Кіріспе
Солтүстік Вэйдің премьер-министрі Цюй Хао (б.з. 450 жылы қайтыс болды), әдепті аты Боюань (伯淵), Қытайдың Шианьбей бастаған Солтүстік Вэй әулетінің шаншуы болды. Көбінесе Цуйдың кеңесі арқасында Солтүстік Вэй императоры Тайву Солтүстік Қытайды біріктіре алды, ал он алты патшалық дәуірін аяқтады және оңтүстік Қытайдағы Лю Сунь әулетімен бірге Солтүстік және Оңтүстік әулеттер дәуіріне кірді. Сондай-ақ, тәңір дініне шынайы берілген Цюйдің ықпалынан император Тайву да тәңір дініне шынайы берілген адам болды. Алайда 450 жылы император Тайву Цюй мен оның кадет бөлімшесін осы күнге дейін толық түсініксіз себептермен өлтірді.
Cui Hao (died 450 CE), courtesy name Boyuan (伯淵), was a shangshu of the Xianbei led Northern Wei dynasty of China. Largely because of Cui's counsel, Emperor Taiwu of Northern Wei was able to unify northern China, ending the Sixteen Kingdoms era and, along with the Liu Song dynasty in southern China, entering the Northern and Southern dynasties era. Also because of the influence of Cui, who was a devout Taoist, Emperor Taiwu became a devout Taoist as well. However, in 450, over reasons that are not completely clear to this day, Emperor Taiwu had Cui and his cadet branch executed.
Император Даову мен император Миньюаньның тұсында
Куй Хаоның қай жылы дүниеге келгені белгісіз. Ол хан Цюй Хунның (宏) ең үлкен ұлы, император Даовуның биліктегі жоғары лауазымды адамы, Байма маркизі атағын иеленген. Кюй Хаоның жастарында ол көптеген кітаптарды оқыған, бірақ әдеби қабілеттерімен, сондай-ақ астрологиялық пайғамбарлықтарымен танымал болды. Цюй Хао туралы алғашқы тарихи мәлімет 409 жылы, ол император Даову әкімшілігінің төменгі деңгейдегі лауазымды адамы болған кезде жазылған. Сол кезде император Даову алхимиктерден алған таблеткалардан уланғандықтан, жиі қатыгез және еріксіз әрекет еткен, ал императорлық шенеуніктер жиі ашуынан зардап шекпеу үшін одан алыстауға себеп табатын. Алайда, Цюй Хунг пен Цюй Хао император Даовуға осыған қарамастан адал қызмет еткенін және оның жазасын ешқашан алмаған бірнеше лауазымды адамдардың бірі болғандығын сипаттады. Кейінірек 409 жылы император Даовуды оның ұлы Цинхэ ханзадасы Туоба Шао (拓拔紹) өлтірді, ол содан кейін режимін басып алуға тырысты, бірақ жеңіп, ағасы Туоба Си ханзадасы өлтірді, ол содан кейін Mingyuan императоры ретінде таққа отырды. Туоба Шао төңкерісі кезінде билік өкілдерін өзіне ертіп, көптеген сыйлықтар беруге тырысты, бірақ Цюй Хун олардың барлығын қабылдамады, сондықтан Цюй Хунды император Миньюань мақтады және Байма герцогы етіп тағайындады. 414 жылы Цюй Хао император Миньюаньға мистикалық мәтіндерді үйретуді бастады. 