Кіріспе

Бұл Трансднестровьяның тарихы, ресми атауы Приднестровск Молдова Республикасы (ПМР), халықаралық деңгейде Молдованың бөлігі ретінде танылған, мойындалмаған оқшауланған мемлекет. Приднестровье Днестр өзені мен Молдова-Украина шекарасы арасындағы тар жердің көп бөлігін, сондай-ақ өзеннің екінші жағындағы кейбір жерлерді бақылайды.

Ежелгі дәуір

Ежелгі заманда бұл аймақта фракиялықтар мен скифтер тұратын. Плиний Үлкен Днестр аралында тұратын гет тайпасы Тирагеталарды (ежелгі атауы "Тир"), Тилигуль өзенінің бойында тұратын Аксиакелерді (ежелгі "Аксиакестер") және Днестрдің арғы жағында тұратын тракиялық тайпа Кробызилерді атайды. Өзен сағасында Милеттің ежелгі гректері б.з.д. 600 жылы Тирас деп аталатын колония құрды, ол қазіргі Транснистрияның сыртында орналасқан. Ол өзінің монеталарында есімдері көрсетілген жергілікті патшалардың билігіне кірді және оны шамамен б.з.д. 56 жылы Тирасты римдіктер қалпына келтірді және одан әрі Добруджа (Румынияның бөлігі) мен солтүстік-шығыс Болгарияны қамтитын Төменгі Мезия провинциясының бір бөлігін құрады. Римдіктер Тираста отарластарды қоныстандырып, осы аймақта (олай-ақ Олбияда) 4 ғасырға дейін кейбір легионерлерді ұстады. Тарихшы Теодор Моммсен "Молдавия мен Бессарабияның оңтүстік жартысы, сондай-ақ бүкіл Валахия Рим империясының құрамына енді" деп жазды. Осы фактілердің барлығы Рим империясының осы жаңа аумақтарын қорғау үшін Прут өзенінен Тирас аймағына дейін қорғаныс топырақты бөгеттерін (Траян қабырғалары деп аталады) құруды растайды. Бұдан басқа, Моммсен: "Бессарабияны Пруттан Днестрге дейін созылып, Тирда аяқталатын және римдіктерден басталған екіжақты кедергі сызығы қиып өтеді". Қабырғалар, биіктігі үш метр, қалыңдығы екі метр, сыртқы кең шұңқырлары және көптеген бекіністердің қалдықтары бар, Пруттан Днестрге дейін екі параллель сызықпен созылып жатыр. Римдіктердің соңғы кезеңінде Дунайдан солтүстікке қарай орналасқан Бессарабиядағы территорияны бақылау мен әскери басып алу көлемі әлі де даулы болып келеді. Бір римдік бекініс (Пиетроаса де Джос), Дунай лимінің арғы жағында және қазіргі Молдавияның жанында, б.з. Константин І салған Рим қамалында зерттеушілер 1980 жылдары тіпті термалық ғимаратты да тапты. IV ғасырда готтар Тирасты және Ольбияны жағалауда жаулап алды, бірақ бұл сауда қалаларының соңғы жойылуы бір ғасырдан кейін Аттиланың басып алуымен болды. Трансднестровья аймағы готтардың билігі астында болды, олар 4 ғасырда "Тервингтер" және "Греутунги" тайпаларына бөлінді, (дәстүрлі түрде вестготтар мен остготтармен сәйкестендірілді), олардың арасындағы шекара Днестр өзенінде болды.

Валахия және славян қоныстары

Трансднестровье VI ғасырда оған жеткен Оңтүстік славяндарды қоса алғанда, адамдар мен мәдениеттердің алғашқы жол қиылысы болды. Кейбір шығыс славян тайпалары (уличтер мен тиверцы) онда өмір сүрген болуы мүмкін, бірақ оларды печенегтер мен кумандар сияқты түркі көшпелілері солтүстікке қарай итеріп жіберді. 10 ғасырда "Волохове" (Влахтар, яғни румындар) бұл аймақта біріншілік хроникада аталады. Кейбір ғалымдар Днестр мен Дунай өзендерінің арасындағы жағалауда 1050 жылға дейін роман тілінде сөйлейтін қауым болған деп санайды, оны печенегтер жойды.

