Кіріспе

Шарль Ланрезак (31 шілде 1852 - 18 қаңтар 1925) - француз генералы, бұрын жоғары оқу орнының оқытушысы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде француздық Бесінші армияға қолбасшылық еткен. Бастапқыда немістердің батыс флангіне соққы беруді көздеген оның әскері, Шарлероу шайқасында Бельгия арқылы күтілгеннен күшті және батысқа қарай немістердің жорығының басты салмағына тап болды. Ол өзінің жоғары тұрған генерал Джозеф Жоффридің, бастапқыда Лотарингия мен Арденнге француз шабуылдарымен айналысқан, Бельгия арқылы неміс жорығының қауіптілігін бағалауға қарсылығынан ренжіді. Жоффредің талабымен ол Гиз шайқасында қарсы шабуыл жасады, бірақ қарсы шабуыл жасауға қарсылық білдіруі Марна шайқасынан бұрын оны қолбасшылықтан босатты. Ол әсіресе британдық жазуда еске алынады, өйткені оның әскері кішкентай британдық экспедициялық күштердің оң жағында соғысты, оның бас қолбасшысы сэр Джон Френчпен қарым-қатынасы нашар болды.

Ерте өмір

Ланрезак маркиз болды, бірақ өзінің атағын қолданбады. Ол қараңғы көрініске ие болды (Барбара Тючманның сипаттамасында "қара креолдық бет") және Гваделупаның тумасы болды. Ланрезак 1869 жылы Сент-Сирдегі әскери мектепке оқуға түсті, бірақ 1870 жылы Франко-Пруссия соғысы басталғанда, оны лейтенант ретінде соғысуға жіберді. Ол Армэ де ла Луаремен Кульмиерде және Орлеан айналасындағы науқанда шайқасты. 1871 жылы қаңтарда ол Армэ де Льетте ауыстырылды және оның науқанының сәтсіздігінен кейін Швейцарияда тұтқындалды. 1876 жылы ол капитандыққа көтерілді. 1879 жылы әскери училищені бітірген. Келесі жылдары Ланрезак 113-ші жаяу әскер полкінде әр түрлі штабтық қызметтерде және Тунисте бригада штабында қызмет етті. 1902 жылы Ланрезак полковник болып жоғарылатылды және 119-шы жаяу әскер полкіне қолбасшылық берді. Ол 1906 жылы маусымда бригадалық генерал болып, Ванн қаласында орналасқан 43-ші жаяу әскер бригадасына қолбасшылық етті. Ол Жоффредің 6-шы жаяу әскер дивизиясында қызмет етті және Жоффредің қорғанышына айналды. Осы бригадалық командадан кейін ол École Militaire-де профессор болды. Ол керемет лектор, бірақ күйдіргіш және ашулы болды. Ол "француз армиясының арыстаны" деген атаққа ие болды. Ланрезак Фоштың шабуылдаушы және шабуылдаушы теорияларына қарсы болды, ол "егер әрбір бағынысты командирдің бірінші қарсыласына шабуыл жасауға құқығы болса, бас командир кез-келген бағытта басшылық жасай алмайды" деп жазды. Ол 1911 жылы Général de Division болды және Жоффре оны "нағыз арыстан" деп ойлап, оны сол жылы Бас штабтың орынбасары үшінің тізіміне енгізді. 1912 жылы Нант қаласындағы 11-ші армия корпусының қолбасшысы болып тағайындалды. Генри Уилсон 1913 жылдың қыркүйегінде XX корпустың маневрлерін байқаған кезде кешкі астан кейінгі сөйлеуінде Ланрезак оған тек "жақсы әйел", "меңді тез сүй" және "біфштек пен картоп" деген ағылшын тіркестерін білетінін айтты, бірақ бұл әлемді саяхаттауға жеткілікті болды.

