Кіріспе

Сөзді қате қолдану – бұл ұқсас дыбыстайтын сөздің орнына сөзді дұрыс емес пайдалану, мағынасыз, көбінесе күлкілі сөз тудырады. Бұл қателік әдейі болмауы мүмкін, немесе комедиялық эффект үшін жасалуы мүмкін. Мысалы, бейсболшы Йоги Берраның "Ол табақшаның екі жағынан да соққы береді. Ол екімекенді" деген сөзі, "екі қолды" (ambidextrous) дегенді айтқысы келгенде, қателікпен "екімекенді" (amphibious) сөзін қолданған. Мұндай қателіктер көбінесе күнделікті сөйлеуде кездеседі және саясаткерлер сияқты белгілі тұлғалардың қателіктері бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілігеді. Философ Дональд Дэвидсонның пікірінше, сөзді қате қолдану мидың ойларды тілге аудару процесінің күрделілігін көрсетеді. Көбінесе күлкілі мысалдар көп назар аударады, бірақ қарапайым қателіктер де сөйлеу мен жазуда жиі кездеседі.

Этимология

"Малапропизм" сөзі (және оның бұрынғы түрі "malaprop") Ричард Бринсли Шериданның 1775 жылғы "Ривалдар" пьесасындағы "Мисс Малапроп" атты кейіпкерден шыққан. Мисс Малапроп жиі сөздерді дұрыс айта алмай қателеседі (әдемі әсер үшін), ол қолданатын сөздердің мағынасы қажеттісінен өзгеше, бірақ олар дұрыс сөздерге ұқсас болады. Шеридан оның атын "орынсыз" немесе "тиіспейтін" деген мағына беретін сөз – "malapropos" сөзіне сүйене отырып, әзілдеп таңдады, ол француз тілінен ("жаман орналасқан") сөзбе-сөз аудармасы. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде "malapropos" сөзі алғаш рет 1630 жылы қолданылған, ал "malaprop" сөзін "сөз қатесі" мағынасында алғаш рет 1814 жылы Лорд Байрон қолданған. "Догоберизм" деген синоним термин 1598 жылғы Шекспирдің "Ешнәрсе туралы көп шу" пьесасынан шыққан, онда Догбери кейіпкері көптеген малапропизмдерді әзілде айтады. Шекспир Шериданнан бұрын жазған болса да, "малапроп/малапропизм" 1836 жылға дейін расталмаған "догоберизмге" қарағанда ертерек пайда болған секілді.

