Кіріспе

Жапон тарихының бір қыры Жапониядағы шай тарихы 8-ші ғасырда, япониялық жазбаларда алғашқы рет айтылған кезде басталды. Қытайға барып, оның мәдениетін зерттеген жапон діни қызметкерлері мен елшілері Жапонияға шай әкелгенде, ол Жапониядағы діни топтардың ішімдігіне айналды. Буддистік монахтар Кукай мен Сайчо Жапонияға тұңғыш рет шай тұқымын әкелген болуы мүмкін. Қытайдан әкелінген алғашқы шайдың түрі кірпіш шай болған. Император Сага шай өсімдіктерін өсіруге ынталандырған кезде, шай патшалық дәрежедегілердің сусындарына айналды. Қытайдан тұқым әкеліп, оны Жапонияда да өсіру басталды. Чайды тұтыну 12 ғасырда, Ейсайдың "Кисса Йоджоки" кітабы жарық көргеннен кейін, ақсүйектер арасында танымал болды. Өзінің стратегиялық орнынан Киотодағы астанаға жақын орналасқан Удзи осы кезеңде Жапонияның алғашқы ірі шай өсіретін аймағына айналды. 13 - 14 ғасырлардан бастап Жапонның шай мәдениеті бүгінгі таңдағыдай ерекшеліктерді дамытты, ал жапондық шай рәсімдері сол мәдениеттің негізгі бөлігі болды. Келесі ғасырларда өндіріс өсіп, көпшілік үшін басты тағамға айналды. Сенчаның 18 ғасырда пайда болуы жасыл шайдың жаңа стильдерін жасауға әкелді, олар қазір Жапониядағы шай тұтынуға басымдық береді. 19-20 ғасырларда индустрияландыру мен автоматтандыру жапондық шай өнеркәсібін өте тиімді операцияға айналдырды, ол Жапонияның егістік жерінің шектеулі болуына қарамастан, шайдың көп мөлшерін өндіре алды.

Ерте тарих

Жапонияның алғашқы шаймен байланысы, ықтимал, 8-ғасырда, Нара дәуірінде, Жапония Қытайдың Тан әулетінің астанасы Чанъаньға бірнеше дипломатиялық миссия жібергенде пайда болды. Бұл алғашқы делегациялар Қытай мәдениеті мен әдет-ғұрыптары, сондай-ақ суреттер, әдебиеттер және басқа да жәдігерлер туралы білім алып оралды. Шакио Шосецуда 729 жылы император Шому жүз монахқа ұнтақтай шай ұсынған, бірақ мәтіннің сенімділігі туралы күмән бар. 804 жылы буддалық монахтар Кукай мен Сайчо Хэйан дәуірінде үкімет демеушілігін алған миссионерлік сапардың бір бөлігі ретінде дінді зерттеу үшін Қытайға келді. 814 жылы жазылған "Шориошу" кітабында Кукай Қытайда болған кезінде шай ішкені туралы айтылған. 806 жылы Жапонияға оралды. Кукай сонымен қатар алғаш рет "чай" термині (茶の湯) пайдаланған, кейін ол жапондық шай рәсімін атады. Жапонияға оралғаннан кейін Кукай мен Сайчо Буддизмнің Шингон және Тендай мектептерін құрды. Олардың бірі немесе екеуі де осы сапар барысында Жапонияға алғашқы шай тұқымын әкелген деп есептеледі. 805 жылы оралған Сайчо Жапонияда тұңғыш рет шай тұқымын отырғызған деп есептеледі, бірақ құжаттамалық дәлелдер белгісіз. Куику Кокуси кітабында 815 жылы будда абыйының император Сагаға шай ұсынғаны жазылған. Бұл Жапониядағы шай ішу туралы ең алғашқы сенімді мәлімет. Кейіннен император елорданың маңында бес шай плантациясы құруға бұйрық берген. Император Саганың билігі оның синофилиясымен сипатталды, оның ішінде шайға деген құмарлығы да болды. Ол қытай поэзиясын жақсы көретін, оның көбі шайдың игілігін мақтаған. Император Саганың және оның сарайдағы басқалардың поэзиясында да шай ішуге қатысты сөздер кездеседі. Кейінгі Хэйан дәуіріндегі жазбалар шайды буддалық монахтар өздерінің діни практикасының бөлігі ретінде өсіріп, аз мөлшерде тұтынылғанын және император отбасы мен ақсүйектер де шай ішкенін көрсетеді. Алайда бұл тәжірибе осы шеңберлерден тыс жерлерде әлі танымал болған жоқ. Император Сага қайтыс болғаннан кейінгі үш ғасырда қытай мәдениетінің қызығушылығы, сондай-ақ шай ішу дәстүрі төмендеді. Бұл кезеңдегі жазбалар оның дәрілік сусындар мен ынталандырушы ретінде құндылығын мойындады, және оны сүтпен ішу туралы айтылады, бұл практика кейіннен жойылды. Бұл кезде Жапонияда тұтынылатын шайдың түрі, ықтимал, кірпіш шай (団茶), бұл Тан әулеті кезінде Қытайда стандартты түр болды. Дүниедегі ең алғашқы монография, Лу Юның "Сәй классикасы" Кукай мен Сайчоның заманына дейін бірнеше он жыл бұрын жазылған. Онда Лу Юй шайды бумен пісіру, пісіру және кірпішке қысу, сондай-ақ шайды ұнтаққа ұнтақтау және оны ыстық сумен араластырып, көбікпен араластыру процесін сипаттайды. Бұл әдіс кейін Жапонияда пайда болған матча ұнтағын дайындау әдісіне айналды деп есептеледі.

