Кіріспе

Галло-рим жазушысы және дәрігер Марцелл Эмпирикус, Марцелл Бурдигаленсис (Бордо Марцеллл) деп те аталатын, 4 және 5 ғасырлардың басында Галлиядан шыққан латын медицина жазушысы. Оның жалғыз сақталған еңбегі - "De medicamentis" - көптеген медициналық және ғылыми жазушылардың еңбектеріне, сондай-ақ халықтық ем-дәрілер мен сиқыршылыққа негізделген фармакологиялық препараттардың жинағы. Бұл Еуропа медицинасының тарихындағы маңызды, бірақ ерекше мәтін, монографиялардың сирек тақырыбы, бірақ сиқырлы сыйлықтар, кельттік гербология мен аңыздар, галл және латын тілдерін зерттеудің көзі ретінде тұрақты түрде қазылады. Bonus auctor est (hes a good authority) деген пікірді Ж. Ж. Скалигер айтқан, ал ғылым тарихшысы Джордж Сартон De medicamentis-ті әдеби білімнің, халықтық (кельттік) медицинаның және қатардағы ырым-жырымдардың ерекше қоспасы деп атаған. Марцелл әдетте Теодосий I тұсында қызмет атқарған осы есімді магистер-офицермен бірдейленеді.

Медициналық білім

Марцеллдің дәрігер болғаны жөн, бірақ бұл да қажет емес. Диссертациясында сиқыршылық пен медицинаның тарихшысы Линн Торндайк оны Теодосийдің "сарай дәрігері" деп атаған, бірақ дәлелдер аз: Либаний, егер осы Марцелге сілтеме жасаса, оның бас ауруын емдеу қабілетін мақтаған. Марцеллдің дәрігер емес, медицина жазушысы ретінде саналуы керек деген пікір кең тараған. Севильдік Исидордың медициналық жазбаларының аудармашысы Марцеллді "медициналық әуесқой" деп сипаттайды және "De medicamentis" -ті "әдеттегі ежелгі үй емдері" деп жоққа шығарады, ал ботаника тарихшысы Эрнст Майер оны дилетант деп санайды. Аусониус және кейін Сидоний Аполлинарис сияқты Марцелл де 4 және 5 ғасырлардағы аристократиялық галдардың қатарында болды. Олар атаулы немесе тіпті адал христиан болған, бірақ Рим абыройының республикашылдық идеалы бойынша қалыптасқан: саясаттағы мансап елдік виллалармен және ақпараттық немесе әдеби жазумен теңдестірілген. Медициналық жазуды кішігірім жетістік деп қарастыруға болады, бірақ бұл дәстүрлі түрде отбасы мүшелерінің және құлдардың денсаулығына жеке жауапкершілік алған pater familias үшін ресурс болды. Де медикаментис бойынша таралған ветеринариялық емделу рецепттері де автордың мүдделері мен алаңдаушылығын білдіреді. Симмахтың хаты негізінен Марцеллдің ұлы, претор болып сайланған және оның мақсатты аудиториясы, я игілік иелері, не оларды басқаратын сауатты жұмысшылар қолданатын ойындар үшін таза қанды жылқыларды қамтамасыз ете алатындығын білу үшін қызмет етеді. "Өз қолыңмен жаса" нұсқаулары жер иелері арасында танымал болды, өйткені олар Марцеллдің уәдесі бойынша өзін-өзі қамтамасыз етудің және шеберліктің бір түрін ұсынды. Марцелл ұлдарына жазған хатында, ол dulcissimi ("мұңайлы") деп атаған, олар және олардың отбасылары ауру кезінде дәрігерлердің араласуынсыз (sine medicis intercessione) аталарының нұсқаулығында қолдау мен ем табады деген үмітін білдіреді. Бұл өзін-өзі сеніп, басқаларға көмектесуге мүмкіндік беру үшін, бірақ басқаларды шеттетуге емес, өздігінен көмектесуге бағытталған; Дивиана Миссердиаға ( құдайға ұқсайтын жанашырлық) жүгіну, Марцелл өз ұлдарын бейтаныс адамдарға және кедейлерге, сондай-ақ өздерінің жақын адамдарына caritas ( қамқорлық немесе мүмкін христиандық қайырымдылық) беруге шақырады. Ол "адамгершілікке толы әрі жұмсақ көңіл көтеру" деп түйіндеді.