Киев Русінен Польша-Литва одақтастығына дейін

Трансднестровьеде негізінен кумандар өмір сүрді және оларға қарсы соғыстар аумақты XI ғасырдың айналасында Киев Русының бақылауына әкелген болуы мүмкін. Ол ресми түрде 15 ғасырда Ұлы Литва княздігінің құрамына кірді. Қазіргі Молдованың көп бөлігі Осман империясының орбитасына кірсе, Приднестровьедің көп бөлігі 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісіне дейін Братслав воеводтығының бөлігі ретінде Польша-Литва одақтастығының құрамында болды, 1648 жылы Братслав полкі ретінде 1672 жылы казак гетмандығының қысқа кезеңдерін және 1672 жылы Подолия аймағы ретінде 1684 жылы Осман империясын қоспағанда. Жағалауда Византиялықтар қираған Тирас аймағында бекініс салып, оны Апрокастрон ("Ақ қамал" бірнеше тілде сақталған мағына, нақты украин тіліндегі Билхород сияқты) деп атады. 14 ғасырда қаланы Генуя Республикасы басқарып, қайта жаңартты, ол Османдықтар жаулап алғанға дейін сонда шақыру және қарсы сауда орнатқан. Бұл қаланың халқының аз бөлігі түрік шапқыншылығынан құтылды, солтүстікте кішкентай ауыл құрды, кейіннен ол Тырнасполь қаласының астанасы болды. Осы арада Қырым хандығы 1504 жылы Едисан аймағына қосылған және 1792 жылға дейін Осман империясының бақылауында болған Ягорлик/Ягорлык өзенінің оңтүстігіндегі Трансднестровьяның оңтүстік бөлігін жаулап алды. Солтүстік бөлігі (Ягорлиц өзенінің солтүстігінде) Подолияның тарихи аймағының (1793 жылға дейін Польша Корольдігінің бөлігі) бөлігі ретінде Литва Ұлы Герцогтігінің бақылауында болды. Екі мемлекет арасындағы шекара Молдавия жылнамаларында Яхурлиц, ал поляк тілінде Яхорлик немесе Яхорлык (қазіргі Ягорлиц, Приднестровье) деп аталатын өзенге орнатылған. Молдавия Буковинадағы ядродан басталып, көп ұзамай Прутқа және 14 ғасырдың аяғында Днестрге жетті, ол олардың ең шығыс шекарасы ретінде белгіленді. Днестрден тыс жерде молдавандық әскери шабуылдар 15 ғасырда болған болса да, молдавандықтардың Днестрден тыс жерде қоныстанғаны туралы ең алғашқы жазба дерек 16 ғасырда жазылған: Сулейман Ұлы 1541 жылы поляк Сигизмунд II Августқа жазған хатында оның кейбір молдавандық азаматтары Тигина мен Аккерманды тонап, содан кейін кері шегініп, поляк аумағына қоныстанған.

Қазіргі дәуір

Днестрден арғы аумақ ешқашан Молдавияның саяси бөлігі болмаған, бірақ қазіргі Трансднестровьдің кейбір аймақтары Молдавия билеушілері берген молдавиялық боярларға тиесілі болды. Днестрден тыс жерлерге қатысты ең көне қолға түскен актілер 16 ғасырдан басталады. Молдавияның жылнамасында Григор Урече 1584 жылы Польша аумағындағы Днестрдің арғы жағындағы кейбір Молдавия ауылдарына казактар шабуыл жасап, тонаған. Молдавияның көптеген азаматтары казак құрамының мүшелері болды, олардың екеуі, Иван Пидкова мен Данило Апостол Украинаның гетмандары болды. Бұл аймақта Ноғай татарларының көшпелі халқымен бірге румындар, украиндықтар, поляктар мен орыстар да тұратын. 1927 жылы Колумбия университетінің профессоры Чарльз Апсон Кларк төменгі Днестр өзенінің "таза румын ағысы" екенін жазды.

