Кіріспе
12 ғасырдағы парсы ақыны және жазушысы Афзал әл Дин Бадил ибн Али ибн Осман (افضل الدّین بدیل بن علی بن عثمان), жалпыға белгілі Хакани (خاقانی, , 1120 ж. 1199 ж. Ол Ширван шаһына арнап жыр жазушы ретінде қызмет еткен Ширван тарихи аймағында, Закавказьеде дүниеге келген. Оның атақ-даңқы Диван және оның өмірбаяндық саяхатнамасы Тохфат әл-Ерақайнда жинақталған қасидаларға негізделген. Ол кейінірек "хабсият" ("тұтқынды поэзия") деп аталатын жанрды зерттеуімен де танымал.
Afzal al Dīn Badīl ibn ʿAlī ibn ʿOthmān (افضلالدّین بدیل بن علی بن عثمان), commonly known as Khāqānī (خاقانی, , c. 1120 – c. on – 1199), was a major Persian poet and prose writer. He was born in Transcaucasia in the historical region known as Shirvan, where he served as an ode writer to the Shirvanshahs. His fame most securely rests upon the qasidas collected in his Divān, and his autobiographical travelogue Tohfat al ʿErāqayn. He is also notable for his exploration of the genre that later became known as habsiyāt ("prison poetry").
Өмір
Хақані Ширван қаласында ағаш ұстасының отбасында дүниеге келген. Хаканидің анасы Несториандық христиан дінінің құлы болған, ол мұсылман дінін қабылдаған. Хаканидің айтуынша, ол "үлкен Филипптің" ұрпағы болған, оны кейбір ғалымдар, мысалы, Минорский (1945), Маркус Юлий Филипп деп түсіндірген. Хакани әкесі ерте жаста қайтыс болғандықтан, оны ағасы Кафи әл-Дин Омар дәрігер тәрбиеледі. Кейіннен Хақані оны мақтап өлең жазды, онда ол өзінің ағасының есімі мен Омар Хайямның есімінің ұқсастығын олардың қасиеттерін салыстыру үшін қолданды. Хакани ғажайып бала болған болуы мүмкін, өйткені оның бірнеше өлеңдері ерте жаста жазылған, бұл оның ерте жаста Манучир III-нің мақтаушысы болғанын көрсетеді. Жас кезінде Хакани Хаqaiʿqi ("Тіл іздеуші") деген атымен жазған. Ширваншахтар Хакан атағын иеленді, одан кейін ол Хакани ("патшалық") деген псевдонимді алды. Кейбір дәстүрлі аңыздарда ол атақты ақын Әбу Ала Ганжавидің шәкірті және күйеу баласы ретінде сипатталады, бірақ бұл Хаканидің өз жазбаларында расталмаған. Хакани жастайынан өзінің билеушісі мен қамқоршысының қалауына қарсы Меккеге қажылыққа баруды шешті. Ширваннан кетудің алғашқы әрекеті кезінде ол Манучирдің қолбасшыларымен жақын маңдағы Бейлағанда тұтқындалды. Оған билікке бағынбаушылық жасады деген айып тағылып, Дарбанд қаласына жақын Шабаран қаласындағы ежелгі қамалға 5 - 7 айға қамауға алынды. Хакани бірнеше рет түрмеге қамалды, бірақ 1156 жылы қашып құтылып, Таяу Шығысқа ұзақ сапарға шықты. Саяхаттары оған өзінің әйгілі "Тохфат әл-Ерақайн" (Екі ирақтан берілген сыйлық; Батыс Иран ("Парсы Ирагы") және Месопотамия ("Араб Ирагы") туралы мақала) шығармасына материал берді. Сондай-ақ, ол өзінің әйгілі касидасын жазды Мадаэндегі порталдар, онда Белаерт (2010) айтуынша, Тақ и Кисраны (Ктесифон маңындағы Сасанидтер сарайының қираған жерлері) ойлану "патшалық соттардың өткіншілігі туралы ескертуді тудырады". Қайтып оралғаннан кейін Хаканиді Манучирдің мұрагері Ахситан I дереу тұтқындады. Қамауда болуын еске алу үшін Хакани өзінің ең күшті феодалдыққа қарсы өлеңдерін жазды. Оның бес өлеңі түрмедегі азапты өмірін сипаттайды. "Христиандық" қасида деп кеңінен белгілі өлеңдердің бірі Гулд (2016) "әдеби бүліктің ең батыл әрекеттерінің бірі" деп санайды. Менорский (1945) Андроник Комненді Хакани осы өлеңді арнаған қамқоршы ретінде анықтады. 1173 - 1175 жылдары Хакани Ширванның орыстарға қарсы жеңісі құрметіне одалар жазды, онда ол операциялар орындары мен егжей-тегжейін, оның ішінде 73 орыс кемесінің жойылуын баяндады. Бұл кезде оның жеке өмірі қайғылы оқиғаларға толы болды. Ол бірнеше отбасылық қайғы-қасіретке ұшырады, соның ішінде оның бірінші әйелі мен жас ұлы Рашид әл-Дин қайтыс болды. Хакани олардың өлімін жоқтап, жыр-жырлар жазды. Сол уақытта Хакани екінші рет қажылық сапарға аттанды, содан кейін ол сарай өмірінен кетіп, Тәбризде тұрып қалды. Өмірбаяндық шығармаларда айтылғандай, ол 1186 - 1199 жылдары қайтыс болған. Тәбриздегі қабір тасына сәйкес, Хакани 595 жылы Шәувалда, яғни 1199 жылдың шілдесінде қайтыс болған.
