Кіріспе

Әшраф Кансух әл-Гури (الأشرف قانصوه الغوري) немесе Кансух II әл-Гаури (шамамен 1441/1446 24 тамыз 1516) - мамлюк сұлтандарының соңғысы. Ол Бурджи әулетінің соңғы және ең күштілерінің бірі болды, ол 1501 жылдан 1516 жылға дейін билік жүргізді.

Ерте өмір

1441 және 1446 жылдар аралығында туған Кансухты Қайтбай сатып алды және Каирдегі әл-Гури әскери мектебінде білім алды, одан ол "әл-Гури" деген лақап атын алды. Нәтижесінде ол Жоғарғы Мысырда, Алеппода, Тарс пен Малатияда бірнеше ресми лауазымдарды атқарды. Кейіннен, қастандық жасаған әмірлердің Туман шығанағына қарсы көтерілісі, оның еркіне қарсы Сұлтан болып тағайындалуына әкелді, өйткені ол өздерінің алдыңғылары сияқты жазалау арқылы құлатылудан қорықты.

Билікті біріктіру

Билік әдеттегідей Туман шығанағының барлық жақтастарын шығарумен басталды. Олар патшалық үшін қауіпті болғандықтан, тұтқындалды, түрмеге жəне жер аударылды, ал олардың дүние-мүлкі тартып алынды; ал қарсы жаққа бостандықтары қайта қалпына келтіріліп, билік пен лауазымға қайтадан көтерілді. Тұманбай І жасырынған жерінен жаңа сұлтанға қарсы жоспар құрғаны анықталды; бірнеше аптадан кейін достары сатқындыққа ұшырағаннан кейін, ол өлтірген әмірдің мамлюктері оны өлтірді; сондықтан әл-Әшраф Кансух әл-Гури өзінің алдыңғы партиясының жауыздықтарын оятпай, сол қауіптен құтқарылды. Екінші жағынан, Сұлтан Әл-Ашраф Жанбулаттың сүйегі Александриядан әкелінді, онда Туман I оны өлтірді және Каирде патшалықпен жерленді. Осылайша қазіргі қауіптің алдын алған Аль Ашраф Кансух Аль Гури салық басқармасына жүгінді. Қазынаның бос қалғанын толтыру үшін, барлық мүліктеріне, тіпті діни және қайырымдылық садақаларына да, жеті айдан он айға дейінгі табыс мөлшерінде өте жоғары салықтар салынады. Бұл талап яһудилер мен мәсіхшілерден ғана емес, барлық таптардан талап етіліп, қалада дүрбелең туғызды. Бұл патшалықтың алғашқы жылдары туралы айтудың маңызы аз. Патшалық мамлюктердің қорқынышы төзімсіз болып қалған болуы керек, екі рет Әшраф Кансух әл Гури өзінің әмірлерінен адалдыққа жаңа ант алса, ол өз тарапынан Құранға ант берді, ол енді мамлюктердің оларға зиян келтіруге жол бермейді. Сондай-ақ, кейбір азаматтардың елге опасыздық жасағаны туралы да оқимыз, бұл жазалар қарапайым варварлықтан әлдеқайда жоғары болды. Сұлтандықтың соңына дейін соғыстар көп жүргізілген жоқ. Бедуиндер Керак пен Иерусалимге шабуыл жасады, бірақ оларды Сирия әмірлері қайтарып жіберді. Мәккә мен Янбудағы көтеріліс пен бәсекелес топтар шәріптерді жазалау және тәртіпті қалпына келтіру үшін қажетті шараларды қабылдады. 15 маусымда 1512 жылы әл-Гури алтынға киінген және шапанының үстінде ермин орнатылған 20 жылқысы бар Грузия патшасының елшісін қабылдады. Ол әл-Гуриге екі жыл бойы христиандар үшін жабылған Қасиетті қабір шіркеуін қайта ашуды сұрауға келді.