Сол жақ қанаты туралы алаңдаушылық

1914 жылдың сәуірінде Ланрезак Жозеф Галленидің орнын басып, француз Жоғарғы соғыс кеңесінің мүшесі болды және соғыс жағдайында Бесінші армияның қолбасшысы болып тағайындалды. Ол да Джоффридің жоспарларына қатысты Галлени сияқты күмәнмен қарады. Бесінші армия француз желісінің сол жақ шетінде тұрып, Бельгия арқылы жүріп келе жатқан неміс армиясының оң жақ қанатымен кездесті, ал сол жақ қанатында одақтас британдық экспедициялық күшпен бірлесіп жұмыс істеді. 1914 жылы мамыр айында XVII жоспардың егжей-тегжейі берілген кезде ол немістердің Мазаның батысына күшпен келетіндігіне қатты алаңдады. 23 маусымда Маубеж губернаторына жазған хатында ол немістер Самбра өзенінің батысына келмейді деп ойлаған (яғни олар Бельгия арқылы Джоффре ойлағаннан гөрі кеңірек айналып өтеді, бірақ іс жүзінде тырысатыннан аз). Тарихшы Сеуэлл Тинг кейіннен Ланрезактың "Кассандраның сыйы" бар екенін жазды. Ланрезак 31 шілдеде (мобилизациядан бұрын) немістер Бельгия арқылы батысқа қарай келе алады деп ескертті, бірақ ол Седанды олардың ықтимал мақсаты деп ойлады. Оның 1914 жылғы шілдедегі есебі жоспарланғандай Бельгияға аттану үшін әскері тым аз екенін ескертті және 1911 жылғы неміс соғыс ойынын атап өтті, онда Бельгия арқылы үш неміс армиясы жүріп өтуі керек болды. Кейінірек Ланрезак Жоффре өзінің баяндамасына көңіл бөлмегенін мәлімдеді, бірақ баяндама шын мәнінде 1 тамызға дейін Жоффреге жетпеді, ал Жоффре кейінірек стратегиялық жағдай әлі де өрбіп жатқан кезде Ланрезакпен мәселелерді талқылау "ертерек" болар еді деп жазды. Бір офицердің айтуынша, хат соғыстан кейін айыптаудың негізгі көзіне айналды, ол профессордың В-тезасын сынға алғандай болды.

Бельгияға аттану

Бесінші армия I, II, III, X және XI корпустарды, 4-ші атқыштар дивизиясын және екі резервтік дивизияны қамтыды. 8 тамыз аралығында - Ланрезак штаб бастығы генерал Хели д'Ойссельді оларды ескертуге жібергенде - және 10 тамызда GQG Германияның күшті әскерлері Бельгиядағы Хюйде байқалғанын айтып, немістердің бұл жағдайға жеткілікті әскерлері жоқ екенін және барлаудың сенімді емес екенін айтып, мазақ етті. Ланрезак Германияның Бельгияға қозғалысы туралы (11 тамыз) жеткілікті алаңдаушылық танытып, өз корпустарының бірін Мизадағы Гивеге орналастыруға рұқсат алды. Лиеж 12 тамызда құлады, сол күні британдық жоғары лауазымды генералдар Лондонда әлі де BEF-ті қаншалықты алға орналастыру керектігін талқылады. Сол күні Жоффре Ланрезаққа сол корпусын - Франше д'Эсперейдің І корпусын Динанға қарай жылжытуды бұйырды. Ланрезак 14 тамызда өзінің жоғары тұрған генерал Джозеф Жоффреге барып, Үшінші және Төртінші армиялардың "Арденндердегі өлім тұзағына" шабуыл жасамауын және өзінің әскерін солтүстікке емес, солтүстік-шығысқа қарай орналастыруға рұқсат етуін сұрады. Жоффре француздардың Эльзас-Лотарингияға қол жеткізген жақсы жетістіктеріне қуанып, тыңдауға дайын емес еді. Ланрезак кейіннен "жан дүниесіндегі өліммен қалды" деп жазды. 15 тамызда сағат 19:00-де, немец ат әскері Динанттан Мёз өзенінде байқалғаннан кейін, Ланрезак ақыры Арденнен қарсы жақтан қайта орналастыруға рұқсат алды. Сол күні Жофре өзінің No 10 нұсқаулығын шығарды, онда неміс күш-жігерінің басым бөлігі Бельгия арқылы келетінін айтты. Ланрезаққа Самбра мен Мёза өзендерінің бұрышына орналасуды бұйырды, оған 5 күнде 120 шақырымдық жүріс жасауды талап етті. Сондай-ақ, ол Бриттаниядан Эдукстің XI корпусының командалығын Ардендегі Төртінші армияға тапсыруды талап етті.