Діндік ортасы

Марцелл христиан ретінде танымал, бірақ ол ежелгі дәстүрлі діндерге негізделген сиқырлы медицинаны да қолданады. Ботаникалық фармакология тарихшысы Джерри Стэннард Де медикаменттегі дәлелдер Марцелдің діни болмысын дәлелдемейді де, жоққа шығара алмайды деп сенді. Ол христиан дінінің аз ғана сілтемелері "жалпы нәрсе" екенін және керісінше, эллиндік сиқырға сілтеме жасайтын сыйлықтар ортағасырлық христиан мәтіндерінде кеңінен кездесетінін атап өтті. Питер Браун өзінің классикалық зерттеуінде "Құдайдың қасиеттілері" деп сипаттап, оның жазушысы негізінен христиандық жоғары сыныпқа арналған христиан жазуы болған кітаптың тек қана пұтқа табынушылық тонын түсіндіреді. Ежелгі медицина тарихшылары Кармелия Опсоммер мен Роберт Галлекс өзінің алғы сөзінде Марцеллдің христиандық мәселелерді дәрігерлерсіз дәрігерлік етудің ежелгі дәстүріне енгізгенін атап өтті. Марцеллдің кем дегенде номиналды христиан болғанын Теодосий I жоғары лауазымға тағайындауы білдіреді, ол Рим сенатына жаппай түрленуге бұйрық беріп, империяны христиандыққа айналдыру туралы өз еркімен әрекет етті. Текстте діннің ішкі дәлелдері аз. Алдын ала сөзде divina misericordia деген сөз тіркесі де кездеседі Сент-Августиннің De civitate Dei, онда құдайлық мейірімділікке сілтеме варварлық шабуылдар туралы үзіндіден кейін бірден келеді. Марцелл мен Августин замандастары, ал бұл сөз тіркесін қолдану - бұл ықпал ету мәселесі емес, жалпы христиандық түсініктің валютасы. Басқа жерлерде кейде христиандықтың дәлелі ретінде келтірілген үзінділер тек қана Гелленстік магикалық діни дәстүрдің синкретизмін көрсетеді, - деп атап өтті Стэннард. Яһуди-христиандық анықтама nomine domini Iacob, in nomine domini Sabaoth практикантқа ламеллаға немесе металл жапыраққа жазуға нұсқау берілген сиқырлы сыйлықтың бөлігі ретінде пайда болады. Мұндай "сыйлық сөздер" көбінесе "экзотикалық" тілдерден кельт, арамей, копт және еврей тілдерінен шыққан мағынасыз сөз тіркестері мен аздап бұзылған сөз тіркестерін қамтиды және олар дінге ресми түрде берілудің белгілері емес. Бұл жазбада бірінші рет гректердің ем-дом құдайы Асклепий туралы айтылған. Марцелл мифтің римдік нұсқасына сілтеме жасайды, онда Асклепий бөлшектенген Вирбиді тұтастығына қайтарады; Марцеллдің айтуынша, жазушы ретінде ол өз дереккөздерінің disiecta membra ("таралған дене бөліктері") бір корпусқа (толық денеге) жиналудың ұқсас жолын ұстанады. Грек-рим пантеонының құдайларынан басқа, галл тілінде жазылған бір өлеңнен кельт құдайы Айсусты немесе көбірек жазылатын Есусты, оның жұтқыншақ ауруын жоюға көмектесуі үшін шақыру үшін аударылған.

Мәсіхші игілік жасаушы ма?

445 жылы жазылған жазуда Марцеллдің Нарбоннадағы соборды қайта салуға ең маңызды қаржылай қолдаушы екендігі айтылған. Джон Мэтьюс бұл Марцеллдің медициналық жазушының ұлы немесе жақын ұрпағы болуы мүмкін деп дәлелдеді, өйткені инлюстристің отбасы осындай жомарт үлесі үшін байлыққа ие болған болуы мүмкін. Ол екі жыл бойы Галлияның преториан префекті болып қызмет еткен. Адамның жергілікті адам болғанын болжай отырып, Мэтьюс бұл дәлелді Оросийдің Атаулф анекдотымен салыстырып, Де медикаментистің авторы Нарбонансиске жатқызу үшін, бірақ бұл азшылық көзқарас.