415 жылы қатты ашаршылық кезінде Цюй Хао мен Чжоу Данның (周) кеңесімен император Миньюань елорданы Пинчэннен (平城, қазіргі Датоң, Шанси) Йеченге көшіру жоспарын тоқтатты, өйткені Цюй мен Чжоу елорданы көшіру Ханьның сан жағынан төмендігін тез ашуы мүмкін деп уайымдады, бұл көтерілістерге әкеледі. Сол жылы бір мемлекеттің жойылатынын алдын ала білдіретін ерекше астрологиялық белгі пайда болған кезде, Цюй Хао оның Кейінгі Циньдің жойылатынын алдын ала айтқан болатын. Кейінгі Цинь 417 жылы құлағаннан кейін, император ғана емес, басқа лауазымды адамдар да Цюй Хаоның қабілеттеріне таң қалды. Алайда император Миньюань Цюй Хаоның айтқандарын тыңдамаған бір мәселе - Цин генералы Лю Юдің Кейінгі Циньді жоюына кедергі жасау, өйткені оның әйелі Консорт Яо Кейінгі Цинь императоры Яо Хонның әпкесі болатын. 416 жылы Лю Ю өзінің негізгі флотын Сары өзеннің батысына қарай жылжытуға тырысқанда, император Миньюань өзінің әскеріне Цзинь флотын қиындатуға бұйрық берді. Шынында да, Солтүстік Вэйдің қысымшылық науқанында шектеулі табыстан кейін Лю Ю өзінің генерал Динг Ву (丁) солтүстік жағалауға қонып, Солтүстік Вэйді жеңілдетті, кейін алға жылжуды жалғастырды. Бұл император Миньюаньның Кейінгі Циньді құтқару әрекетіне аяқ салды және ол бұл мәселеде Цюйді тыңдамағаны үшін өкінеді. Бұл уақытта Цюй Хао Лю Ю Кейінгі Циньді жойғаннан кейін Цзинь-Цзиньның астанасы Цзянькангқа қайтып, тақты басып алуы және Кейінгі Цинь аумағын ұстауға қалдырған әскерлердің тұтқында қалуы туралы байқалған. Сонымен қатар, ол Солтүстік Вейге шыдамдылық таныту керектігін және бір күні бұл аумақ Солтүстік Вейге тиесілі болатынын айтты. Цюйдің талдауынан риза болған император Миньюань оған шарап пен тұз сыйлады, оған: "Сенің сөздерің шарап пен тұз сияқты, сондықтан мен оны сендермен бөліскім келеді" деді. 418 жылы тағы бір астрологиялық белгі пайда болғаннан кейін, Цюй бұл Циннің соңы екенін ашық айтты, ал Лю Ю 419 жылы Цин тағын басып алып, Лю Сонгты құрған кезде Цюйдың дұрыс екені дәлелденді. Сондай-ақ 419 жылы Цюй Хаоның әкесі Цюй Хун қайтыс болды. Цюй Хао әкесінің Байма герцогы атағын мұра етті. 422 жылы император Миньюань қатты ауырып қалды, оған алхимиктер өмір сүру мерзімін ұзартады деп есептеген дәрі-дәрмектер берген. Ол Куй Хаомен оның өлімінен кейінгі оқиғаларға дайындық бойынша кеңес өткізді. Цюй Хао оның сауығатынын болжады, бірақ оған өзінің үлкен ұлы, 14 жасар Туоба Таоны Тайпин ханзадасы, мұрагер хан етіп тағайындап, содан кейін кейбір билікті мұрагер ханзадаға аударуды кеңес берді, осылайша оның өз ауыртпалығы азайтылуы мүмкін. Жоғары лауазымды адам Баба Сонг (拔拔) да келісті, ал император Миньюань Туоба Таоны мұрагерлік ханшайым етіп тағайындады, әрі мұрагерлік ханшайым Тао екінші император ретінде қызмет ету үшін таққа отырды. Ол өзінің негізгі кеңесшілері Баба, Цуй, Дакси Цзин, Анчи Тонг (安遲同), Цююлинг Гуан (丘穆陵觀) және Цюдун Дуй (丘敦堆) -ды Тахти ханның кеңесшісі ретінде қызмет етуге тағайындады. Осы кезден бастап, көптеген мәселелерді, әсіресе ішкі мәселелерді, Тао ханзадасы шешті, ал импера�...
