханзада Тайву императоры болды. Көптеген шенеуніктер Куй Хаоға қызғанышпен қарап, оған айып тақты. Көпшілік билік өкілдеріне қарсы шықпаған Тайву императоры Цюйды қызметінен босатып, Байма герцогы ретінде өзінің сарайына кетіп қалдырды. Алайда император Тайву Цюйдің ақылды әрі дана екенін білгендіктен, маңызды мәселелер бойынша жиі кеңес беретін. Осы уақыт аралығында Цюй көп уақытын терісіне күтім жасауға жұмсайды. Оның терісі әдемі әйелдердікіндей ақ және әдемі екені айтылады. Ол өзінің ақыл-ойын хандық атақты стратег Чжан Лянның ақыл-ойымен салыстырды және өзінің білімі Чжаннан жоғары деп сенді. Осы уақыт аралығында Цюй даосизмге құлшылық етеді. Бұрын Цюй Дао Дзин мен Чжуанцзиді, даосызмнің ең маңызды еңбектерін ұнатпайтын, бірақ ол әсіресе буддизмді жек көретін, оны варварлардың діні деп санайтын. Таоистік діни ойларды қайта ұйымдастырған, бірақ аз ғана ізбасар алған таоистік монах Ку Цянцзимен кездескеннен кейін, ол Куның ізбасары болды және император Тайвуға Куның жазбаларын қолдап, көптеген өтініштер жасады. Император Тайву таңғалды, ол да даосист және Куның ізбасары болды, Куның ізбасарларының бүкіл империяда даосизмді насихаттауына ресми түрде рұқсат берді және Куның діни рәсімдеріне үлкен мөлшерде стипендия берді. Шаньдун, Хэбэй, Хэнань, Шаньси және Шаньси - Көкшелік ұстаздардың солтүстік тармағы жұмыс істеген жерлер, ал Лугуан және Гуанчжун даосизмі Хэнань, Шаньси және Шаньси айналасында дамыған. Аспан иелері Шэньсиде орнатылған стеламен байланысты емес. Тайву императорының қол астында Цюй Хаомен бірге Коу Цянцзидің қол астында Аспан шеберлері буддаға қарсы жоспар жасаған. Солтүстік Wei-дегі Тайву императорының тұсында солтүстіктің Аспан иелері буддистерді қудалауға шақырды, буддизм мен Буддаға зұлым және тұрақтылыққа қарсы және отбасыға қарсы деп шабуыл жасады. Ку Цянцзи буддизмге қарсы болды. Аспандық ұстаздарға тыйым салынбады, бірақ Куй Хао мен Куй Цянчжидің буддизмге қарсы науқаны жүзеге аспады. 426 жылы Цюй Хао тағы да император Тайву әкімшілігінің министрі болды, және осы уақытта император Тайву өз әскерлеріне нысана ретінде қарастырды. Цюй Хао Сяға шабуыл жасауын ұсынған министрлердің бірі болды, Сяның қатыгез заңдары оны айқын нысанаға айналдырды деп сенді, және император Тайву келісті. Бұл кезде император Тайву Куймен некелескен министр Ли Шунды (李順) генерал-майор етіп тағайындауды қарастырды. (Күйдің інісі Лидің әпкесіне үйленген, ал оның немере інісі Лидің қызына үйленген.) Цюй Лиді қарапайым және лайықсыз деп санады және император Тайвуды осы сенімге көндірді. Осы кезден бастап Цюй мен Ли саяси жау болды. 427 жылы қауіпті шайқастан кейін, бірақ Цуймен бірге болған соң, император Тайву Ся астанасы Тонгванды (қазіргі Юлин, Шэньси) басып алды, Ся императоры Хелиан Чанды Шангуйға (上, қазіргі Тяншуй, Ганьсу) қашуға мәжбүр етті және Солтүстік Вэйге Ся аумағының жартысынан көбін алуға мүмкіндік берді. 429 жылы император Тайву Цуйға Солтүстік Вэйдің тарихын жазуды тапсырды, бұл жоба император Даову кезінде ресми Денг Юань (淵) басқарған болатын. Цюй Дэн Юаньның ұлы Дэн Инг () -ды өзіне көмекші болуға шақырды. Алайда бұл жобаның ақыры Цюй мен Дэн үшін де ауыр зардаптарға әкелетін болды. 429 жылы Цуйдың кеңесіне сәйкес және барлық басқа лауазымды адамдардың және оның нәрестелік күтушісі Императрица Вдовья Дуның кеңесіне қарсы император Тайву Роранға шабуыл жасады. (Кюй Лю Сонгпен одан әрі ірі қақтығыстар болмай қоймайды деп сенді және Солтүстік Вэй алдымен екі жақтан да шабуылдан қалмау үшін Роранды үлкен жеңіске ұшыратуы керек деп сенді.) Алайда, Цуй император Тайвуға осы жорықта еріп жүрмеді, бірақ ол Куға, негізгі Роран күшін тауып, жою керек екенін хабарлады. Тайву императоры Роранды шабуылдап, оған үлкен залал келтірсе де, оның Муханхешенггай ханын таба алмады, Юдзиулу Датан тұзақтан қорқып, одан әрі алға жылжуды қаламады, тіпті Куу Цуйдың айтқандарын айтқанда да, ол қуғынды тоқтатты. Кейін ғана ол Юдзиюлу Датанның орнына жақын екенін және оны оңай тауып, жоя алатынын біледі. Осы уақытта Цюй Хаоның еңбегі үшін император Тайву оған бірнеше жоғары атақтарды берді. Сюй түнде жұлдыздарды жиі бақылап, мысты сірке суына батырып алатын. Ол кез келген ерекше нәрсені көргенде, қола қалам ретінде пайдаланып, өз зерттеулерін қағазға жазатын. Мұны білген император Тайву түнде Цуйдың үйіне жиі барып, онымен кеңес алатын. Цуй оған ла�...

Өлім

450 жылы Цюй Хао, өзінің құрметті және сенімді мәртебесіне қарамастан, өзі жататын кланының белгілі бір кадет тармағымен бірге өлімге кесіледі. Оның толық себептері анық емес, бірақ 450-тен сәл бұрын және 450-те болған оқиғалар мықты белгілер берді. Ресми түрде Куй Хао императорлық кланға жала жапты. 450 жылы Цюй өзінің позициясында және императордың ықыласында соншалықты нығайып қалған еді, ол көптеген талантты адамдарды әкімдіктерге ұсынды, олар әскербасының жоғары дәрежесінен басталды. Ханзада Хуан қарсылық білдірді, қазіргі төменгі деңгейдегі лауазымды адамдарды алдымен жоғарылату керек деп сенді, ал Цуй ұсынған адамдар төменгі қатарларға тағайындалып, біртіндеп жоғарылатылуы керек. Алайда Цюй талап етіп, оларға командирлік басқаруды берді. Гао Юн мұны естігенде: "Кюй Хао үшін апаттан құтылу қиын болады. Өзінен күштілерге қарсылық білдіріп, өз қалауын қанағаттандыру үшін қалайша оған төтеп бере алады?"