Кіріспе

Эйндховен - Нидерландының оңтүстігіндегі Солтүстік Брабант провинциясында орналасқан муниципалитет және қала, бастапқыда Доммель мен Гендер бұлақтарының қосылған жерінде орналасқан. Соғыстан кейінгі жылдары Гендер бөгеті құлдырап, бірақ Доммель әлі де оның ішінде жүреді. Еврейлерге 1772 жылға дейін Эйндховен қаласында тұруға рұқсат берілмеген, содан кейін штадхолдер Виллем V қала кеңесін шақырып, еврейлерге есігін ашты. Алайда 1796 жылға дейін еврейлер Эйндховенде тұруға толық еркін болды. 1772 және 1796 жылдар аралығында қалалық кеңес еврейлердің қалада қоныстануын өте қиын ету үшін көптеген бұйрықтарды шақыруға қол жеткізді. Яһудилерге қалада тұруға тыйым салынғандықтан, жақын маңдағы ауылдарда яһудилер көп болды. Алайда 1796 жылдан бастап Эйндховендегі яһудилер саны едәуір өсе бастады. Яһудилердің көпшілігі Германиядан, атап айтқанда Кельн, Крефелд және Бад-Кройзнахтан көшіп келген. Олардың барлығы да ашкеназилер еді. Синагога пайдалануға берілді. 1850 жылдан кейін тағы бір өсу кезеңінен кейін қала Солтүстік Брабант провинциясының бас раввиниттің орнына айналды. Эйндховенге қоныс аударған яһудилердің көпшілігі касапшылар, мал сатушылар, дүкен иелері және базаршылар болды. Кейіннен қалада өнеркәсіп саласы дамып келе жатқанда, кейбір еврей отбасылары қаланың дамуына үлкен үлес қосты, олардың арасында Ильястың отбасы да болды. 1930 жылдары қалаға еврей босқындары, әсіресе Германиядан, сонымен қатар Австриядан, Польшадан және Венгриядан келе бастады. 1941 жылы нацистік билік 84 еврей босқынды санады, 57-сі Германиядан, ал басқалары Австрия, Польша, Чехия, Венгрия және Литвадан.

Холокост

1940 жылдың тамызында Эйндховенде барлығы 561 яһуди санақтан өтті. 1940 жылы мамыр айында Нидерландыға шабуыл жасалғаннан кейін, ел Артур Сейсс Инкварт (1892-1946) және Ханс Раутер (1895-1949) сияқты еврейлерге қарсы заңнаманы тез енгізген антисемиттердің басшылығымен азаматтық әкімшілікке берілді. Эйндховеннен басқа елдерге, әсіресе Ұлыбританияға қашып құтылуға тек 13 яһуди ғана қол жеткізді. Олардың арасында Ілиястың атақты отбасы мүшелері де болды. 1940 жылдың тамызынан 1941 жылдың желтоқсанына дейін 57 яһуди Эйндховеннен кетіп, ал тағы 134 адам оның шекарасында қоныстанды, 1941 жылдың желтоқсанында яһудилердің саны 638-ге жетті. 1941 жылдан кейін тағы 228 яһуди Эйндховенге көшіп келіп, яһуди қауымының саны 866 адамға жетті. 1941 жылдың желтоқсан айында осы толық еврейлерден басқа, тағы 123 жартылай еврейлер мен 61 төрттен бір еврейлер саналды. 1940-1945 жылдар аралығында Эйндховенде бір мезгілде 936 еврей өмір сүрді. 332 адам (35%) Орталық Еуропадағы (оның ішінде Аушвиц пен Собибор) құрту және концлагерьлерде өлтірілді. Аушвицте 180 еврей, Собиборда 61 еврей өлтірілді. Қалған 91 яһуди Орталық Еуропада немесе қай жерде өлгені белгісіз. Депортацияланған 63 еврей лагерьлерден аман қалды, бұл сан "жоғары" сан, егер сіз бұл сан Эйндховеннен депортацияланған еврейлердің 16% -ы Аушвиц сияқты өлім лагерьлерінен аман қалғандығын ескерсеңіз, ал бүкіл ел бойынша бұл сан барлық депортацияланған еврейлердің 5% -ына жақын болды. 455 яһуди жасырынып немесе елден кетіп аман қалды. 65 Яһудилер аралас некеге (яһуди емеспен) тұрып, жер аударылудан және өлімнен құтқарылды. 1940 және 1945 жылдар аралығында тағы 21 яһуди табиғи себептермен қайтыс болды.