Тайву императорының тұсында
423 жылы император Миньюань қайтыс болды, ал Тао ханзада Тайву императоры болды. Көптеген шенеуніктер Куй Хаоға қызғанышпен қарап, оған айып тақты. Көпшілік билік өкілдеріне қарсы шықпаған Тайву императоры Цюйды қызметінен босатып, Байма герцогы ретінде өзінің сарайына кетіп қалдырды. Алайда император Тайву Цюйдің ақылды әрі дана екенін білгендіктен, маңызды мәселелер бойынша жиі кеңес беретін. Осы уақыт аралығында Цюй көп уақытын терісіне күтім жасауға жұмсайды. Оның терісі әдемі әйелдердікіндей ақ және әдемі екені айтылады. Ол өзінің ақыл-ойын хандық атақты стратег Чжан Лянның ақыл-ойымен салыстырды және өзінің білімі Чжаннан жоғары деп сенді. Осы уақыт аралығында Цюй даосизмге құлшылық етеді. Бұрын Цюй Дао Дзин мен Чжуанцзиді, даосызмнің ең маңызды еңбектерін ұнатпайтын, бірақ ол әсіресе буддизмді жек көретін, оны варварлардың діні деп санайтын. Таоистік діни ойларды қайта ұйымдастырған, бірақ аз ғана ізбасар алған таоистік монах Ку Цянцзимен кездескеннен кейін, ол Куның ізбасары болды және император Тайвуға Куның жазбаларын қолдап, көптеген өтініштер жасады. Император Тайву таңғалды, ол да даосист және Куның ізбасары болды, Куның ізбасарларының бүкіл империяда даосизмді насихаттауына ресми түрде рұқсат берді және Куның діни рәсімдеріне үлкен мөлшерде стипендия берді. Шаньдун, Хэбэй, Хэнань, Шаньси және Шаньси - Көкшелік ұстаздардың солтүстік тармағы жұмыс істеген жерлер, ал Лугуан және Гуанчжун даосизмі Хэнань, Шаньси және Шаньси айналасында дамыған. Аспан иелері Шэньсиде орнатылған стеламен байланысты емес. Тайву императорының қол астында Цюй Хаомен бірге Коу Цянцзидің қол астында Аспан шеберлері буддаға қарсы жоспар жасаған. Солтүстік Wei-дегі Тайву императорының тұсында солтүстіктің Аспан иелері буддистерді қудалауға шақырды, буддизм мен Буддаға зұлым және тұрақтылыққа қарсы және отбасыға қарсы деп шабуыл жасады. Ку Цянцзи буддизмге қарсы болды. Аспандық ұстаздарға тыйым салынбады, бірақ Куй Хао мен Куй Цянчжидің буддизмге қарсы науқаны жүзеге аспады. 426 жылы Цюй Хао тағы да император Тайву әкімшілігінің министрі болды, және осы уақытта император Тайву өз әскерлеріне нысана ретінде қарастырды. Цюй Хао Сяға шабуыл жасауын ұсынған министрлердің бірі болды, Сяның қатыгез заңдары оны айқын нысанаға айналдырды деп сенді, және император Тайву келісті. Бұл кезде император Тайву Куймен некелескен министр Ли Шунды (李順) генерал-майор етіп тағайындауды қарастырды. (Күйдің інісі Лидің әпкесіне үйленген, ал оның немере інісі Лидің қызына үйленген.) Цюй Лиді қарапайым және лайықсыз деп санады және император Тайвуды осы сенімге көндірді. Осы кезден бастап Цюй мен Ли саяси жау болды. 427 жылы қауіпті шайқастан кейін, бірақ Цуймен бірге болған соң, император Тайву Ся астанасы Тонгванды (қазіргі Юлин, Шэньси) басып алды, Ся императоры Хелиан Чанды Шангуйға (上, қазіргі Тяншуй, Ганьсу) қашуға мәжбүр етті және Солтүстік Вэйге Ся аумағының жартысынан көбін алуға мүмкіндік берді. 429 жылы император Тайву Цуйға Солтүстік Вэйдің тарихын жазуды тапсырды, бұл жоба император Даову кезінде ресми Денг Юань (淵) басқарған болатын. Цюй Дэн Юаньның ұлы Дэн Инг () -ды өзіне көмекші болуға шақырды. Алайда бұл жобаның ақыры Цюй мен Дэн үшін де ауыр зардаптарға әкелетін болды. 429 жылы Цуйдың кеңесіне сәйкес және барлық басқа лауазымды адамдардың және оның нәрестелік күтушісі Императрица Вдовья Дуның кеңесіне қарсы император Тайву Роранға шабуыл жасады. (Кюй Лю Сонгпен одан әрі ірі қақтығыстар болмай қоймайды деп сенді және Солтүстік Вэй алдымен екі жақтан да шабуылдан қалмау үшін Роранды үлкен жеңіске ұшыратуы керек деп сенді.) Алайда, Цуй император Тайвуға осы жорықта еріп жүрмеді, бірақ ол Куға, негізгі Роран күшін тауып, жою керек екенін хабарлады. Тайву императоры Роранды шабуылдап, оған үлкен залал келтірсе де, оның Муханхешенггай ханын таба алмады, Юдзиулу Датан тұзақтан қорқып, одан әрі алға жылжуды қаламады, тіпті Куу Цуйдың айтқандарын айтқанда да, ол қуғынды тоқтатты. Кейін ғана ол Юдзиюлу Датанның орнына жақын екенін және оны оңай тауып, жоя алатынын біледі. Осы уақытта Цюй Хаоның еңбегі үшін император Тайву оған бірнеше жоғары атақтарды берді. Сюй түнде жұлдыздарды жиі бақылап, мысты сірке суына батырып алатын. Ол кез келген ерекше нәрсені көргенде, қола қалам ретінде пайдаланып, өз зерттеулерін қағазға жазатын. Мұны білген император Тайву түнде Цуйдың үйіне жиі барып, онымен кеңес алатын. Цуй оған ла�...