Айырмалы белгілері

Сөйлеу қатесінің бір түрі, малапропизм деп аталады, егер сөз мағынасыз немесе абсурдты болса, бірақ дыбыстау жағынан дұрыс сөзбен ұқсас болса. Қателік себептері бойынша анықтамалар әлдебір өзгешеліктерге ие. Кейбір ғалымдар сөйлеушінің ойдағы сөзді айтуда уақытша қате жіберуінен туындаған қателерді ғана қарастырады. Мұндай қателер кейде Дэвид Фей мен Энн Катлердің есімдерімен аталады, олар осындай қателердің күнделікті тілде кездесетінін сипаттаған – "Фей-Катлер малапропизмі". Дегенмен, көптеген анықтамаларға ұқсас дыбысталатын дұрыс сөздің орнына жаңсақ немесе кездейсоқ қолданылатын кез келген сөз кіреді. Бұл кеңірек анықтама кейде "классикалық малапропизм" деп аталады. Сондай-ақ, алмастырылатын сөздердің немесе тіркестердің буын саны мен метрикалық құрылымы – басымды және басылмаған буын үлгісі – ойдағы сөзбен бірдей болады. Егер малапропизмнің басымдылығы ойдағы сөзден өзгеше болса, басылмаған буындар жойылуы немесе қосылуы мүмкін, бірақ басымды буындар мен жалпы ырғақтық үлгі сақталады. Мысалы, мұндай мағынасыз сөйлем "Егер мен осы әлемде бір нәрсені түсіне алсам, онда ол менің ана тілімді қолдану және эпитеттердің сәндік орналасуы" деп түзетілуі мүмкін, бірақ бұл жағдайда ойды дұрыс жеткізу үшін басқа да сөздерді қолдануға болады, ал түсіндірушілер басқа да тиімді алмастырулар ұсынған. Миссис Малапроптың айтқан басқа да қате сөздері: "оны естегіңізден мүлдем жою" ("жою" орнына), "ол әдептіліктің ананасы" ("пинакл" орнына) және "ол Ніл жағалауындағы аллегория сияқты қасарысқан" ("аллигатор" орнына). Шеридан Миссис Малапроп кейіпкерін жасамас бұрын малапропизмдер көптеген шығармаларда кездесетін. Уильям Шекспир оларды көптеген пьесаларында қолданды, көбінесе білімсіз, қарапайым төменгі тап өкілдері айтқан. Шекспирдің бірнеше пьесасындағы Фальстафтың танысы, Мистерс Квикли, малапропизмдерді жиі қолданатын. "Көп шумақ жоқ" пьесасында констебль Догбери губернатор Леонатоға: "Біздің күзетшілеріміз екі күдікті тұлғаны ұстады" (яғни екі күдікті адамды ұстады) дейді (3-келісім, 5-сахна). Малапропизм Стэн Лорелдің комедиялық мінез-құлқының бір бөлігі болды. Мысалы, "Шөлдің ұлдары" фильмінде ол Оливер Хардидің жүйкелік "құлаудан" (бұзылудан) зардап шегетінін айтады, олардың тобының басшысын "шаршаған басшы" деп атайды және ол мен Оливердің "қабықтағы екі бұршақ" сияқты екенін айтады ("қап" орнына); "Музыкалық қорапта" ол полицейден: "Сенің қадамыңнан асып кетіпсің деп ойламайсың ба?" деп сұрайды, бұл "шегіңнен шығып кетіпсің" дегенді білдіреді, бұл Spoonerism транспозициясына ұқсас. Кейде тіпті Лорелдің серігі Оливер Харди да малапропизмді қолданған, әсіресе Стэннің қатесін түзету үшін; "Тірі жұлдызда" Стэн капитанына мұхиттың акулаларға құмар екенін айтады. Оливер Стэннің қатесін тез байқап, оны басқа қатемен түзетуге тырысады: "Құмар емес! Ашулы дегенді білдіреді". Дұрыс сөз – "қоршаған". Эмили Лителла, американдық комедиант Гилда Раднер жасаған ойдан шығарылған кейіпкер, кешкі комедиялық шоуда көрермендерді көңілдету үшін малапропизмді қолданды, соның ішінде "Советтік зергерлік бұйымдарының қиын жағдайы" (Советтік еврейлер емес) туралы оның қызығушылығын білдірген бір эпизодта. Британдық комедиант Ронни Баркер де комедиясында әдейі дұрыс емес сөздерді жиі қолданды, әсіресе "Писмроннуциядан зардап шеккендерге көмектесу үшін адал қоғам атынан шағым" сияқты скетчтерде, ол комедиялық эффект үшін дұрыс емес сөздер мен бұрмаланған сөздерді араластырды, соның ішінде "бізге қоғамды мақтау үшін бірнеше мұздатылған құрттар (яғни жақсы таңдалған сөздер) берген" жаңалықтары. Ринг Ларднер комедиялық эффект үшін малапропизмді кеңінен қолданды. Мысалы, "Жас иммигранттар" атты әңгімесінде төрт жасар баяндаушы күйеу жігітті "күйеу және күйеу жігіт" деп қайта-қайта атайды. Арчи Бункер, "All in the Family" американдық телесериалының кейіпкері, жиі дұрыс емес сөздерді қолданды: мысалы, ол "доктардағы еврейлерге" (ортодоксалды еврейлерге) және "Әйелдердің майлау қозғалысына" (азаттық емес) сілтеме жасайды. Гинекология саласына қатысты және осы саланың маманы гинеколог деп атауды ойласа, ол "гроинекология" және "гроинеколог" деген сөздерді дұрыс айтпаған. Тайлер Перридің ойдан шығарылған кейіпкері Мадея оңтүстік диалектісінде малапропизмдерді қолдануымен танымал, оны кейбір сыншылар мама архетипімен байланыстырады.