Ресей империясы

1792 жылы Трансднестрияның оңтүстік бөлігі Осман империясы Ресей империясына берген, ал солтүстік бөлігі (Ягорлиц өзенінің солтүстігінде) 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісінде қосылған. Ол кезде халық аз болатын, ал Ресей империясы аймаққа үлкен көші-қонды, оның ішінде украин, румын, поляк, орыс және неміс ұлтының адамдарын шақырды. Ресей 1775 жылы Днепр мен Буг арасындағы негізінен адам тұрмайтын аумақты алғаннан кейін румын қоныстарын (негізінен Молдавиядан, сонымен қатар Трансильваниядан, Буковинадан және Мунтенядан) өз аумағына қоныстандыруға тырыса бастады. Бірақ отарлау 1792 - 3 жылдардан кейін үлкен масштабта болды, Приднестровьеге және одан да әрі, Ресей үкіметі Днестр мен Оңтүстік Буг арасындағы халықсыз далалар аймағын Ресей билігі астындағы "Жаңа Молдавия" деп аталатын жаңа княздікке айналды деп жариялады. Расында да, отарлау өткен ғасырда Киев аймағына (ол кезде Жаңа Сербия деп аталатын) және 1712 жылы тіпті Дон өзеніне дейін жетті, Димитрий Кантемирдің басшылығымен. Салықтан босатылған жер учаскелері молдаван шаруаларына бөлінді, ал 56 молдаван боярлары (Розеттти, Кантакузино, Катаргиу және Стурдза сияқты әйгілі отбасыларға тиесілі) колонизациялауға көмектескен үлкен иеліктерді алды. Бұл отарлау кезеңінде ондаған жаңа ауылдар құрылды, ол 1812 жылға дейін созылып, Ресей Бессарабияны басып алды және Транснистрия шекаралық аймақ болудан қалды. 1890 жылдары Буг өзені аймағында келесі толық молдавандық ауылдар болды: Яска, Градиница, Севартайка, Белкаука (Овидеополь бағытында), Малаести, Флореа, Тей, Косарка, Бутурул, Перперита, Гояна, Сицилия, Коротна, Чиобурцени, Спея, Карагачу, Таслич, Дороткая, Вознесевска (Буг өзенінде), Молдова си Кантакузиновка. Рас, 1893 жылы ресми деректерге сәйкес Херсон мен Подолияда 532 416 румын, Екатеринославта 11 813 , Тауридиада (Крим) 4015 румын болды. Бірақ нақты деректер 1 миллионнан асады деп есептелген.