Сэр Джон Френчпен кездесу

Британдық байланыс офицері Эдвард Спирс кейіннен Ланрезактың академиялық оқытушы ретінде танымал болуы оны "француз армиясының жұлдызы" етті деп жазды. Британдық командир сэр Джон Френч 16 тамызда Жофремен кездесуінде Ланрезактың шабуылға қосылуға асығып, онымен кездескенін күтпеу керектігін айтты. 16 тамызда Жофре XI корпустың жоғалуы үшін XVIII корпусты Ланрезакқа ауыстырды. Ланрезакқа Бордо, Гаскония және Баск елінен келген адамдардан тұратын үш резервтік дивизия және Алжирден келген француз отаршылдарының екі қосымша дивизиясы берілді. Спирс Ланрезакты "күлкіріп тұрған үлкен адам" деп сипаттады, ол көзілдірігін құлағының артына байлап қоятын, ал оны ұнатпайтын сэр Джон кейіннен оны "соғыста командалық қабілеті жоқ штаб колледжінің педанты" деп сипаттады. Сэр Джон Ланрезакпен Ретл қаласында (17 тамыз) танымал кездесу өткізді, онда ол француз тілінде сөйлеуге тырысты, бірақ оны жақсы істей алмады. Ол Хюйде байқалған немістер өзеннен өтіп бара жатқан жоқ па деп сұрағанда, оның "Хюй" деген атауды айтуына тырысуы Ланрезакты немістер, мүмкін, балық аулауға кеткен деп ашуландырды. Олар өзара жеккөрінішті ғана емес, сонымен қатар сэр Джон Ланрезактың одан әрі алға басуы керек деп сенді, ал шын мәнінде Ланрезак Самбра мен Мёза өзендерінің бұрышындағы мықты орнынан кері қашуды қалады, бірақ Жоффре оған бұны жасауға тыйым салды. Седанның оңтүстігінде, Мезиерде немесе (әдетте) Гиветтен солтүстікке қарай Намурда немецтердің Маус арқылы өтуіне қарсы күзету керектігін ойлап, Ланрезак оған Маубегеге шегінуге рұқсат беруді талап етті. 17 тамыздағы Ретель кездесуінде Ланрезак та сэр Джон Френчтің BEF жоспарланған алты емес, төрт жаяу әскер дивизиясынан тұратын, британдық атты әскерін жаяу пайдалануды көздегенін ойлады (ол сэр Джонның атлы әскерін резервте ұстау ниеті туралы қате түсінген болуы мүмкін). Сэр Джон Сорденнің француз атлы әскерінің БЭФ-тің жиналысын қамтыуын қаласа, Ланрезак олардың тактикалық барлау жұмыстарын жүргізуін қалаған. 17 тамызда Жоффренің штаб бастығының орынбасары Бертелот оған бұл бірінші кезектегі міндет екенін айтты. Дегенмен Жоффре Сордтқа бельгиялықтардың Антверпенге кері қайтуын болдырмау үшін Намур мен Лувенге көшуді бұйырды. GQG-нің аттары өте шаршап, тек жаяу жүруден басқа ештеңе істей алмағанына қарамастан, Сордтың "диляторлығына" әділетсіз ашуланды. 18 - ші күні таңертең Ланрезак Жоффреден Сорденнің корпусын пайдалануға рұқсат сұрады. Жоффре Бельгия арқылы он бес неміс корпусының жүріп жатқанын білгенімен (18 тамыз) (әрине, он алты, ал егер орталықтағы неміс төртінші және бесінші армияларын қоса алғанда жиырма сегіз), ол олардың тек аз ғана Мазаның батысына келеді деп сенді, онда оларды британдықтар мен бельгиялықтар ұстай алады деп сенді. Француздық үшінші және төртінші армиялар Ланрезактың оң жағында XVII жоспарға сәйкес Арденнеге шабуыл жасауға дайындалды, ал Жофре Ланрезактың Бесінші армиясының неміс оң қанатының басым бөлігіне батыс флангта шабуыл жасауын қалады, өйткені ол француздық Төртінші армияның сол флангқа шабуыл жасады деп болжанды. Жоффре кері шегінуге тыйым салған Ланрезак 20 тамызға дейін шабуыл жасауға дайын болатынын хабарлады. Ланрезак 19 тамызда солтүстікке қарай қозғала бастады, оның армиясы мен оң жағындағы Төртінші армия арасында олқылық қалдырды. Жоффре (20 тамыз) Лиеж әлі де ұсталып тұр деп сенді (әрине, Лиеж бекіністерінің соңғысы 16 тамызда және 20 тамызда Брюссель құлдырап, бельгиялықтар Антверпенге кері қайтты) және Ланрезак Намурмен байланыса алады деп үміттенді, ол одан әрі жалғасады деп күтілді. 20 тамызда Галлвиц фон Буловты (неміс екінші армиясының қолбасшысы) Ланрезакқа шабуыл жасауға көндірді.