Португалия мен мамлюк соғысы

Ең бастысы, шығыс теңіздерін португалдықтардың шабуылынан қорғайтын флотты дайындау болды. 1498 жылы Васко да Гама мыс аралынан айнала жол тауып, Занзибар жағалауынан ұшқыштар жинап, Үнді мұхиты арқылы Малабар мен Кожикод жағалауларына дейін жетіп, Үндістаннан Қызыл теңізге жүк таситын және мұсылман паломшыларын тасымалдайтын флоттарға шабуыл жасап, айналадағы билеушілерді үрейлендірді. Гуджарат пен Йеменнің билеушілері Мысырдан көмек сұрады. Сол себепті Сұлтан әл-Ашраф Кансух әл-Гури өзінің адмиралы Хусейн Курдтың қол астында 50 кемеден тұратын флотын жасақтады. Жида ертеде мәжбүрлі еңбекпен қорғалды, ол португалдардан бас сауғалайтын порт ретінде Баракат II бин Мұхаммедтің (Баракат Эфенди) қол астында қорғалды; енді Арабия мен Қызыл теңіз қорғалды. Бірақ Үнді мұхитындағы флоттар жаудың қалауы бойынша болды. Түрлі ұрыстар болды; олардың бірінде әл-Ашраф Кансух әл-Гуриге тиесілі мысырлық кеме, ал келесі жылы араб порттарынан шыққан он жеті кемеден тұратын флот ауыр күресден кейін португалдықтармен қолға түсті, жүкті басып алды, діни саяхатшылар мен экипаж өлтірілді, ал кемелер өртелді. Сұлтан Қызыл теңіздегі шабуылдарға, жол ақысы мен көлік қозғалысының жоғалуына, Мекке мен оның портына ұшыраған қорлықтарға, ең бастысы өз кемесінің тағдырына ашуланды және ол Португалияға кек алуға ант берді. Бірақ алдымен, Сион монастырі арқылы ол папаға қауіп төндірді, егер ол Фердинанд пен Португалияның Мануэль I-ін Үнді теңіздеріндегі талан-таражға ұшыратуларына тосқауыл салмаса, ол барлық христиандық қасиетті орындарды жояды және христиандарға олар исламның ізбасарларына қалай қараса, солай қарайды. Бұл талапты орындамай, теңіздік кәсіпорын аяқпен іске қосылды және әртүрлі табыстармен жүзеге асырылды. 1508 жылы Шауль шайқасында Луренсу де Алмейда жеңіліп, өмірден өтті; бірақ келесі жылы бұл жеңіліс Египет флотының Диу шайқасында болған сұрапыл жеңілісімен кектелді. Диу порты Франсиско де Алмейданың Гуджарат сұлтандығынан тартып алынды. Кейінгі жылдары Афонсу де Альбукерки Аденді басып алуға тырысты, ал египет әскерлері Йеменде апатқа ұшырады. Ал Ашраф Кансух әл Гури жауды жазалау және үнді саудасын қорғау үшін жаңа флотты дайындады; бірақ оның нәтижелері белгілі болғанға дейін Мысыр өзінің егемендігін жоғалтты, ал Қызыл теңіз Меккемен және оның барлық араб мүдделері Осман қолына өтті.

Осман-Сафавидтер шабуылдары

Осман сұлтаны Баязид II әлі де Еуропада жұмыс істеп жүргенде, 1501 жылы кенеттен Мысырмен жаулықтауға жаңа негіз пайда болды. Бұл екі патшалықтың Персиядағы Сафавид әулетімен қарым-қатынасынан туындады. Персияның Шах Исмаил I шиит мұсылманы болды, ол Кавказ мен діни айырмашылықтар үшін сүнни Осман сұлтанымен соғысқа кірісті. Көптеген суфи секталарын Сұлтан Баязид II өзінің билігіне қауіпті деп тұтқындады немесе жер аударылды; және Шах Исмаил І-нің Босфор арқылы Еуропаға еркін өтуіне рұқсат беру туралы өтініші қабылданбады. Осыдан кейін Шах Исмаил I Сирия арқылы венециялықтарға елшілігін жіберіп, оларды өз қолына қосылуға және Портадан алынған аумақты қалпына келтіруге шақырды. Сұлтан Баязид II мамлюк сұлтаны Аль Ашраф Кансух аль Гуриге ашуланып, бұл елшіліктің Сирия арқылы өтуіне жол берілгені туралы қатты шағымданады. Оны қанағаттандыру үшін Аль-Ашраф Кансух әл-Гури Венеция саудагерлерін тұтқындады, ол кезде олар Сирия мен Мысырда болды. Ал, Венеция тарапынан жазалаудан қорқып, бір жылдан кейін оларды босатып жіберсе де, Египет пен Порта арасындағы қарым-қатынас біраз уақыт бойы бейбіт болды. Алайда Осман сұлтандығының тағына Селим І келгеннен кейін жағдай мүлдем басқаша болды. Шах Исмаилдің мінезі ғана емес, Сұлтан Селімнің өзі де әкесіне қарағанда жауынгерлік қасиетке ие болды. Селим I оған қарсы аттанды, ал Халдиран шайқасы Табриз маңында 1514 жылы 23 тамызда болды. Суфилердің тіпті әйелдерін де шайқасқа қосылуға итермелеген фанатизмі түрік ат әскері мен артиллериясына қарсы сәтсіз болды, ал Исмаил апатты жеңілістен кейін қашып құтылды. Селим I азық-түлікпен қамтамасыз етілмей, батысқа қарай оралып, қысты Амазияда өткізді. Көктемде ол тағы да майданға шығып, Мысырдың вассалы ретінде алыста тұрған Дулкадиридтер бетіне шабуыл жасады және оның басын Мамлюк сұлтаны Аль Ашраф Кансух Аль Гуриге жеңіске жеткенін хабарлап жіберді. Селим I кейін Диярбакыр мен Иракты басып алып, Роха, Ниневия, Ниневия жазығы, Нисибин, Мосул және басқа қалаларды басып алды. Шах Исмаил І-ге қарсы қорғанышта болған Селим І-ге үлкен жоба басталды; бұл Мысырды жаулап алу және Сириядан шабуыл жасау керектігі. Солтүстікке қарай алаңдаушылықсыз, ол енді қауіпсіз түрде алға қарай қарайтын болды, сондықтан 1516 жылдың көктемінде ол осы мақсат үшін үлкен және жақсы тағайындалған әскерді жинады; және Мысырды алдау мақсатында оның мақсаты Шах Исмаил І-ді одан әрі қуу болды.