When you see this man, he looks thin and weak, unable to bend bows and unable to bear spears. However, the power in his heart is greater than a million soldiers. Often, I have desire to conquer but not the resolution to do so, and I am able to accomplish what I have because of the teaching of this gentleman. In 430, when it appeared that Emperor Wen of Liu Song was about to attack, Northern Wei's southern defense forces suggested making a preemptory attack against Liu Song, but Cui Hao opposed it, pointing out that if the attack were not quickly successful, it risked causing Liu Song to counterattack across the Yellow River, endangering Northern Wei's existence. Rather, it was probably at Cui Hao's suggestion that, when Liu Song forces did attack later that year, Emperor Taiwu withdrew Northern Wei forces south of the Yellow River, judging that all Emperor Wen intended was to recapture the region south of the Yellow River, and that once the Yellow River froze in the winter Northern Wei could counterattack easily. It was definitely at Cui Hao's suggestion that despite the loss of territory to Liu Song at this time, Emperor Taiwu instead launched one final attack against Xia's emperor Helian Ding (Helian Chang's brother), seizing what remained of Xia territory and forcing Helian Ding to flee west, where he was captured by Tuyuhun's khan Murong Mugui (慕容慕璝) in 431. Meanwhile, even without Emperor Taiwu, Northern Wei forces were able to advance south in winter 430, quickly recapturing most of the territory that Liu Song had captured, and regaining all of it by spring 431. In 431, for reasons not completely clear, Cui and Li Shun appeared to have had a reconciliation, at Cui recommended Li for a mission to Northern Liang, whose prince Juqu Mengxun had recently become a vassal. Upon Li's return, he reported Northern Liang's conditions in great detail, greatly encouraging Emperor Taiwu's plans to conquer Northern Liang. Believing Li to be capable, Emperor Taiwu also made him a major advisor, and Li and Cui appeared to resume their rivalry from this point on. In late 431, against the advice of his nephew Lu Xuan (盧玄), Cui Hao began a plan to reexamine the ancestry of the officials, believing, as the prevailing thoughts were at the time, that the officials should be ranked in accordance with the honors that their clan had gained in the past. This brought much resentment against Cui. It was also at this time that, at Emperor Taiwu's orders, Cui Hao rewrote criminal laws to try to make the criminal justice system more lenient. However, only several features of the Cui criminal code are referred to in history:
That five year and four year imprisonment terms were abolished, and one year terms instituted. That those who used witchcraft to harm others would have a goat tied to his or her back and a dog tied to the chest and thrown into a river. That a sufficiently high ranked official who committed a crime would be allowed to forgo his office in lieu of punishment. That if a pregnant women were sentenced to death, she would be allowed to bear her child and be executed 100 days after giving birth. That each governmental agency would have a drum next to its front door, so that those who believed that they had been unfairly punished could pound the drum and make their requests. In 439, Emperor Taiwu, even though by this point he had taken Juqu Mengxun's daughter as a concubine and had married his sister Princess Wuwei to Juqu Mengxun's son and successor Juqu Mujian, became resolved to conquer Northern Liang, and Cui greatly encouraged him, despite opposition from other key officials, including Li Shun, Daxin Jin (達奚斤), and Tuxi Bi (吐奚弼). (Why Li switched his position from supporting a campaign to opposing it at this point was unclear, but Cui would later accuse him of having accepted bribes from Juqu Mengxun and Juqu Mujian.) Li and Tuxi argued that Northern Liang's territory was desolate, and that the Northern Wei army would run out of food and water. Emperor Taiwu followed Cui's suggestion, and was able to quickly conquer Northern Liang and force Juqu Mujian's surrender—and when he saw that the region around Northern Liang's capital Guzang (姑臧, in modern