Шарлероу шайқасы

Жоффренің 13-ші нұсқаулығында немістердің Бельгияда он үш немесе одан да көп корпусы бар екені айтылған, оның сегізуі Муа өзенінің солтүстігінде болған. Егер олар оңтүстікке бұрылса, Ланрезак өз позициясын британдықтар мен бельгиялықтарға қалдырып, Арденнеге шабуыл жасайтын болды, өйткені Жоффре Бельгия арқылы күшті неміс шабуылдары неміс орталығын (Арденнедегі) әлсіз қалдырады деп қате ойлады. 21 тамызда Джоффре қалағандай, Ланрезак шабуылдан бас тартты, өйткені BEF оның сол жағында әлі орналаспаған. Француздық Үшінші және Төртінші армиялар Арденнге шабуылға түсіп жатқанда, Ланрезак Намурға күшейту жіберуге бас тартты, өйткені ол оны ұстай алмайтыны туралы ескертілген еді. 22 тамызда Ланрезак немістерді Самбрадан айдап өтуді ұмтылып, сәтсіз аяқтады. Сол күні неміс екінші армиясы француздың бесінші армиясына шабуыл жасап, Моза өзенінің арғы жағына көпірдің басына басып кірді. Екі апта ішінде Жоффре француз корпусының командирлерінің бірін - III корпустың генералы Сауретті жұмыстан босатты, ол ұрыс кезінде жоғалып кетті, корпус артиллериясының командирі және төрт дивизияның үш командирін қалдырды. Ланрезактың 193 батальоны мен 692 пулеметтері болды. Француздардың III және X корпустары қарсы шабуыл жасады, бірақ одан әрі соққыға ұшырады. Ланрезактың бұйрығы Х корпусқа жетпеді. Ланрезактың Бесінші армиясына оң жағынан неміс Үшінші армиясы шабуыл жасады; бұл шабуылдар жүргізілгенімен, Ланрезак Жоффренен кері шегінуге рұқсат сұрады. Ланрезак BEF-тен неміс екінші армиясына флангпен шабуыл жасауын сұрады, бірақ өзімен-өзі қарама-қайшы, ол BEF әлі де өзінің сол жақ флангі артында екенін хабарлады, егер бұл шын болса, BEF-тің сұрағандай әрекет етуін мүмкін емес етті. Сэр Джон, Ланрезактың кері шегінуді сұрағаны туралы хабардан кейін өзінің жоспарланған ілгерілеуін тоқтатты, ол өз позициясын ұстауға келісті. 23 тамыз Шарлероу шайқасының үшінші күні болды. Фон Бюлодан гөрі агрессивті командир III және X корпустарды француз орталығында айдап әкетуге қабілетті болар еді, бірақ таңғы сағат 10-дан бастап қайта-қайта өтініштерге қарамастан, Ланрезак Франше д'Эсперейдің I корпусына француз оң жағынан қарсы шабуыл жасауға рұқсат беруден бас тартты. Ол сондай-ақ британдықтарға қысымды азайту үшін сол жағында XVIII корпустың шабуылына вето салды. Бесінші армияға тағы да шабуыл жасалды, бұл жолы сонымен қатар флангілер, солтүстікте Бюловтың екінші армиясы және шығыста Хаузеннің үшінші армиясы. Динаннан оңтүстігіндегі Оньхаеде шабуыл жасаған Хаузенді Мангин бригадасы кері қайтарып жіберді, бірақ француздардың кері қашуын кесіп тастау үшін оңтүстік-батысқа қарай жүруге кедергі жасады. Де Лангледің Төртінші армиясы оң жақ қанатына кері шегінгенін білген Ланрезак тағы бір Седаннан қорқып, кері шегінді. Сол және ортаңғы жағы Самбрадан айдалған, ал оң жағында немецтер Маус арқылы өтуді қауіптенді, Холгер Гервигтің пікірінше, Ланрезактың Шарлероиден шегінуі Бесінші армияны жойылудан сақтаған болуы мүмкін. Ланрезак француздық 75 мм-лік пулялардың жұмыс істеуіне таң қалды және оларды орналастыру үшін қолайлы жерлерді табуға уақыт бөлді.

