Кіріспе

Психикалық бұзылулар психологиялық жағдай ретінде жіктеледі, ол негізінен жеке адамның қалыпты психологиялық және жиі әлеуметтік жұмыс істеуін ауыр зақымдауға жеткілікті тұлға, ақыл-ойы мен эмоциялары. Психикалық аурумен ауыратын адамдар қоғамдағы қалыпты өмір сүре алмайды. Психикалық бұзылулар бірнеше аффективті, мінез-құлық, танымдық және қабылдау компоненттерінен тұрады. Психикалық ауруларды тану мен түсіну уақыт өте келе және мәдениеттер бойынша өзгерді. Психикалық аурулардың анықтамасы, жіктелуі және емдеуі әлі де әртүрлі.

Тарих

Жылдар өте келе психикалық ауруларға қатысты қоғамның көзқарасы мен емдеу әдістері едәуір өзгерді. Психикалық ауруларды емдеудің көптеген әдістері кейіннен тиімді емес әрі қауіпті деп танылды. Бұрынғы емдеу әдістерінің бірі - трефиндеу және қан құю. Трефинация - адамның бас сүйегіне кішкентай тесік бұрғылау арқылы жын-перілерді шығарып тастау, өйткені бұл психикалық бұзылуларға қатысты бұрынғы сенім. Қан құю - химиялық тепе-теңдіктің бұзылуы психикалық бұзылыстарға әкеледі деген сенімге байланысты адамның денесінен белгілі бір мөлшерде қан құйылуы. Бұл психикалық аурулардың ғылыми негізделген себебі, бірақ екі емдеу де қауіпті және тиімсіз болды. Алайда 17 ғасырда психикалық аурулары бар көптеген адамдар білімді емдеудің жоқтығынан мекемелерге жабылып қалды. Психиатриялық мекемелер ұзақ уақыт бойы негізгі емге айналды. Алайда, көптеген жылдар бойы жүргізілген зерттеулерге, зерттеулерге және медициналық жетістіктерге қарамастан, қазіргі кездегі көптеген ем-домдар емделушілер үшін тиімді әрі қауіпсіз болып отыр. Психикалық ауруларды емдеудің алғашқы көріністері, ақыл-ой аурулары үшін алғашқы американдық аурухананы құрған Сэмюэл Уиллардтың (дәрігер) суық суға батыруын қамтиды. Психикалық бұзылуларды емдеу тарихы жылдар бойы негізінен психотерапияда (когнитивтік терапия, мінез-құлық терапиясы, топтық терапия және ЭКТ) және психофармакологияда (психикалық бұзылуларда қолданылатын дәрілер) дамудан тұрады. Психологиялық бұзылулардың себептері туралы әртүрлі көзқарастар пайда болды. Кейбіреулер психологиялық бұзылулар ми мен жүйке жүйесінің ерекше аномалияларынан туындайды деп сенді, яғни принцип бойынша оларды емдеу үшін физикалық аурулармен бірдей тәсілмен қарастыру керек (Гиппократтың идеяларынан пайда болды). Психотерапия - психикалық ауруларды емдеуде қолданылатын салыстырмалы түрде жаңа әдіс. Психикалық ауруларды емдеу үшін жеке психотерапияны қолдану 100 жылдай уақытқа созылған. Зигмунд Фрейд (18561939) психоанализде бұл ұғымды алғаш рет енгізген. Когнитивті мінез-құлық терапиясы - 1960 жылдары америкалық психиатр Аарон Т. Бектің негізін қалаған жаңа терапия. Бұл психотерапияның жүйелі және құрылымды бөлігі. Бұл аурудың алдын алудың тиімді тәсілдерін үйретуден тұрады. Әдеп-тәрбие терапиясының негізі эксперименталды психологияда жатыр. Е. Л. Торндайк пен Б. Ф. Скиннер мінез-құлық терапиясы бойынша алғашқылардың бірі болды. Конвульсивті терапияны 1934 жылы Ладислас Медуна енгізді. Ол шизофренияны емдеу үшін инъекциялар арқылы ұстамалар жасады. Ал Италияда Уго Серлетти инъекцияларды электрмен алмастырды. Осы ауыстырмалылықтан жаңа теория электроконвульсивті терапия (ЭКТ) деп аталды. Психотерапиядан басқа, психикалық бұзылуларды емдеуде дәрі-дәрмектердің кең ауқымы қолданылады. Бұл мақсатта қолданылатын алғашқы дәрілер психоактивті қасиеттері бар өсімдіктерден алынған. Луи Левин 1924 жылы осы қасиеттерге ие дәрілер мен өсімдіктерді жіктеуді алғаш рет енгізді. Психикалық ауруларға қолданылатын дәрілердің тарихы жылдар бойына өте көп дамыды. Қазіргі заманғы дәрі-дәрмектердің ашылуы ХХ ғасырда болды. Литийді, көңіл-күйді тұрақтандыратын, Джон Ф. Кейд 1949 жылы маниа ауруын емдеу ретінде ашқан, "және Хаммонд (1871) литий бромиді "депрессиямен ауыр маниа" үшін қолданған". 1937 жылы Даниэль Бовет пен Энн Мари Стауб алғашқы антигистаминді тапты. 1951 жылы Пол Шарпентье хлорпромазин антипсихотигін синтездеді.