Еврейлерді тіркеудің орталық кеңсесі

1944 жылдың күзінде Нидерландының оңтүстік бөліктері азат етілгеннен кейін Маастрихт қаласында еврейлерді тіркеу жөніндегі орталық кеңсе құрылды. Қызыл Крест ұйымының қолдауымен соғыстан аман қалған голландиялық яһудилер Бюроға тіркелді. Бұл жүйүттiң өзiнiң сүйген адамдары мен еврей достарын табуы, олардың тірі екенiн және оларға қол жеткiзуге болатынын білуi үшiн пайдалы болды. 1944 жылдың соңында бюро Эйндховенге көшірілді. 1945 жылдың мамыр айында шамамен 2500 яһуди тіркелді. Бұл сан 1945 жылдың желтоқсан айында 21 674-ке жетті.

Тірі қалған яһудилердің аралық бекеті

Азат етілген Нидерландының уақытша астанасы болған Эйндховен 1944 жылдың қыркүйегінде сол аймақ азат етілгеннен кейін Нидерландының оңтүстік бөлігіне оралған жасырынған және қашқан яһудилер үшін аралық станса ретінде қызмет етті. Эйндховенде бірнеше жерде баспаналар құрылды. Германиядан лагерьдегі алғашқы тірі қалғандар келгенде, Екінші дүниежүзілік соғыста жасырынып немесе елден қашып аман қалған көптеген яһудилер жер аударылған отбасы мүшелері мен жақындары қайтып оралмайтынын қатал шындыққа тап болды. 1945 жылы сәуірде Берген-Белсен концлагерінен аман қалғандар Эйндховен әуежайына келіп, голландиялық еврейлердің басым көпшілігі лагерьлерде өлтірілгенін хабарлаған кезде, оларды қайта көруге деген кез келген үміт талқандалды.

Еврей жетімдері

Нидерландыда көптеген еврей балалары жасырынып аман қалды. Оларды асыраушы отбасыларға беру арқылы көптеген балалар құтқарылды, ал көптеген ата-аналар құрту және концлагерлерде өлтірілді. Осылайша Нидерландыдағы 1400 еврей баласы жетім қалды. Соғыс аяқталғаннан кейін аман қалған еврей қауымдастықтарының мүшелеріне көп ұзамай көптеген асыраушы отбасылардың балаларды еврей қауымына қайтарудан бас тартқаны белгілі болды. Көптеген асыраушы ата-аналар еврей жетім балаларына жақын болып өсті, кейбіреулері оларға христиандық тәрбие берді және оларды еврей қауымына қайтарудан бас тартты, олар бұл еврей балалары еврей ұлтының бір бөлігі болып қалуы керек деп сенді, әсіресе голландиялық еврейлердің көпшілігі Холокосттан аман қалмағаны белгілі болғаннан кейін. Кейбір еврей отбасылары мүмкіндігінше көп еврей жетім балаларды "жинауға" тырысты және балалар Палестинаға (заңсыз) көшіп кетуі мүмкін болғанға дейін асыраушы отбасы ретінде қызмет етті. Бұл жағдай Эйндховенде де орын алды, мұнда Abraham de Jong және оның әйелі 12 еврей жетім баласын баспанаға берді, олардың көпшілігі ақырында Палестинаға жол тартты. Бірақ жеке еврейлердің бұл әрекеттері де 1949 жылы 1400 еврей жетім баласының 358-і яһуди емес ортаға орналастырылғанын болдырмады. Осыған байланысты, Нидерланды үкіметі бұл мәселені шешуде еврей қауымының ренішін арттырды.