Шарлеройдан кері шегіну

Шарлерой шайқасынан кейін (21 - 3 тамыз) Ланрезактың кері шегінуі француз армиясын шешуші жеңілістен құтқарды, өйткені ол Шлиффен жоспарының қоршауына жол бермеді. 24 тамызда таңертеңгі сағат Монс шайқасынан кейін, BEF Ланрезактың кері шегінуін хабарлағаннан кейін, кері шегінуге мәжбүр болды, бұл сэр Джон Френчті ренжітті, ал француздардың үшінші және төртінші армиялары да Виртон мен Нойфшатода жеңілгеннен кейін кері шегінді. Черчилль кейіннен былай деп жазды: "Францияның Бесінші армиясы Самбраға күш салып орналасуды аяқтаған жоқ, ал британдық армия мәжбүрлі жүрістермен Монс маңындағы аймаққа жетпеген кезде, Бельгия арқылы германдық қозғалыстың басым күші оларға [Сэр Джон Френч] [Жоффридің шабуыл жасау тілегін, тіпті сол жақта да] сеніммен қабылдады. Ланрезак Жоффре фактілерді мүлдем түсінбегеніне сенімді болды, ол жақындап келе жатқан апатқа намыстылықпен қарады. Бірақ ол да неміс қақпасының салмағы мен кеңдігін елестете алмады. Сол жақтағы екі әскер тек Ланрезак пен сэр Джон Френч дербес және өз бастамасымен жасаған уақытында кері шегіну арқылы апаттан құтылды. Ланрезактың жағдайды ұғынышы мен уақыттың қалған кезінде кері шегіну туралы қатаң шешімі Франция ризашылығына ие болды. Ол бұл туралы британдық одақтастарына айтуды ұмытқан өкінішті". Сордет, оның ат әскері екі күштердің арасындағы алшақтықты ұстап тұрды, 23-і күні кешкі сағат 8-де Ланрезакқа сэр Джон Бавай Маубеге желісіне кері шегініп бара жатқанын телеграмма жіберді (әрине, бұл сәл түсініспеушілік болды, өйткені ол тек солай ету мүмкіндігі туралы сұраныс жасады) және ол сол жақтағы миссиясын сақтауы керек пе деп сұрады. Эдвард Спирс бұл Ланрезактың кері тартқан "әңгіме" көзі болуы мүмкін деп дәлелдеді, өйткені BEF мұны жасады. Ол Ланрезактың хабарды қабылдамай, сағат 23.30-да жауап бергенін жазды. Тючман Ланрезактың кейіннен жазған сөздеріне сілтеме жасап, Сорденнің хабарын "қаулымен растады" деп келіспеді. Ол сонымен қатар Спирстің "деректер табылмады" деген мәлімдемесін мазақтап, Адольф Мессимидің соғыстан кейінгі Брие тыңдауларында мұрағатта сол кезең үшін 25-30 миллион тиісті құжат бар екенін айтқандығын атап өтті. 26 тамызда таңертең, BEF II корпусы Ле-Като шайқасында қатысқан кезде сэр Джон Френч Сент-Квентинде Джоффре мен Ланрезакпен жауыз кездесу өткізді. Ланрезакты штаб бастығы тек еріксіз көндірді, ал Джоффре келгенге дейін ол GQG мен BEF-ті қатты сынға алды, бұл жағдайды көрген кіші офицерге жаман әсер қалдырды. Ланрезактың құлағына құлаққа ұқсаған құлақшасы ілігеді, Джоффр сөйлеген кезде ол жайқалып жатқандай көрінді. Алайда, ол Жоффреге 5-армияның ашық жерге шыққаннан кейін, оның артиллериясын қолдана алатынына сендірді. Француз Ланрезактың мінез-құлқына наразылық білдірді, оған Ланрезак иықтай отырып, түсініксіз және академиялық жауап берді. Джоффр түскі асқа қалды (Ланрезак одан бас тартты), бұл кезде атмосфера жақсарды, өйткені Джоффр Ланрезакқа да қанағаттанбағанын мойындады.