1917-1924 жылдар

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Днестрден тыс румын тілінде сөйлейтіндердің өкілдері (1897 жылғы санақта олардың саны 173 982 адам) 1917/1918 жылдары Бессарабия ұлттық қозғалысына қатысып, өз аумақтарын Үлкен Румынияға қосуды талап етті. Дегенмен, Румыния олардың өтінішін елемеді, өйткені бұл кең ауқымды әскери араласуды талап етер еді. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Украина директориясы Днестрдің сол жағалауы бойынша Украина Халық Республикасының егемендігін жариялады. 1922 жылы Ресей Азамат соғысынан кейін Украина КСР құрылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Молдавия КСР-і 1940 жылы 2 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесінің шешімімен құрылды. Ол Молотов-Риббентроп келісімінен кейін 28 маусымда Румыниядан алынған Бессарабияның бір бөлігінен және 1940 жылы оған берілген Украина КСР-індегі Днестрдің сол жағалауындағы жер тилкесінен құрылды (ол тилке қазіргі Приднестровье аумағына жуық). 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Біріккен державалар Бессарабияға басып кіргеннен кейін, олар Днестр өзенінен өтіп кетті. Румыния Днестр мен Оңтүстік Буг өзендерінің арасындағы бүкіл аймақты, соның ішінде Одесса қаласын Трансднестровье ретінде бақылады. Трансднестровск губернаторлығы деп аталатын аумақ ауданы 44 000 км2 және 1,2 миллион тұрғыны бар 13 округке бөлінді: Ананиев, Балта, Берзовка, Дубасари, Голта, Югастру, Мовилау, Оцеаков, Одесса, Овидиополь, Рибнита, Тирасполь және Тюльцин. Бұл кеңейтілген Приднестровьеде румын тілінде сөйлейтін 200 мыңға жуық адам болды. "Транснистрияның" румындық әкімшілігі румындық бақылауындағы аймақтағы жағдайды тұрақтандыруға тырысты. Румындыққа айналдыру процесі жүзеге асырылды. Осы мақсатта ол бұрын Кеңес Одағымен жабылған барлық шіркеулерді ашты. 1942-1943 жылдары аймақта 2200 бастауыш мектеп құрылды, оның ішінде 1677 украин, 311 румын, 150 орыс, 70 неміс және 6 болгар. 117 орта және жоғары мектеп ашылды, оның ішінде 65 орта мектеп, 29 техникалық жоғары мектеп және 23 академиялық жоғары мектеп. Одесса мен Тирасполь қалаларында театрлар, сондай-ақ бүкіл аймақта бірнеше мұражайлар, кітапханалар мен кинотеатрлар ашылды. 1941 жылы 7 желтоқсанда "Одесса университеті" 6 факультетпен қайта ашылды: медицина, политехникалық, заң, ғылым, тіл және ауыл шаруашылығы техникасы. Буг өзенінің шығысындағы Украинадағы румындықтар / молдавандықтар неміс санағы бойынша 800 000-ға жуық (бәлкім, шамадан тыс сан) деп есептелген және оларды 1942/43 жылдары Транснистрияға көшіру жоспарлары жасалды, бірақ ештеңе жасалмады. 1943 жылдың наурыз айында румындық күнделікті басылым берген сан әлдеқайда ықтимал болды. 1942 жылдың жазында 23000 молдаван отбасы Буг өзенінің шығысында (неміс оккупациясы астында) орналасқан деп хабарлады. Олардың бір тобы "қашық Шығыста румын элементінің тұрақтылығын дәлелдеу үшін" өздерінің халық музыкасын жаздыруға мәжбүр болды (Universul, 15 наурыз, 1943). Германия басып алған Украинада 100 000-ға жуық румын / молдаван болған шығар, олардың барлығы дерлік "жоғалып кетті" (себебі, Иосиф Сталин өлтірді, Румынияға қашты немесе Сібір / Кавказға жер аударылды), содан кейін Кеңес Одағы 1944 жылдың басында аймақты қайтадан басып алды. 1943 жылдың наурызына қарай румын және неміс оккупациясы кезінде 185000 еврей өлтірілді. Бұл санға Румыния мен Бессарабиядан депортацияланған румындық және украиндық еврейлер, сондай-ақ Einsatzgruppen өлтіру отрядтары аңшылыққа түскен жергілікті еврейлер кіреді. 1944 жылдың көктемінде Кеңес Одағы сол аймақты қайтадан иеленді, сол кезде Кеңес Армиясы аймаққа кіріп, Осі күштерін қуып шықты. Сол айларда мыңдаған румындықтар / транснистрлік влахтар өлтірілді немесе келесі жылдары гулагтарға айдалды

Молдавия ССР

Молдавия КСР-і жүйелі түрде русификациялау саясатының субъектісі болды. Кирилл қарпі молдаван тілінің ресми қарпіне айналды. Бұл тіл республикада орыс тілімен бірге ресми мәртебеге ие болды, ол "этносаралық қарым-қатынас" тілі болды. Молдавия КСР-інде құрылған өнеркәсіптің көпшілігі Приднестровьеде шоғырланды, ал Молдавияның қалған бөлігі негізінен ауыл шаруашылығы экономикасына ие болды. 1990 жылы Приднестровье Молдованың ЖІӨ-нің 40%-ын және оның электр энергиясын өндірудің 90%-ын құрады. 14-ші Кеңес армиясы 1956 жылдан бері сол жерде орналасқан және Кеңес Одағы құлағаннан кейін сол жерде сақталған. Бұл қару-жарақ пен оқ-дәрі қоймасы Еуропадағы ең үлкен қару-жарақ қоры болып табылады. Ресей әскери материалдарды Ресейге қайтарып әкету үшін Молдова Республикасымен, Приднестровьемен және Украинамен транзит құқығы туралы келіссөздер жүргізіп отырды. 1994 жылы 14-ші армияның штабы Молдованың астанасы Кишиневтен Тираспольға көшірілді.