Медициналық жазушы ретінде маңыздылығы

Марцелл - ежелгі және ортағасырлық медицина материалдарының арасындағы ауыспалы тұлға. Рецептердің мазмұны, олардың атаулары, қолданылуы және емдеу әдістері ежелгі Грекия мен Римнің медициналық мәтіндерінен алынған болса да, кітап ортағасырлық медицинаға тән ілімдер мен тәсілдерді алға тартады. Марцеллдің тікелей аталуы сирек кездеседі, бірақ оның ықпалы, мүмкін кең немесе кең емес болса да, ортағасырлық медициналық мәтіндердің бірнешеінде кездеседі. Ботаникалық фармакология туралы жазудың негізгі өзгеруі De Medicamentis-те көрсетілген. Жерорта теңізінің медицинасымен байланысты мәтіндер Рим империясының кеңейіп жатқан шекараларымен батысқа және солтүстікке қарай тарағандықтан, дәрі-дәрмек рецепттеріне қажетті өсімдіктер енді танымал емес, ал бұрынғы шөпшілердің сипаттамалары немесе суреттері жергілікті флораға сәйкес келмеді. Марцеллдің синонимдерді ұсынуы - бұл айырмашылықты жоюға арналған бір әрекеті. Ол жиі сәйкессіздіктер тізбегін ұсынады: грек өсімдік аты полигоносы алдымен латын тілінде sanguinaria (1.2), содан кейін "біз [Галлияда?] call rubia" (1.44); сол тарауда полигонос millefolium (1.28) үшін басқа атау ретінде берілген және басқа жерде verbena (10.5) эквиваленті ретінде анықталған. Кельт тіліндегі өсімдік атауларының онға жуығы грек немесе латын тіліндегі атаулардың синонимдерімен немесе синонимдері ретінде берілген. Аңдаудың орнына атаумен айналысу ортағасырлық шөп дәрігерлерінің де ерекшелігі болып табылады. Өсімдіктерді анықтау проблемалары Марцеллдің Ренессанс редакторы Корнариус үшін интеллектуалдық тартымдылық болған болуы мүмкін, оның ботаникалық жұмысы сөздердің құндылығына иллюстрациядан артық мән берді. Марцеллдің тағы бір ортағасырлық басымдығы - ингредиенттерді олардың туған ортасында табу, ежелгі заманнан бастап мәтіндерде жазылған экзотикалық флора мен фаунаны жергілікті түрлермен ауыстыру. Марцелл мен ортағасырлық жазушылардың рецепттері "полифармация" немесе бір ғана препаратта көптеген ингредиенттерді қолдану. Де медикаменттегі көптеген рецепттерде кем дегенде он ингредиент бар, ал біреуі, антидот Космиана (29.11), 73-тен тұрады. Марцелл - англосаксондық қандалалық сиқырлылықтың ықтимал көздерінің бірі, немесе кем дегенде рундік емделуді де туғызған ортақ еуропалық магикалық медициналық дәстүрге сүйенді: Бергеннен 13-ғасырдағы ағаш амулет Марцеллдің Айсус амулетіне ұқсас рундарда амулет жазылған.

Емдеу жүйесі

Пьтер Браун "Құдайдың қасиеттілері" атты еңбегінде Марцеллдің "горизонталды" немесе қоршаған ортаны емдеуді, өзінің отандасы және замандасы Турлық Мартиннің "тік" авторитарлық емдеуімен салыстырады. Мартин керемет емделу және әсіресе жын-перілерді шығарумен танымал. Медициналық мақсаттағы сиқырды сеніммен емдеудің бір түрі деп қарастыруға болатынына байланысты, бұл екеуінің арасында айырмашылық жоқ; "фольклор мен ырымның бай қабаттары", - деп жазады Браун, "Марцеллде Гиппократтың эмпиризмінің жұқа қаптамасының астында жатыр". Ем алушылардың әлеуметтік сабында да айырмашылық жоқ, өйткені екі емдеу жүйесі де "ауыл тұрғындары мен қарапайым халықты" және сенаторлық жер иелерін қамтиды. Алайда, христиан ғибадатханаларында емделу үшін "әлеуметтік жарғылық" билікке бағыну қажет болды; Марцеллде науқас немесе дәрігер, көбінесе "сіз" деп тікелей аталады, өз емінің агенті болады. Марцеллдің емделу қабілеті пациенттің баратын арнайы ғибадатханада болса, Марцеллдің денсаулығы пациенттің қоршаған ортамен өзара байланысында, шөптерді, жануарларды, минералдарды, саңырауқұлақты, тілді белсенді пайдалануда және эмульгациялау, кальцинация және ашыту сияқты трансформациялық процестерде болды. Алдын ала хатта Марцелл оннан астам ингредиенттерді қамтитын көптеген рецепттерге қарамастан, remedia fortuita atque simplicia (жедел қол жетімді және тікелей әрекет ететін дәрілер) тиімділігіне баса назар аударады; қорытынды Карменде ол империяның алыс шеттерінен және белгілі әлемнен алынған ингредиенттерді атап өтеді (41 67 жол), римдік дәрігердің жаһандық нарыққа қол жетімділігін атап өтті.

Мәтін

Janus Cornarius: Marcelli de medicamentis empiricis, physicis ac rationabilibus Liber. Фробен, Базель 1536 (Digitalisat) Стандартты мәтін Максимилиан Нидерманның, Марселли де медикаментис либер, том. 5 Тейбнердің Corpus Medicorum Latinorum (Лейпциг, 1916). Теубнердің алдыңғы басылымын 1889 жылы Георг Гельмрайх редакциялаған болатын.