Әсерлер

Қазіргі заманғы психикалық бұзылуларды емдеуге ықпал еткен дәрігерлер бар. XVIII ғасырда Филипп Пинель деген француз дәрігері психикалық аурулармен ауыратын науқастарды жақсы емдеуге көмектесті. Филадельфиялық дәрігер П. Раш сияқты науқастар заманауи өмірдің қысымынан бас тартуға уақыт керек деп сенді. Оның ойынша, бұл психикалық бұзылыстардың пайда болуына себепші болды. Бенджамин Раш ((17461813) психикалық денсаулық саласындағы көптеген еңбектері мен зерттеулері үшін американдық психиатрияның атасы деп саналады. Ол психикалық аурулардың түрлерін жіктеуге тырысты, олардың себептері туралы теориялар ойлап тапты және оларды емдеудің мүмкіндігін іздестірді. Раш психикалық бұзылуларды қан айналымының нашарлауы туғызады деп сенді, бірақ ол қателесті. Ол сондай-ақ Савант синдромын сипаттап, оған тәуелділікпен күресудің әдісін ұсынды. Басқа маңызды ертедегі психиатрлар Джордж Паркман, Оливер Венделл Холмс аға, Джордж Зелер, Карл Юнг, Лео Каннер және Питер Бреггин. Джордж Паркман (17901849) Шотландиядағы Абердин университетінен медицина дәрежесін алды. Оған Бенджамин Раш ықпал етті, ол оны мемлекеттік ауруханаларға қызығушылық танытуға талпындырды. Ол Париждегі ауруханада оқыған. Паркман психикалық ауруларды емдеу туралы бірнеше мақалалар жазды. Оливер Венделл Холмс аға (Oliver Wendell Holmes Sr. ((18091894)) - американдық дәрігер, медициналық емдеу туралы көптеген атақты жазбалар жазған. Джордж Зеллер (18581938) психикалық ауруларды емдеу әдісімен танымал болды. Ол оларды адамдар сияқты қарастыру керек деп сенді және оны қамқорлықпен жасады. Ол Пейория мемлекеттік ауруханасында болған кезде есірткі, механикалық бұғаулау және түрмеге қамауды тыйым салды. Питер Бреггин (1939 қазіргі) электроконвульсивті терапия сияқты қатал психиатрияның тәжірибелерімен келіспейді.