Еңбектері мен мұралары
Хаканидің Диванында қасидалар (панегирик және панегирик емес одалар), таржиат (строфтық өлеңдер), ғазалдар (жалған махаббат өлеңдері) және рубаис (квартиналар) бар. Оның басқа бір атақты еңбегі - "Тохфат әл-Ерақайн" (Tohfat al ʿErāqayn), бастапқыда Khatm al gharāʾeb ("Қызық сиректер") деп аталатын, екі әріпті (матнави) формада жазылған және ұзындығы үш мыңнан астам тармақ. Бұл кітап автобиографиялық сипатқа ие және оның Таяу Шығысқа деген әсерін білдіреді. Билаерт бұл шығарма математикалық болғанымен, оның басқа қазидаларымен көбірек ұқсастығын көрсетеді. Оның өлеңіндегі өлеңдері жоғарыда аталған Махнавидің өлеңдік кіріспесі мен оған қатысты шамамен алпыс хатты қамтиды. Хакани жартылай христиан ортасында өмір сүрген, және Белаерттің айтуынша, ол "Кавказдың мәдени жағынан күрделі ортасының өнімі" болды. Ол Византия, Армения және Грузия патшалық әулеттерімен достық қарым-қатынас орнатты. Оның өлеңдері кейде христиандық бейнелер мен рәміздерге толы, Льюис (2009) бойынша ол "христиандық бейнелерін оң аурамен және христиандық туралы ішкі біліммен толтырады". Хақанідің күрделі сөздік тәсілі оның поэтикалық құндылығын толық бағалауға кедергі болды деп жиі есептеледі. Оның поэзиясының көп бөлігі сөздіктің кең ауқымын және сөздерді ойнаудың молдығын көрсететін, түсініксіз болып саналады. Менорскийдің айтуынша, өлеңдер "арнайы сөздерге, ерекше теңеулерге және астрологияға, медицинаға, теологияға, тарихқа сілтемелерге толы, ақынның өмірі мен уақытындағы оқиғаларға қатысты көптеген нұсқамалар туралы ештеңе айтпау керек". Әли Дашти оны "жетімді емес ақын" деп атады және Хақані өлеңдерінің қиындығын Сади поэзиясының қарапайымдылығымен салыстырды. Хақани кеңінен парсы тіліндегі ірі ақын болып саналады. Оның хабсият ("тұтқынды поэзиясы") өз түрінің ең үздіктерінің бірі болып саналады. Бұл жанр "ортағасырлық ислам әлемінің түрмеге қамау туралы ең көркем мәтіндер корпусы" деп сипатталған. На'тиялар (Мұхаммедті мадақтау өлеңдері) оған Хасан'л А'жам ("Парсы Хасан") деген атақ берді. Хасан ибн Табит Мұхаммедті мадақтап, панегирик жазған танымал араб ақыны болғандықтан, Хаканидің атағы оның парсы Хасан екендігін білдіреді. Омар Хайям, әл-Маарри, Унсури, Масуд Сад Салман және Санай сияқты тұлғалардың еңбектері Хаканидің әдеби фонның бөлігі болды деп есептеледі. Оның еңбегі Незами Ганжави, Джами, Сади және Хафез сияқты адамдарға әсер еткен. Ян Рыпканың айтуынша: "Тілдің шебері, ақыл-ойы мен жүрегі бар ақын, сыртқы әлемнен ішкі әлемге қашып кеткен, түріне сәйкес келмейтін тұлға.