Wuwei, Gansu) was exceptionally fertile, he became very resentful of Li, and would eventually force Li to commit suicide in 442. Meanwhile, after the conquest of Northern Liang, at Cui's request, Juqu Mujian's officials Yin Zhongda (陰仲達) and Duan Chenggen (段承根) were added to Cui's staff of historians. He also added Gao Yun to his staff around this time. In 442, at Kou Qianzhi's urging, Emperor Taiwu ascended a platform and formally received Taoist amulets from Kou, and changed the color of his flags to blue, to show his Taoist beliefs and to officially approve Taoism as the state religion. From that point on, it became a tradition for Northern Wei emperors, when they took the throne, to receive Taoist amulets. Also at Kou and Cui Hao's urging, he started building Jinglun Palace (靜輪宮), intended to be so high that it would be quiet and close to the gods. (Emperor Taiwu's crown prince Tuoba Huang, a Buddhist, opposed the construction project on the basis of cost, but Emperor Taiwu disagreed with him. This might be the first sign of growing tensions between Cui and the crown prince.) In 444, similarly to how his father had transferred authority to him early, Emperor Taiwu transferred much of his authority to Crown Prince Huang. Also similarly to what his father had done, he made several of his key officials Crown Prince Huang's advisors, and Cui was among those officials. This did not appear to cause the relationship between Cui and the crown prince to warm, however. Also in 444, Cui was involved in a major political event. Dugu Jie (獨孤絜), a high level official, who had opposed attacking Rouran, was accused by Cui Hao of being so jealous of Cui, whose suggestions of attacking Rouran were accepted by Emperor Taiwu, that he sabotaged Emperor Taiwu's war efforts by giving the generals the wrong times for rendezvous, and then further planning to have Emperor Taiwu captured by Rouran and then making Emperor Taiwu's brother Tuoba Pi (拓拔丕) the Prince of Leping emperor. Emperor Taiwu put Dugu to death, and Tuoba Pi died from anxiety. Further, because Dugu implicated them while being interrogated, fellow officials Zhang Song (張嵩) and Kudi Lin (庫狄鄰) were also put to death. In 446, the Xiongnu rebel Gai Wu (蓋吳) rose in the Guanzhong region, and when Emperor Taiwu personally attacked Gai, he found weapons in Buddhist temples and believed that Buddhists were conspiring against him. Cui, who despised Buddhism, fanned the flames, and Emperor Taiwu first slaughtered the Buddhist monks in Chang'an. Cui then, despite Kou Qianzhi's opposition, suggested to Emperor Taiwu to slaughter all monks in the empire. Emperor Taiwu proceeded to slaughter the monks in Chang'an, destroy the statues, and burn the sutras. He then issued an empire wide prohibition of Buddhism. Crown Prince Huang, however, used delaying tactics in promulgating the edict, allowing Buddhists to flee or hide, but it was said that not a single Buddhist temple remained standing in Northern Wei. This was the first of the Three Disasters of Wu. In 447, after receiving reports that Juqu Mujian was planning a rebellion, Emperor Taiwu sent Cui Hao to the residence that Juqu Mujian shared with Princess Wuwei, to force Juqu Mujian to commit suicide. The Shi jing (Dietary Classic) was written by Cui Hao.
Өлім
450 жылы Цюй Хао, өзінің құрметті және сенімді мәртебесіне қарамастан, өзі жататын кланының белгілі бір кадет тармағымен бірге өлімге кесіледі. Оның толық себептері анық емес, бірақ 450-тен сәл бұрын және 450-те болған оқиғалар мықты белгілер берді. Ресми түрде Куй Хао императорлық кланға жала жапты. 450 жылы Цюй өзінің позициясында және императордың ықыласында соншалықты нығайып қалған еді, ол көптеген талантты адамдарды әкімдіктерге ұсынды, олар әскербасының жоғары дәрежесінен басталды. Ханзада Хуан қарсылық білдірді, қазіргі төменгі деңгейдегі лауазымды адамдарды алдымен жоғарылату керек деп сенді, ал Цуй ұсынған адамдар төменгі қатарларға тағайындалып, біртіндеп жоғарылатылуы керек. Алайда Цюй талап етіп, оларға командирлік басқаруды берді. Гао Юн мұны естігенде: "Кюй Хао үшін апаттан құтылу қиын болады. Өзінен күштілерге қарсылық білдіріп, өз қалауын қанағаттандыру үшін қалайша оған төтеп бере алады?"