Эйсай және шайдың танымал болуы

Дзен дінінің монахы, буддизмнің Ринзай мектебінің негізін қалаушы Эйсай, әдетте, Жапонияда шайды танымал етті. 1191 жылы Эйсай Қытайға саяхаттан оралып, Хирадо аралы мен Кюсю тауларына отырғызған шай тұқымын алып келді. Сондай-ақ, ол Киотодағы Козан-дзи ғибадатханасының иесі монах Миоеге тұқым берді. Миоэ бұл тұқымдарды Тоганоо (尾) және Удзиге отырғызды, олар Жапонияда алғашқы ірі көлемде шай өсіру орындары болды. Алғашында Тогану шайлары Жапониядағы ең жақсы деп саналып, Жапонияның басқа жерлерінде өндірілетін "чай емес" (非茶) шайларына қарағанда "нағыз шай" (本茶) деп аталды. Алайда, 15 ғасырда Удзи шай Тоганоудан асып түсті, ал терминдер және тиісінше Удзи шай мен Удзи емес шайға қатысты болды. 1211 жылы Эйсай "Кейіш шай туралы" (喫茶養生記) атты кітаптың алғашқы басылымын жазды. Кисса Йоджоки денсаулығы үшін шай ішуді насихаттайды. Ол "Сәй - адамның денсаулығын нығайтатын ең керемет дәрі; ол ұзақ өмір сүрудің сыры" деген сөздермен басталады. Алғашқы сөзінде шай ішудің бес маңызды ағзаға қалай оң әсер ететінін (традициялық қытай медицинасындағы түсінік) сипаттаған. Ейсай бес мүше әрқайсысы әртүрлі дәмді тағамдарды ұнатады деген теорияға қосылды және ол шай қайғылы болғандықтан және "жүрек қайғылы нәрселерді жақсы көретіндіктен" ол жүрекке ерекше пайдалы болады деген қорытындыға келді. Ейсай шайдың денсаулыққа әсер ететінін айтады. Оның ішінде шаршауды, жүрек ауруларын, тамақ ішуді қиындататын ауруларды, жүрек ауруларын және т.б. емдеу, сондай-ақ шөлді басу. Кисса Йоджокиде сондай-ақ шай өсімдіктерінің, шай гүлдерінің және шай жапырақтарының пішіндері түсіндіріледі және шай өсімдіктерін өсіру және шай жапырақтарын өңдеу әдістері қарастырылады. Алайда бұл трактатта шайды ләззат алу үшін ішу туралы көп айтылмаған, оның шипалылығына көбірек көңіл бөлінген. Ейсай самурайлар қатарына шайды енгізуде маңызды рөл атқарды. Ол 1214 жылы өзінің "Кисса Йоджоки" нұсқасын шамадан тыс көп саке ішкеннен кейін маңдайы ауырып жүрген шогун Минамото но Санетомоға ұсынды. Ейсай жас шогунға да шай ұсынды. Бұл кезеңде, әсіресе, жауынгерлер класы арасында, Ейсай және басқалар қолдаған Дзен буддизмі де танымал болды. Дзен монахы Доген 1103 жылы қытайлық мәтінге негізделген Чан монастырлары үшін тазалық ережелеріне негізделген будда ғибадатханалары үшін ережелерді жариялады. Догеннің мәтіні буддалық рәсімдерде шайды ұсынуға қатысты әдептілікке қатысты ескертулерді қамтиды. Дзен буддизмін ұстанатындар үшін шай маңызды деп саналады. Мұсо Сосеки "чай мен Дзен бір-ақ нәрсе" деп айтқан. Көп ұзамай жасыл шай Жапонияның мәдениетті адамдарының негізгі тағамдарына айналды. Өнім өсіп, шайдың қолжетімділігі артып кетті, бірақ ол әлі де жоғары таптар үшін ерекше мәртебе болды.