Кеңес Одағының ыдырауы

Михаил Горбачевтің Кеңес Одағындағы перестройка саясаты 1980-ші жылдары аймақтық деңгейдегі саяси либерализацияға мүмкіндік берді. Толық емес демократизация эксклюзивистік ұлтшылдықтың ең динамикалық саяси күш болуына алдын ала жағдай жасады. Кейбір ұлттық азшылықтар республикадағы молдавандық саяси таптағы осы өзгерістерге қарсы болды, өйткені кеңестік дәуірде жергілікті саясатта көбінесе румын еместер, әсіресе орыс тектес адамдар үстемдік еткен. Тіл заңдары молдаван тілінде жазу үшін латын әліпбиін енгізу және мемлекеттік қызметкерлердің молдаван тілін (қалай айтқанда, кейбір адамдар дәл румын тілін) меңгеруін талап етуі әсіресе шиеленісті мәселе болды, өйткені Молдавия КСР-інің румын емес халқының көп бөлігі молдаван тілінде сөйлемеді. Молдова Республикасындағы ресми тілдер мәселесі Гордиандық түйінге айналды, ол тым көбейтіліп, әрине, әдейі саясаттастырылды. Жаңа саясаттың бұл наразылығы Приднестровьеде айқын көрінді, онда Тирасполь сияқты қалалық орталықтарда славян көпшілігі болды. Бұл жерде республиканың орталық үкіметке қарсы наразылық көрінісі анағұрлым өткір болды. 1989 жылғы санақ бойынша, Приднестровьедегі халық саны 39,9% молдаван, 28,3% украин, 25,4% орыс, 1,9% болгар болды.

Транснистрия соғысы

1990 жылы 2 қыркүйекте Приднестровск Молдавия Совет Социалистік Республикасы "Приднестровск халықтарының екінші конгресінің" шешімімен Молдавиядан бөлек Кеңес Республикасы ретінде біржақты жарияланды. Алайда 22 желтоқсанда Кеңес президенті Михаил Горбачев "Молдавия КСР-індегі жағдайды қалыпқа келтіретін шаралар туралы" жарлыққа қол қойды. Шешімде Приднестровск Молдавия ССР-ін жариялаудың күші жойылды деп мәлімделген. 1991 жылы 25 тамызда ПМСР Жоғарғы Кеңесі республиканың тәуелсіздігі туралы декларацияны қабылдады. 1991 жылдың 27 тамызында Молдова Парламенті Молдова Республикасының Тәуелсіздік декларациясын қабылдады, оның аумағына Транснистрия кірді. Молдова Парламенті Кеңес Одағының үкіметінен "Молдова Республикасының заңсыз оккупациясын тоқтату және совет әскерлерін Молдова аумағынан шығару үшін Молдова үкіметімен келіссөздер бастауын" сұрады. Молдова әскерлері Дубасарды екіге бөліп, Приднестровьеді екіге бөліп алу үшін кірді, бірақ қала тұрғындары оны тоқтатты, олар Днестрден өтетін көпірді Лунгада тоқтатты. Жолды бұзған молдаван әскерлері атуды бастады. Қарсылық барысында молдавандық күштер Дубасардың үш тұрғынын - Олег Гелетюк, Владимир Готкас және Валерия Мицульсты өлтірді, ал 16 адам жарақат алды. Молдавияның Лунга көпірінен екінші рет өту әрекеті 1991 жылдың 13 желтоқсанында болды. Жауынгерлік әрекеттер нәтижесінде 27 ПМР әскері тұтқынға алынды және төрт молдаван әскері (Генади Яблокикин, Георге Кашу, Валентин Мерениук және Михай Арнаут) қаза тапты, Молдова көпірден өте алмады. Осы екінші сәтсіз әрекеттен кейін 1992 жылдың 2 наурызына дейін әскери іс-әрекет тоқтады. Молдова 1992 жылы 2 наурызда Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болғаннан кейін Молдова президенті Мирча Снегур (1990-1996 жылдар аралығында президент болған) Днестр өзенінің сол жағалауындағы Молдова үкіметінің полиция заставаларына және оң жағалаудың оң жағалауындағы Тигина қаласының (Бендер/Бендер) айналасына шабуыл жасаған ПМР күштеріне қарсы бірлескен әскери іс-қимылға рұқсат берді. Ресейлік казактар мен Ресейдің 14-ші армиясының көмегімен ПМР күштері даулы аймақтың көпшілігін бақылауға алды. Трансднестрияда орналасқан 14-ші армияның күштері (олар кезегінде Кеңес Одағына, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына (ТМД) және Ресей Федерациясына адал болды) ПМР жағында және оның атынан шайқасты. ПМР бөлімшелері бұрынғы 14-ші армияның қоймаларынан алынған қарулармен қарулана алды. Ресейдің 14-ші армиясының бұл аймақтағы рөлі соғыстың нәтижесі үшін маңызды болды. Молдова әскері төменгі позицияда болды, бұл оған Трансднестровьеге бақылау жасауды қалпына келтіруге кедергі болды. 1992 жылдың 21 шілдесінде атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды.