Гиз шайқасы

26 тамызда Джоффри мен сэр Джон Френчпен кездесуде Ланрезак қарсы шабуыл жасауға дайын екенін білдірді, бірақ ол алдымен жақсы позицияға кері шегінгеннен кейін ғана. Байланыс офицері полковник Виктор Хюге (26 тамызда сағат 22:15) британдықтардың Ле-Катода "жеңілгенін" және бірігуді қалпына келтіру үшін француз қорғанысына мұқтаж екенін хабарлады. Джоффр британдықтарды жеңілдету үшін Бесінші армияның шабуылға түсуін бұйырды. Жоффре кейінірек екі ұйқысыз түнді Ланрезакты Гиз шайқасы алдында босатуды ойластырып жатқанын мәлімдеді. 27 тамызда таңғы сағат 6:30-да Жоффре Ланрезакқа қарсы шабуыл жасау туралы уәдесін еске түсіретін жедел хабар жіберді. Бұл Ланрезакты ашуланды, ол күні бойы GQG телефонында және GQG-нің подполковнигі Александрмен сөйлесіп, оны Марлдегі штабында екі рет жолықтырды. Ол бұйрыққа қарсы пікір білдірді және ол BEF 28 тамызда қайтадан шегінуге ниеттенгенін білгенде, қайтадан кері қашуға рұқсат беруді талап етті. Жағдайдың жан-жақты талқылануынан кейін Ланрезак Лаонға қарай кері шегінудің орнына Гизден шабуыл жасауға келісті, ал оның күштері ашық жерде болған кезде, олар өздерінің артиллериясын қолдана алады, бұл Ланрезак Джоффрдың негізгі факторы екенін айтты және сол жағындағы британдықтардың не істеп жатқанын ескерусіз қалды. 27 тамызда сағат 20: 10-да Джоффр оған солтүстік-батысқа емес, батысқа шабуыл жасап, британдықтарды босатуға бұйрық берді. Ланрезак қарсылық білдірді, жаудың күштері алдында 90 градусқа бұрылуға асықты. Ланрезак подполковник Александрды "Маған өз ісімді үйретуден бұрын, мырза, кері қайтып, өздерінің шағын стратегтеріне өздерінің ісіне үйренуге" деген сөздермен жіберді. Джоффр 28 тамызда сағат 8:30-да Ланрезакқа барды және Ланрезакқа батысқа қарай, BEF-ке қарсы күштерге қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді. Кейіннен ол Ланрезактың шаршаған көрінісіне таңғалып, оның "сары бет, қанды көздері" бар екенін және "қызу" талқылаудың болғанын жазды. Ланрезак Жоффренің жоспарын сынға алды, бірақ Жоффре бұйырғандай, ол өз корпусын қайта ұйымдастырғанын айтпады. Спирс жазғандай, Жоффре француз жерінде BEF-тің талқандалуына жол бермейтінін ауыр сезініп, ашуға бой алдырды. Ақыры Ланрезак мойынсұнуға келісті, бұл