Сәй жарыстары

14 ғасырда шай жарыстары (鬥茶) танымал ойын-сауық түріне айналды. Қытайдағы шай жарыстарынан айырмашылығы, точаның мақсаты әр түрлі аймақтарда өсірілген шайды, әсіресе, аралықта және аралықта айырмашылықты көрсету болды. Бұл оқиғалар экстравагантты ставкаларымен танымал болды. Самурай Сасаки Дойо әсіресе осындай жарыстарды өткізуімен танымал болды, ол сәнді безендірумен, көп мөлшерде тамақ пен сакемен және бимен. Бұл экстраваганттылық пен еріндікті ұнататын нәрсе (婆羅) деп аталды және сол кездегі жазушылар арасында кейбір моральдық ашуға себеп болды. Бұл кезеңде сурет, керамика және каллиграфия сияқты қытай заттарына (唐もの) деген құмарлық да кең тараған.

Сәй бөлмелері мен ертедегі чаною

15 ғасырда шогун Ашикага Йосимаса шоин чаною (қабылдау бөлмесі шай рәсімдері) стилімен алғашқы шай бөлмесін салған. Гинкаку-джидегі зейнеткерлік вилласындағы бұл қарапайым бөлме шогунға шай рәсімдерін өткізген кезде карамоно заттарын көрсетуге мүмкіндік берді. Шоин стилі бөлмесі дзен монастырларының оқу бөлмелерінен пайда болды. Олардың қабырғасына қабырғаға татами жабыны, бұрынғы жай ағаш едендерге қарағанда, қабырғаға салынған шон стол (жазу үстелі) болды. Бұл бөлмелер қазіргі жапондық қонақ бөлмелерінің бастауы болды. Осы жаңа стильдегі шай бөлмесінің (茶室) қатаңдығы кейін пайда болған формальды чаною шай рәсімінің қадамы болды деп есептеледі. Йошимасаның шай шебері Мурата Шуко, Мурата Жуко деп те аталады. Шуконың Жапон шай рәсімінің "салқын және құрғақ" мотивтерін дамытқандығы айтылады. Ол "япондықтар мен қытайлықтардың дәміне үйлесім келтіру" үшін қытайлық импорттық бұйымдарды жапондық керамикамен біріктіруді ұсынды. Бұл қарапайым немесе кемшіліктері бар ыдыстарды аңдай отырып, wabi эстетикасымен пайдалану wabicha деп аталды. Алайда, Шуко шаноюға толықтай вабилік көзқараспен қарауға келіспеді. Ал, Шуконың шәкірттерінің бірімен оқыған Такено Жоо шарап ішетін ыдыстар мен шай бөлмелерін де декорациялауда ваби стилін қолдануға арналды.