Соғыстың салдары

Оқ атыс тоқтату туралы келісімге қарамастан Ресей ПМР-ға әскери, саяси және экономикалық қолдау көрсетуді жалғастырды, осылайша оған өмір сүруге ғана емес, өзін нығайтуға және Молдовадан белгілі бір дәрежеде автономия алуға мүмкіндік берді. 1992 жылдың маусым айынан бері Ресейдің операциялық тобының (бұрынғы Ресейдің 14-ші армиясы) қолбасшысы, Трансднестровск саясаткері генерал Александр Лебед өзінің әскері Бухарестке екі сағат ішінде жетуі мүмкін екенін бірнеше рет айтты. Ресей әскери күштерінің бақылауындағы қауіпсіздік аймағында Трансднестровск үкіметі 1992 жылғы 21 шілдедегі келісімді бұза отырып, өз әскерлерін орналастыруды және қару жасауды және сатуды жалғастырды. 2003 жылдың ақпан айында АҚШ пен Еуропалық Одақ Приднестровье басшылығына визалық шектеулер енгізді. Ресейдің 14-ші армиясының 2600 әскері ғана операциялық топта қалғанмен, олардың болуын Ресей аймаққа ықпал ету құралы ретінде пайдаланды. Ресейдің барлық әскерлерін шығару туралы келісімге 1994 жылы қол қойылды, бірақ әскер саны азайса да, оқ-дәрі мен техниканың үлкен қоры қалды. Бұрынғы 14-армияның арсеналы 49 476 атыс қаруынан, 805 артиллериялық қарудан, 4000 автокөліктен және 655 түрлі әскери техникадан тұрады, бұл төрт мылтық дивизиясын қаруландыруға жеткілікті. ЕҚЫҰ келіссөздер арқылы шешімді жеңілдетуге тырысып келеді және бірнеше жылдан бері бақылаушылар миссиясы жұмыс істейді. Ресей әскері Молдова аумағында әлі де тұрды, бұл Ресейдің 1999 және 2001 жылдары ЕҚЫҰ саммитінде берген оларды толықтай шығаруға қатысты міндеттемелерін бұзады.