Жіктеу

Неміс дәрігері Эмиль Крейпелин психикалық бұзылыстардың себебін және оларды жіктеу мүмкіндігін көбірек қызықтыратын. Бұл маниакалды-депрессиялық және шизофрениялық ауруларды жіктеуге, сондай-ақ басқа да бұзылыстарды жіктеудің негізін қалауға әкелді. Алайда, зерттеудің бұл әдісі / жұмыс әмбебап сыныптау жүйесіне қажеттілікке дейін елемеді. Бұл қажеттілік кейін DSM-нің құрылуына әкелді. Бұл психикалық ауруларды жіктеуді ғана емес, емдеуді қайдан бастау керектігін түсінуге көмектесті.

Дәрі-дәрмектер

Психиатриялық дәрі-дәрмектер де психикалық бұзылуларды емдеуде кеңінен қолданылады. Бұл дәрілер психоактивті дәрілер, оларды әдетте психиатр немесе отбасылық дәрігер жазып береді. Бірнеше негізгі топтар бар. Антидепрессанттар клиникалық депрессияны емдеу үшін, сондай-ақ жиі алаңдаушылық пен басқа да бұзылыстарды емдеу үшін қолданылады. Анксиолитиктер, әдетте, қысқа мерзімді, алаңдаушылық бұзылыстары мен физикалық белгілер мен ұйқысыздық сияқты байланысты проблемалар үшін қолданылады. Көңіл күйін тұрақтандырғыштар негізінен биполярлық бұзылыста қолданылады, олар депрессияға емес, манияға бағытталған. Антипсихотикалық дәрілер психотикалық ауруларға, әсіресе шизофренияға қолданылады. Алайда, олар жиі биполярлық бұзылысты емдеу үшін, ал кішігірім дозада алаңдаушылықты емдеу үшін қолданылады. Стимуляторлар жиі қолданылады, әсіресе ADHD үшін. Дәрілік заттардың топтарының әртүрлі атауларына қарамастан, олар нақты көрсетіліп отырған аурулар түрінде айтарлықтай ауыспалы болуы мүмкін. Сондай-ақ, таңбадан тыс пайдалануы мүмкін. Жағымсыз әсерлер мен жабысу проблемалары болуы мүмкін.

Антипсихотикалық дәрілер

Антидепрессанттармен емдеуге жеткіліксіз жауап берген жағдайларда, әдебиетте жақсы қолдау тапқан, өте танымал стратегия болып табылады, бірақ бұл дәрілер жағымсыз оқиғаларға байланысты емдеуді тоқтатуға әкелуі мүмкін. Арипипразол - бұл қазіргі эпизодта антидепрессанттық терапияға жеткіліксіз жауап берген ересектердегі МДД- ні қосымша емдеу үшін АҚШ- тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы мақұлдаған алғашқы дәрі-дәрмек. Арипипразолдың ұсынылатын дозасы 2 мг/ тәулік пен 15 мг/ тәулік аралығында 2 ірі, көп орталықты, рандомизацияланған, екі рет соқыр, плацебомен бақыланатын зерттеулерге негізделген, олар кейін үшінші ірі зерттеумен расталды. Фенотиазиндер сияқты әдеттегі антипсихотикалық препараттардың көпшілігі D2 допамин рецепторларын бұғаттау арқылы жұмыс істейді. Атипикалық антипсихотикалық препараттар, мысалы, клозапин D2 допамин рецепторларын және 5HT2A серотонин рецепторларын бұғаттап тұрады. Атипиялық антипсихотикалық препараттар әдеттегі антипсихотикалық препараттарға қарағанда артықшылыққа ие, өйткені олар Псевдопаркинсонизмнің таралуын азайтады, бұл Паркинсон ауруына ұқсас тербеліс пен бұлшық еттердің қатаюына әкеледі. Антипсихотикалық препараттардың ең ауыр жанама әсері - агранулоцитоз, белгісіз себеппен ақ қан клеткаларының төмендеуі, сондай- ақ кейбір пациенттерде фотосезімталдық болуы мүмкін. Атипиялық және дәстүрлі антипсихотиктер де ерекшеленеді, өйткені атипиялық дәрілер оң және теріс симптомдарға көмектеседі, ал дәстүрлі дәрілер тек оң симптомдарға көмектеседі; теріс симптомдар адамның мотивациясын төмендету сияқты нәрселер, ал оң симптомдар - иллюзияларды көру сияқты нәрселер.