кезде Жоффре өзінің көмекшісі майор Гамелинге жазбаша бұйрық дайындап, Ланрезактың қатысуымен қол қойды. Президент Понкаре Джоффре Ланрезакты өлтіремін деп қорқытқан деген хабарларды жазды. Кейінірек Жоффре Ланрезак пен де Лангле де Кари арасындағы агрессияның айырмашылығы туралы жазды, оның бастапқыда Арденнеге шабуылдың озық бөлігі болуға арналған Төртінші армиясы күшті күш болды және бірнеше рет қарсы шабуыл жасады. Француз Хайгке (британдық I корпустың қолбасшысы) Ланрезактың шабуылға қатысуға рұқсатын берген жоқ (28 тамыз), ол "cest une félonie" деп жазды және кейіннен француздардың "жаман көңіл-күйі мен қорқыныштығы" туралы жазды. BEF сонымен қатар Ланрезактың Гиздегі неміс екінші армиясына шабуылға (29 тамыз) қосылмады. Жоффр таңертең Ланрезактың штабында шайқасты жүргізуді қадағалау үшін (29 тамыз) болды, Ланрезакқа соңғы мүмкіндік беруге дайын, бірақ қажет болса, оны сол жерде және сол кезде жұмыстан босатуға дайын болды. Ол Ланрезактың салқын мінез-құлқына және шайқасты басқаруына таң қалды, кейін ол сэр Джон Френчпен кешкі кездесуге кетті. Жоффре кейіннен Ланрезактың "Сен-Квентинге батысқа қарай шабуыл жасауды бұзатын" "ең үлкен жылдамдық пен түсініктілік" көрсеткенін жазды. Гиз шайқасының нәтижесінде фон Клюктың бірінші армиясы Маунуридің алтыншы француз армиясына шабуылдан бас тартып, оңтүстік-шығысқа қарай Париждің ішіне қарай қарайтын болды. Алайда, Ланрезацтың жеңісі оны ашық алдыңғы позицияда қалдырды және ол GQG-де генерал Белинмен телефон арқылы сөйлесіп, мүмкін болса, өз позициясын ұстап, шабуыл жасауға тікелей бұйрық берілгенін және оның әскерінің оқшауланып, қоршауға алыну қаупі бар екенін ескертті. Ақыры, келесі күні таңертеңгі сағат 7-де оған шегінуге рұқсат берілді. Терайн Гизді француздың тактикалық жеңісі деп санаса да, Гервиг Ланрезакты Франше д'Эсперейдің І корпусын күні бойы ұстап тұрғаны және неміс екінші және үшінші армиялары арасындағы алшақтықты пайдаланбағаны үшін сынға алады. Алайда, ол фон Бюлоға (неміс екінші армиясының қолбасшысы және батыста фон Клюктың бірінші армиясы мен шығыста Хаузеннің үшінші армиясының әскер тобының қолбасшысы) екінші рет Ланрезац армиясын қоршауға және жоюға үлгермегені үшін көбірек сын айтады. 31 тамызда...