1997 жылғы "жалпы мемлекет" туралы Мәскеу меморандумы

1997 жылы 8 мамырда Ресей Федерациясы, Украина және ЕҚЫҰ-ның Молдовадағы миссиясының делдалдық көмегімен Молдова президенті Петру Лучински мен Приднестровье президенті Игорь Смирнов Мәскеуде "Молдова Республикасы мен Приднестровье арасындағы қарым-қатынасты қалыпқа келтіру қағидалары туралы меморандумға" қол қойды. Меморандумның соңғы тармағын сақтай отырып, Молдова Республикасы мен Приднестровье арасындағы қатынастар ортақ мемлекет шеңберінде, Кеңес Молдавиясының шекарасында дамытылады. Ресей Федерациясы мен Украина Днестр өлкесінің мәртебесін сақтаудың, сондай-ақ Меморандумның ережелерін сақтаудың кепілі болуға дайын екендіктерін мәлімдеді. Кишинев пен Тирасполь құқықтық және мемлекеттік қатынастар орнатуды жалғастыру туралы шешім қабылдады: өзара шешімдерді үйлестіру, оның ішінде артықшылықтар, шекара белгілеу және тапсырмалар, өзара қауіпсіздікті сақтау және Трансднестровьдің Молдова Республикасының сыртқы саясатын жүзеге асыру процесінде қатысуы. Сонымен қатар, Приднестровье елінің өзара келісім бойынша экономика, ғылым, технологиялар және мәдениет салаларында халықаралық байланыстарды өз бетінше орнату және ұстап тұру құқығы берілді. Меморандумның ережелері Кишинев пен Тираспольда заңдық және саяси тұрғыдан әртүрлі түсіндірілді.

Козак меморандумы

2002 жылдың шілдесінде ЕҚЫҰ, Ресей және Украинаның аралаушылары Молдованы федеративтік жүйеге қайта біріктірудің жоспарын белгілейтін құжатты мақұлдады. Алайда, билік бөлуге қатысты негізгі келіспеушіліктер сақталып, бұл шешімді қиын етті. 2003 жылдың қараша айының ортасында Ресей күтпеген жерден Молдавияның біріккен федеративтік мемлекет құру туралы ұсынысты, оған қоса, келесі 20 жыл ішінде Молдавия жерінде Ресейдің әскери базасын орналастыру туралы негізгі ұсынысты ұсынған. Бұл мәтінді алғаш рет орыс тілінде Трансднестровье Сыртқы істер министрлігінің сайтында жариялаған, оны президент Владимир Путиннің жақын одақтасы және оның президенттік командасының басты тұлғаларының бірі ретінде танымал орыс саясаткері Дмитрий Козак ұсынған. Меморандум аймақтың елдегі қалған бөлікпен тең мәртебеге ие болатынын болжайтын бұрынғы Мәскеу саясатының аяқталуын көрсетті. Федеративтік Молдованың үкімет құзыреттері үш санатқа бөлінеді: федерация, жеке субъектілер және бірлескен құзыреттер. Жоспарда саясатты қалыптастыруда кедергі келтіретін бірнеше мәселелер қарастырылған. Төменгі палата пропорционалды сайлау арқылы сайланады, заң шығаруды қарапайым көпшілікпен қабылдайды. Барлық заңдарға сенаттың да келісімі қажет, бірақ оның өкілдігі халық санымен салыстырғанда өте теріс болады: 13 сенаторды федералды төменгі палата сайлайды, тоғызын Трансднестровье және төртін Гагаузия сайлайды. 1989 жылғы санақ бойынша Молдованың жалпы халқының 14% -ы Приднестровьеде, 3,5% -ы Гагаузияда болды. Бұл жоспар бойынша Трансднестровье толығымен блоктаушы азшылыққа айналады. Ресей ұсынысының жарияланғанынан кейінгі күндері Кишиневте Козак меморандумына қарсы үлкен демонстрациялар өтті. Молдова басшылығы еуропалық ұйымдармен келіссөздерсіз меморандумға қол қоюдан бас тартты. Президент Путиннің Молдоваға сапары тоқтатылды. 2005 жылы президент Владимир Воронин 2003 жылғы Козак меморандумын молдаван конституциясына қайшы келгендіктен қабылдамайтынын мәлімдеді. Молдованы бейтарап мемлекет ретінде айқындайды және оның аумағында ешқандай шетелдік әскерлерге жол бере алмайды, ал ел әскери одақтарға қосыла алмайды. Молдова мен Козак меморандумы 2003 жылдың желтоқсан айында Маастрихтте өткен ЕҚЫҰ министрлік кездесуінде басты мәселе болды, ал Ресей мен АҚШ арасындағы келіспеушіліктер Молдова туралы кездесуден кейін қорытынды бірлескен декларация қабылданбауының басты себептерінің бірі болды.