Антидепрессант

Алғашқы антидепрессанттар туберкулезді емдеу бойынша зерттеулер арқылы ашылды және моноамин оксидаза ингибиторлары (МАО) деп аталатын антидепрессанттар класын берді. АҚШ-та тек екі МАО ингибиторы ғана нарықта қалды, өйткені олар тамақтанудағы тирамин амин қышқылының метаболизмін өзгертеді, бұл гипертониялық дағдарысқа әкелуі мүмкін. Фенотиазин антипсихотикасын жақсарту бойынша зерттеулер трициклді антидепрессанттарды әзірлеуге әкелді, олар нейротрансмиттерлер норэпинефрин мен серотониннің синаптылық қабылдануын тежейді. Ең жиі қолданылатын антидепрессанттар - СИОЗ немесе селективті серотонинді қайта қабылдау ингибиторлары. Бұл дәрілер трициклді антидепрессанттармен көп ұқсастықтарға ие, бірақ олардың әсері көбірек таңдамалы. SSRI- ның ең үлкен қаупі - зорлық-зомбылық пен суицидтік мінез-құлықтың артуы, әсіресе балалар мен жасөспірімдерде. 2006 жылы антидепрессанттардың дүниежүзі бойынша сатылуы 15 миллиард АҚШ долларын құрады, ал 226 миллионнан астам рецепт берілді.

Зерттеу аяқталды

Физикалық белсенділіктің пайдалы екендігіне айғақ болған сайын, физикалық белсенділіктің психикалық пайдасы туралы зерттеулер қарастырылды. Алғашында дене шынықтыру көңіл-күй мен психикалық күйге аз ғана пайда әкеледі деп саналғанмен, уақыт өте келе дене шынықтырудың оң психикалық әсері айқын көріне бастады. Ғалымдар зерттеулерді аяқтауға кірісті, олар жиі пациенттерді сынақтарды аяқтауға, барлық ықтимал айнымалыларды бақылауға және прогресті тексерудің жеткілікті жолдарын табуға байланысты қиындықтарға ұшырады. Деректер көбінесе жағдай мен халықты зерттеу арқылы жиналды, бұл бақылаудың аз болуына мүмкіндік берді, бірақ әлі де байқауларды жинады. Соңғы уақытта зерттеулер бірнеше жас топтары, жыныстар және психикалық аурулар бойынша әртүрлі деңгейдегі және дене шынықтырудың артықшылықтарын түсіну үшін көбірек әдістерді қолдана бастады. Кейбір психологтар пациенттерге фитнеске кеңес береді, алайда дәрігерлердің көпшілігі пациенттерге толық бағдарламамен емді жазып бермейді.

Нәтижелер

Көптеген зерттеулер физикалық белсенділіктің психикалық аурулары бар адамдарға оң әсерін тигізетініне көз жеткізді. Физикалық белсенділік жасына және жынысына қарамастан пайдалы екені анықталды. Бұл терапияның этикалық және тиімділігі көп жағдайда дау тудырады. Өмір салтын өзгерту және қолдау шаралары жиі қолданылады, оның ішінде құрбыларының қолдауы, өзін-өзі қолдау және тұрғын үй немесе жұмыс. Кейбіреулер тамақ қоспаларын қолданады. Плацебо әсері әсер етуі мүмкін.