Сен но Рикю

Жапондық шай рәсімінің дамуына ең ықпалды деп саналатын тарихи тұлға - Сен но Рикю. Рикю даймё Ода Нобунага мен Тоётоми Хидэёшидің шай шебері болды. Ол саяси және әлеуметтік құрылым түбегейлі өзгерген Сенгоку дәуірінің күрт өзгерген кезеңінде өмір сүрді. Рикю Сакайда өскен, онда бай саудагерлер класы өзін Жапонның шай мәдениетіне әсер ететін мәдени және экономикалық күш ретінде қалыптастыра алды. Сакай балық саудагерінің ұлы Рикю Такено Жоодан шай үйренген. Жоо сияқты ол да ваби стиліне негізделген шайды қолдады. Осы уақытта шай рәсімдері саясатта және дипломатияда маңызды рөл атқарды. Нобунага тіпті өзінің жақын одақтастарынан басқаларға да бұл рәсімді орындауға тыйым салған. Рикюдің үнемі қолдаған қатаң wabicha стилі осы саяси жиналыстар үшін көбірек сәнді негізгі стильге қарағанда аз ұнаған. Нобунага қайтыс болғаннан кейін, Сэн но Рикю Хидейошидің қызметіне кіріп, Тайян деп аталатын қарапайым ваби шай үйін құрды, ол Хидейошидің сүйікті шай бөлмелерінің бірі болды. Шүконың ұнаған төбесінен айырмашылығы, Рикю сабанмен шатылатын төбені ұсынды. "Япондық эстетиканың Солтүстік полюсі" деп аталатын бұл бөлме жапондық шай мәдениетіне ие болған рустикалық ваби стилін көрсетеді. Рикюй тек қана дəстүрлі шай бөлмесі ғана емес, қазіргі заманғы шай рәсімінің әдептілігін де, рәсімді және қолданылатын ыдыстарды таңдауын да белгіледі. Сондай-ақ, ол қонақтар шай бөлмесіне кіру үшін жүгіріп өтуі керек болатын кішкентай кіреберіс - нижиригучи идеясын да ұсынды. Хидэёси 1591 жылы Рикюді сеппуку жасауға мәжбүрлегенмен, Рикю ұрпақтарына өз кәсіптерін жалғастыруға рұқсат етілді. Қазіргі дәстүрлі жапондық шай рәсімінің үш негізгі мектебінің, Омотесенке, Урасенке және Мушакодзисенке, барлығы Рикюның немересі Сен но Сотанның балалары құрған.

Сәй құймалары

Сеңгоку дәуірінде жапондық шай рәсімінің дамуы жапондық шай дайындауда жаңа үрдістерді қозғады. Рикюдің шәкірті Фурута Орибе Рикю қайтыс болғаннан кейін Хидэёшидің шай шебері болды. Орибе жасыл және қара глазураларды және қалыпсыз пішіндерді ұнатады, бұл Орибе ыдысы деп аталатын қыш бұйымдарының жаңа стиліне әкелді. Рикю сонымен қатар қытайлық әсер еткен тенмоку бұйымдарының тегіс тұрақтылығын Жапониядағы этникалық корей құмырашыларының тегіс емес күріш табақтарына қарсы қойып, керамикадағы жапондық дәміне әсер етті. Бұл стильдегі шай ыдысы немесе чаван раку кера деп аталды, ол Рикю шай рәсімдері үшін алғашқы бұйымдарды жасаған корей керамикасының атымен аталды және өзінің wabi пішінімен танымал.