Мамлюк сұлтандарының құлдырауы

Әл-Ашраф Туман бай ІІ-ді уәзірге қалдырып, әл-Ашраф Кансух әл-Гури Османлы түріктеріне қарсы аттанды. Ол 24 тамызда 1516 жылы Алеппоның солтүстігіндегі Мардж Дабик шайқасында Селим I-ге ұшырады; екі мамлюк басшыларының сатқындығы Жанбирди әл-Газали мен Хайр Байг мамлюктердің жеңілісіне және Сұлтан Кансухтың өліміне әкелді. Бұл Таяу Шығыстағы мамлюктердің билігінің аяқталуы мен Осман империясының қол астына өтуінің белгісі болды. Әл-Ашраф Кансух әл-Гуридің өзі шайқаста құлап, оның басын Жеңімпазға алып келді. Алайда оның қалай қайтыс болғаны туралы деректер әртүрлі. Кейіннен Хайыр Бейг Мысырдан қашуды жеделдету үшін оның өлімі туралы хабар таратты. Кейбір деректер бойынша, сұлтан даладан тірідей табылған, оның басын жау қолына түсуден сақтану үшін кесіп алып, көміп тастаған. Османдықтардың айтуынша, оның басын Осман әскерінің сарбазы шауып тастаған, оны Султан Селим І өлім жазасына кескен болар еді, бірақ кейін кешірім берген. Аль-Ашраф Кансух әл-Гури 15 жылдан астам билік жүргізді. Оның жеке өмірі мен ішкі басқаруы туралы бізде аз мәлімет бар, өйткені біз Мамлюк сұлтандығының соңғы жылдарына жеткенде, мәліметтерді бағалау үшін тым аз болады. Ол, біз көргендей, қатыгез және қорқынышты болуы мүмкін, бірақ біздің ақпаратқа қарағанда, оған қарсы бұрынғы сұлтандардың көпшілігіне қарағанда айтар сөз аз. Оның ұрпақтары қазір Алеппо мен Ливанда тұрады.

Отбасы

Қануштың әйелдерінің бірі Хаванд Байсивар болды. Ол Хаванди Кубра деп аталды. Тағы бір әйелі Хауанд Фатима болды. Ол Алла әл-Дин Әли бин Али бин әл-Хассбақтың қызы және Султан Әл-Насыр Мұхаммедтің қызметіндегі көрнекті офицер Сайф әл-Дин Хассбақ әл-Насиридің (1433-жылы қайтыс болған) ұрпағы болды. Ол солтан Қайтбай мен Тұманбай I-нің бұрынғы әйелі болған . Ол 1504 жылы 6 маусымда алпыс жасында қайтыс болды. Тағы бір әйел немесе кәнизагы Жан-и-Сукар болды. Ол - Черкес және оның Хаванд есімді қызы бар.