Қызметтер

Психикалық денсаулық сақтау қызметі ауруханаларда, емханаларда немесе қоғамда болуы мүмкін. Көбінесе адам әртүрлі емдеу әдістерін қолданады және әртүрлі психикалық денсаулық қызметтерін пайдаланады. Бұл жағдайда емдеуді басқару (кейде "қызметтерді үйлестіру" деп аталады), стационарлық немесе күндізгі емдеуді қолдану мүмкін. Пациенттер психоәлеуметтік оңалту бағдарламасын қолдана алады немесе өзін-өзі ұстайтын қоғамдық емдеу бағдарламасына қатыса алады. Психикалық аурудың алдын алу үшін алдын ала емдеу әдістері қолданылса, оның қайталануы мен мүгедектігінің жалғасуына жол берілмейді. Бұл психоз қызметіне психоздың жаңа ерте араласуына әкелді. Кейбір тәсілдер психикалық бұзылудың қалпына келтіру моделіне негізделген және стигма мен әлеуметтік оқшаулануға қарсы күреске және өкілеттілік пен үміт жасауға бағытталған. Америкада психикалық аурудың ауыр белгілері бар адамдардың жартысының соңғы 12 айда емделмегені анықталды. Психикалық аурудан қорқатын адамдар көмек іздемейді, себебі олар жұрттың алдында қорқады, достарынан бас тартылады, кемсітушілікке ұшырайды.

Стигма және емдеу

Психикалық ауруларға қатысты стигма психикалық аурулары бар адамдарды көмек іздемеуге итермелейді. Психикалық денсаулығындағы стигмалардың екі түрі - әлеуметтік стигма және ұғынылған стигма. Әр түрлі санаттарға бөлінгенмен, екеуі бір-бірімен өзара әрекеттесе алады, онда әлеуметтік стигмадағы бейтарап көзқарастар дискриминациялық қабылдауларды қабылдаудағы стигмаға ішкілендіруге әкеледі. Психикалық ауруларды қорлау стереотиптерді тудыруы мүмкін, олардың кейбіреулері зорлық-зомбылық, қабілетсіздік және кінәлауды қамтиды. Алайда, бұл стереотиптің үзіліссіз түрде бейбітшілікке жетуі әрқашанда орын алмауы мүмкін. Алдымен, бейбітшілік, содан кейін бейбітшілік. Қоғамдық қорлау әлеуметтік мүмкіндіктерге де зиян тигізуі мүмкін. Психикалық аурулары бар адамдарға бейбіт үй табуға немесе жақсы жұмыс табуға мүмкіндік бермейді. Бұл және басқа да стигматизацияның жағымсыз әсерлері зерттеушілерді қоғамдық стигма мен күтім іздеу арасындағы қарым-қатынас туралы зерттеулер жүргізуге итермеледі. Зерттеушілер қоғамдық қорлау мен күтім іздеу арасында, сондай-ақ қорлаушы көзқарастар мен емдеуге ұмтылу арасында кері байланыс бар екенін анықтады. Сондай-ақ, басқалардың не ойлағанын ойлаудың өзі де адамның емге бармауына әсер ететін белгілі бір көзқарастар бар екенін анықтады. Стигмаларды ішкілендіру өзін-өзі қорлауға әкелуі мүмкін, бұл өз кезегінде адамды адамның өмір сүру сапасына кедергі келтіретін жағымсыз эмоциялық реакцияларға әкелуі мүмкін. Зерттеулер ұят пен емделуден қашудың арасында маңызды байланыс бар екенін көрсетті. Осы байланысты өлшеген зерттеуде психикалық аурумен жеке өмірдегі тәжірибелерінен ұялған зерттеу қатысушыларының емдеуге қатысу ықтималдығы төмен екендігі анықталды. Осылайша, қоғамдық стигма өзін-өзі стигмалауға әсер етуі мүмкін, бұл емдеуге қатысуды азайтады. Осылайша, екі құрылым арасындағы өзара іс-қимыл күтім іздеуге әсер етеді.