2004 жылғы дағдарыс

2004 жылдың жазында Трансднестровьедегі румын тіліндегі мектептер мәселесі бойынша дағдарыс туындады. Бұл екі тараптың да келіссөздеріндегі бұзылуларға және экономикалық кек алуларына әкелді. Мәселе келісім арқылы шешілді: ПМР үкіметі мектептерге автономия берді және мектептер ПМР Білім министрлігіне тіркелді.

Украинаның қолдауымен өткен келіссөздер

2005 жылдың мамыр айында Виктор Ющенконың украиналық үкіметі Трансднестровья мен Молдованың бөлінуін келіссөздер мен еркін сайлау арқылы шешуге бағытталған жеті тармақты жоспар ұсынды. Бұл жоспарға сәйкес, Приднестровье Молдованың автономиялы аймағы болып қала береді. АҚШ, ЕО және ПМР-ның өзі жобаға белгілі бір деңгейде келісімін білдірді. Шілде айында Украина ПМР Украина шекарасында бес жаңа кедендік бекет ашты. Молдова мен Украинаның ресми адамдары жұмыс істейтін бұл бекеттердің мақсаты - оқшауланған мемлекет пен оның көршілері арасындағы контрабанданың жоғары деңгейін төмендету.

5+2 келіссөздер форматы

2005 жылдан бастап Трансднестровье мәселесі бойынша көпжақты келіссөздер жүргізілді. 5+2 атауы Молдова, Приднестровье, Украина, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы және Ресей, сонымен қатар Еуропалық Одақ пен АҚШ сыртқы бақылаушылар ретінде. Бұл кездесулер сәтсіз болды. Олар 2011 жылдың ақпан айында Венада қайта басталды. Тирасполь өзінің Трансднестровье тауарларын Молдованың қадағалауынсыз экспорттауға мүмкіндікті қалпына келтіруді алғышарт ретінде көтерді. Қазіргі уақытта Кишинев Трансднестровьедегі компанияларға Кишиневте кедендік рәсімдерге жататын тауарларды экспорттауға рұқсат береді, бұл үшін тек символикалық алым алынады. Бұл процедураны енгізуге Еуропалық Одақ ықпал етті, бұл коммерциялық операциялардың ашықтығын қамтамасыз ету үшін. Сонымен қатар, Тирасполь ашық түрде Молдовамен келіссөздер жүргізуді екіжақты қарым-қатынастарды "нормалдастыру" үшін ғана және Приднестровьеді Молдоваға қайта қосу үшін емес деп мәлімдеді. Тираспольдің (оған қолдау көрсететін Ресейдің) қолдаған тактикасы - Молдовадан нақты жеңілдік алу (Транснистрияға сыртқы экономикалық қатынастар жүргізу құқығын беру) үшін тек формалды жеңілдік жасау (формалды келіссөздерге кірісу туралы келісім). 2011 жылдың сәуірінде Ресей Молдова Республикасының ішінде Трансднестровье автономиялық аймағын құруға теориялық түрде келісті, бірақ келіссөздерде шешілетін көптеген басқа да мәселелер болды.

Ресейдің Украинаға басып кіруі

2014 жылдың наурызында Ресей Крымды басып алғаннан кейін Приднестровье парламенті басшысының Ресейге қосылу туралы өтініші қабылданды. 2022 жылдың 26 сәуірінде Приднестровье облысының билігі Украина шекарасына жақын Григориополь ауданындағы Маяц қаласына жақын Григориополь радиостанциясының екі тарату антеннасы жарылқағанын және өткен күні кешке Приднестровье мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің ғимаратына шабуыл жасалғанын хабарлады. Байқаушылар Ресейге Молдоваға араласуға сылтау болу үшін мақсатты түрде шабуыл жасалуы мүмкін деп қорқып отыр. Ресей армиясының бұл аймақта әскери базасы мен ірі оқ-дәрі қоймасы бар. Ресейдің 1500-ге жуық әскері өздігінен бөлініп шыққан Трансднестровьеде орналасқан. Олар сонда бейбітшілікті сақтаушы ретінде қызмет етуі тиіс.