Мачта

Қазіргі жапондық матчаны құрғақ шай жапырақтарын ұнтақ етіп ұнтақтау арқылы (Сун династиясынан бастап енгізілген шайдың кірпіштерін ұнтақтау арқылы емес) жасайды. Мачаның тәтті дәмі мен терең жасыл түсі шай жапырақтарын шабыту алдындағы соңғы апталарда күн сәулесінен жасыру арқылы, хлорофиллдің өсуі және жапырақтағы таниннің төмендеуі арқылы жасалады. Бұл әдіс 16 ғасырда Удзи шай өсірушілері арасында пайда болды. Сондай-ақ, бұл су гиокуро өндіруде де қолданылады.

Эдо кезеңі

Токугава шогунаты тұсында Жапонияның Эдо дәуірі (1603-1868) кезінде шайдың жаңа түрлері пайда болды, сонымен бірге шай мәдениетінің жаңа дамуы болды. Қытайдың Мин әулетінің ықпалымен ұнтақталған шайдың баламасы ретінде тұндырылған ері жапырақ шай пайда болды, бұл сенчаның дамуына әкелді.

Сенча

XIV ғасырда Қытайда кірпішпен құрғатылған шай ішуді әдетке айналдырған. Оның орнына, шайдың көп бөлігі тотығу процесін тоқтату үшін құрғақ вакта қолмен пісіріліп, қысылған кірпіштердің орнына еріген жапырақтар ретінде сатып алынды. Алдымен, жапырақтарды ұнтақ етіп ұнтақтап, ыстық сумен араластырып, сусынды дайындалады. Алайда 16 ғасырдың аяғында шайды жақсы көретіндер оның жапырағын ыстық суға салып, шай құюға кірісті. Жапонияға бұл жаңа тәсіл 17 ғасырда жеткен. Оның жақтаушылары, әсіресе монах Байсао, дәстүрлі жапондық шай рәсімінің қатаң рәсімдеріне қарсы болды, ол ұнтақ шайдың ескі тәжірибелеріне негізделген. Оның орнына олар ежелгі қытайлық даналар мен ғұламалар дәстүрінен әсер алған, шайымызды бейресми түрде ішуді ұсынды. Ыстық суға еріген шай жапырақтарын батыру әдісі "қайнатылған шай" (茶) деп аталды және көп ұзамай осы әдіспен жақсы жұмыс істейтін жасыл шайды өндірудің жаңа тәсілі пайда болды. 1737 жылы Уджидегі Нагатани Соэн атты шай өсіруші Жапонияда жапырақ шайды дайындаудың қазіргі стандартты процесін жасады: шай жапырақтары алдымен буда пісіріледі, содан кейін тар инелерге оралады және пеште кептіріледі. Бұл әдіс жапыраққа "таза", кейде тәтті дәмді, жарқын зөулім түсті береді. Нагатанидің шайлары Байсаоның назарына түсіп, сенча әдісімен шайды сулаудың синонимине айналды. Содан кейін ол сол атымен белгілі болды. Сэнчаның танымалдылығы уақыт өте келе өсіп, қазір Жапониядағы ең танымал шай түрі болып табылады.

Автоматтандыру

Мейдзи дәуірінің соңында (1868-1912 жж.) жасыл шайды машинамен жасау қолмен жасалатын шайдың орнын баса бастады. Алғашқы кептіру, шайды айналдыру, екінші кептіру, соңғы айналдыру және бумен пісіру процестерін машиналар өз қолына алды. 20 ғасырда автоматтандыру сапаны арттырып, еңбекті қысқартуға ықпал етті. Машинаның автоматтандырылуына сенсорлық және компьютерлік басқару жүйесі енгізілген, сондықтан біліктілігі төмен жұмысшылар сапасына нұқсан келтірмей, жоғары сапалы шай өндіре алады.