Нақты өмірдегі мысалдар

Малапропизм тек әдебиеттегі күлкілі тәсіл ретінде ғана емес, сонымен қатар күнделікті сөйлеудегі тіл қатесі ретінде де кездеседі. Мысалы, New Scientist журналында бір кеңсе қызметкері әріптесін "ақпаратқа толы қойма" деп сипаттаған. Кейін ол өзінің "Мисс Марплз" (яғни, малапропизм) қатесі үшін кешірім сұрады. New Scientist бұл оқиғаны, мүмкін, біреудің "малапропизм" сөзін өзінің малапропизмін атау үшін қолданған алғашқы рет болуы мүмкін деп жазды. Ирландияның таоисі (премьер-министрі) Берти Аерн ел экономикасының табысын "алма пісірілісін" (алма арбасын) бұзуға қарсы ескертті. Чикаго қаласының мэрі Ричард Дж. Дэйли тандем велосипедін "ашу велосипеді" деп атады және "Анонимді алкоголиктер" (Алкоголиктер бірлестігі) туралы айтты. Бейсболшы Йоги Берра сөздерді бұрмалаумен белгілі болды, мысалы, "Техаста көптеген электрлік дауыстар бар" (сайлаушылық дауыстар) деуі оның сондай қателіктерінің бірі. Берра сөз бен логиканы бұрмалауда шебер болғандықтан, оның ерекше сөздері мен ойларын сипаттау үшін "Йогизм" термині пайда болды. Ол алғаш рет туған қаласы Сент-Луисте жаңа маусымында "Осы күнді қажет еткені үшін баршаңызға алғыс айтамын" деп құрметпен айтқанда жазылған. Сенат отырысында Филиппин президентінің коммуникация жөніндегі көмекші хатшысы Мока Усон "өзіне қарсы айғақ көрсетуден құқық" деген заң тіркесін дұрыс айта алмады, орнына "өзіне қарсы кемсітуден құқық" деді. Ауыр салмақтағы әлем чемпионы Майк Тайсон Леннокс Льюиспен болған жекпе-жекте жеңілгеннен кейін алдағы жоспарлары туралы сұраққа "Мен Боливияға еріп кете жаздар" (жоғалып кете жаздар) деп жауап берді. COVID-19 пандемиясы кезінде интернет қолданушылары "пандемия" сөзін ұқсас дыбысты сөздермен ("панорама", "пандемониум" немесе "панини") ауыстырып, әдемілікке салынудың (жасаудың) әдеттегі форматы енгізілді, бұл көбінесе Black Twitter-ге жатқызылады. АҚШ конгрессмені Марджори Тейлор Грин малапропизмдерді қолданды, соның ішінде: "персик ағашы ыдысы" (Петри ыдысы), "гаспачо полициясы" (Гестапо) және "ашық бұзылған" (жалтақтаған) сияқты сөздерді айтты. 2022 жылғы АҚШ аралық сайлаулары алдында республикалық сенатқа үміткер Гершель Уокер Fox News телеарнасына берген сұхбатында "Бұл тікқулық халық туралы" (сайлау) деп мәлімдегеннен кейін интернетте күлкіге қалды.

Философиялық әсерлері

Философ Дональд Дэвидсон "Эпитафиялардың әдемі бұрмалануы" атты эссесінде, малапропизмдер адамдардың сөздердің мағыналарын қалай түсінетіні туралы бір нәрсені көрсетеді деп санайды. Ол, тілдік білуді әр сөздің белгілі бір мағынасын жаттап алу және осы семантикалық ережелерді басқа адамдардың айтқандарын түсіндіру үшін қатаң қолдану ғана құрамайды деп дәлелдейді. Керісінше, ол адамдар сөздердің мағынасын түсіну үшін басқа да контексттік ақпаратты үнемі пайдаланады және содан кейін әр сөздің мағынасын осы түсініктерге сәйкес өзгертеді дейді.