Кіріспе

Туки патшасы - сионгнулардың жоғары лауазымы, бұл атақ қытайлықтар үшін "қадірлі / дана ханзада / патша" деп те белгілі. VI-VIII ғасырларда қытайлық жылнамашылар 王 Сянь ван деген сөзді тек Шығыс Түрік қағандығына қатысты қолданған. Сол жақтың туки патшасы, әдетте, шаньюның мұрагері ретінде тағайындалды. Екі атақ берілді, олардың әрқайсысы өз билігін тиісінше шығыс және батыс аумақтардан алған бас қолбасшымен. Бұл екі бөлме шаңюдың негізгі аймағымен қатар қызмет етті. Қытайлық талдамалық түсіндірме "Сол жақ (шығыс) және оң жақ (батыс) лайықты ханзадасы" болды. Алайда Анна Дибо Батыс Хан дәуіріндегі көне қытай тіліндегі 屠 сөзін dā grjəj деп қайта қалпына келтірді, бұл дәстүрлі филологтар кейбір ескертулермен түркі тегинін "принц" деп аудару деп түсіндіреді. Филологтар сонымен қатар, басқа бір көне түркі атағы - тогрулмен дыбыстық жағынан ұқсас екенін атап өтті, ол түркі сөзінің "жаға" дегенімен үйлесімді. Басқа филологтар dā grjəj-ді көне түркі , (< ), түрік, азербайжан, түрікмен, гагауз doğru, тувин және т.б. тілдерінде "ашық, адал, әділ" деген мағынаны білдіреді деп түсіндіреді. Бұл түсіндіруді Фридрих фон Шлегель (17721829) тікелей семантикалық және фонетикалық сәйкестік ретінде ұсынған.

Әлеуметтік қызмет

Сол жақ дана ханзада Чаню кланына жататын, ал бүйірлік мұрагерлік тәртібіне сәйкес, билік басындағы Чанюның мұрагері болды; билік басындағы Чаню қайтыс болғанда, ол таққа көтерілді, ал сол жақ қанатының иерархиясындағы әрбір мүшесі бір саты жоғары көтерілді. Сол жақ қанатынан айырмашылығы, Оң жақ қанатының мүшелері Хатун кланы Хуянға немесе кейіннен Хюбуға тиесілі, дәстүрлі түрде таққа сай келмеді және тек соттық төңкеріс нәтижесінде таққа көтерілуі мүмкін еді. Осыған сәйкес, сол ақылды хан әскердің үлкен контингентіне қолбасшылық етті және Чаню болмаған кезде әскери іс-қимылдар кезінде Жоғарғы қолбасшы лауазымын атқарды. Жоғарғы судья мен премьер-министрге ұқсас лауазымға ие болған және елдің күнделікті басқаруына қатысқан оңшыл ақылды ханзададан айырмашылығы солшыл ақылды ханзада күнделікті операциялардан бөлініп, оның соғыс және бейбітшілік кезінде негізгі қызметі армияны бақылау болды. Туғаннан Луанти, Суиби Хатун анасы болғандықтан, Сол жақ дана принц әрқашан сол тектес аға-інілері үшін басты нысана болған. Сол және оң дана княздер өз әрекеттерінде өте дербес болды, өздерінің қол астындағыларын өз еркімен тағайындауға құқығы болды, өздерінің жергілікті соғыстарын және кек алу рейдтерін жүргізуге еркін болды және әртүрлі тайпаларға тағайындалған әртүрлі тайпаларға жауапты болды. Екі династиялық клан мемлекеттің тұрақты династиялық одағын құрып, оның тұрақтылығын қамтамасыз етті және оңтүстік көршісінің саяси ойынының объектісі болды. Сионну билеушісінің Туки патшасын құру туралы ұсынысы қазіргі уақытта белгісіз. Болжам бойынша, Дунху тайпасы өздерінің жерлерін қайтарып алуға тырысқан немесе Чанюға бағынып, Қытайдың хаосы кезінде шайқаста жеңілгеннен кейін сегіз жылдан астам уақыт бойы вассалға айналғаннан кейін көтеріліске шыққан. Хуо Кубинг шығыстың көшпелі ханзадасы Сянбейді жеңгенге дейін, Донгу халқының мұрагері өз жерлерін қайтарып алып, Сюньнудан бөлініп, өздерінің конфедерациясын құрып, тәуелсіздік жариялады.