Босату

Ланрезактың штаб корпусындағы басшыларын қатаң сынға алуы оның немістердің қоршауынан қашу қабілетін көлеңкелеп тастады және оны Марнадағы бірінші шайқастың басталуынан бұрын Луи Франше д'Эсперей алмастырды. Жоффр кейінірек Гиза шайқасынан кейін Ланрезактың өз бұйрықтарын сынға алу және даулау әдеті шаршаудан улам, Бесінші армия штабының моральына зиян келтіргенін жазды. Ланрезактың қызметкерлері бір-бірімен айтысып жатты. Ол жоспарланған қарсы шабуылға қатыса алмайтындықтан, оны 3 қыркүйек күні түстен кейін босату қажет болды. Ланрезактың (оқиғалар оны даудағы мәселелердің көпшілігі туралы дұрыс дәлелдегенін дәлелдеді деп наразылық білдірді, бірақ Джоффре оның көзқарасына келуге бас тартты, сондықтан ол Джоффредің сенімін сарқып тастағаны анық болды), Джоффре (Ланрезак дереу келісті және командалық міндетінен босатылған кезде өз кеңсесінде көңілін көтерді) және Спирстің (оларды бесінші армияның штаб-пәтері орналасқан мектептің ойын алаңында ұзақ және шиеленіскен әңгімелесуді көргенін еске түсірген) әңгімелері біршама өзгеше. Жоффр мен Спирс өздерінің естеліктерінде Ланрезактың ақыл-ой жетістіктері қандай болмасын, команданың жүктемесімен басылып қалды деп мәлімдеді. Спирс Шарлерои позициясын қорғаныс үшін дайындау үшін аз жұмыс істегенін және бүкіл науқанда ешқашан жаумен ерікті түрде шабуылдамағандығын айтты. Ағылшын тілінде Ланрезактың жаман беделі 1930 жылы жарияланған Спирстің естеліктері (Liaison 1914) -ден келеді. Хьюге мен Фохтың естеліктеріндегі британдықтарды сынға алғаннан кейін, кітап үлкен жетістікке қол жеткізді, Гарольд Николсон "қасарысқан және семіз" Ланрезактың "сатирикалық" портреті ерекше ұнағанын жазды. Алайда, 1914 жылы BEF барлау қызметінің басшысы болған генерал Макдоног, Спирстің Ланрезакқа әділетсіз әрекет еткенін ойлады, ал Ланрезактың ұлы Ретл кездесуі туралы оның есебіне күмән келтірді, Ланрезактың британиялықтар туралы ең жағымсыз пікірлері кейін өз штабына бағытталған деп жазды. Сэр Джон Френч кездесуден кейін Ланрезак туралы өзінің күнделігінде мақтау айтты, бірақ оның сезімдері одан кейін қызарып кеткен сияқты. Ланрезак соғыстың қалған уақытында зейнеткерлік өмірде болды, 1917 жылы қайта жұмысқа қабылдаудан бас тартты. 1921 жылы ол науқан туралы "Француздық науқан жоспары және соғыс айының бірінші айы, 2 тамыз - 3 қыркүйек 1914 жыл" атты кітап шығарды. Соғыстың алғашқы айында Францияны құтқаруға көмектескен оның бастапқыда бағаланбаған сақтық іс-әрекетін мойындау үшін, ол 1917 жылдың шілдесінде Легион д'оннор офицері болды, Бельгия 1923 жылы Корольдік орденінің Ұлы крестімен марапаттады, ал 1924 жылы Легион д'оннордың Ұлы крестімен марапатталды. 1925 жылы қаңтарда қайтыс болғаннан кейін, оның өтініші бойынша әскери құрметтерсіз жерленді. Париж қаласы Ланрезакқа құрмет көрсетіп, оның есімімен Place de l'Étoile маңындағы көшеге ат қойды. Rue du Général Lanrezac, Триумф аркасынан бір блокқа, Карно даңғылын Макмахон даңғылымен байланыстыратын жанама көше. Ланрезактың атын тағы да Марсель, Нант, Нейли-сюр-Сен және Сен-Мало қалаларында кездестіруге болады.