Кіріспе

7 және 8 ғасырлардағы Мерсия патшасы, Мерсияның сегізінші ғасырдағы патшасы.

Этельред ( /æθ/əl/r/ɛ/; 704 жылдан кейін қайтыс болды) 675 жылдан 704 жылға дейін Мерсия патшасы болды. Ол Мерсияның Пендасының ұлы және 675 жылы, оның ағасы Мерсияның Вулфхері аурудан қайтыс болғанда таққа отырды. Патшалыққа келгеннен кейін бір жыл өткен соң ол Кентке жорық жасап, оның әскерлері Рочестер қаласын қиратты. 679 жылы ол Трент шайқасында Нортумбрияның Эгфритін, өз қайнағасынан жеңді: бұл шайқас Нортумбриялықтар үшін ауыр жеңіліс болды және олардың Хэмберден оңтүстікке қарай Англия істеріне әскери араласуын тоқтатты. Бұл сондай-ақ Линдси Корольдігін Мерсияның иелігіне қайтарды. Дегенмен, Этельред өзінің ізашарларының Оңтүстік Британиядағы үстемдігін қайта орната алмады. Ол ізгі, діншіл христиан патша ретінде танымал болды және шіркеуге көптеген жерлерді сыйлады. Оның билігінде Кентербери архиепископы Теодор шіркеудің епархиялық құрылымын қайта ұйымдастырып, Мерсия мен Нортумбрияда бірнеше жаңа епископтықтар құрды. Этельред Йорк епископы Уилфридпен достық қарым-қатынас жасады, Уилфрид Нортумбриядан қуылған кезде; Этельред Уилфридті жер аударылған кезінде Орталық Англияның епископы етіп тағайындады және шамамен 702 жылы Аустерфилд синодында оны қолдады, онда Уилфрид Нортумбрияда өзінен тартып алынған шіркеу жерлерін қайтару мәселесін қозғады. Этельредтің әйелі Острит, 7 ғасырдың күшті Нортумбрия патшаларының бірі Освиудың қызы болды. Острит 697 жылы белгісіз жағдайда өлтірілді, ал 704 жылы Этельред тақтан бас тартып, тақты Вулфхердің ұлы Коенредке қалдырды. Этельред Барднидегі монастырьда монах болды, оны ол әйелімен бірге құрған, және ол жерде жерленді. Этельредтің ұлы (бірақ Остриттен емес) Сеолред Коенредтен кейін патша болды; сондай-ақ Этельредтің Сеолредтен бұрын қысқа мерзімге патша болған Сеолвальд есімді тағы бір ұлы болған болуы мүмкін.

VII ғасырдағы Мерсия

VII ғасырда Англия екі жүз жыл бұрын Ұлыбританияға келген англосакстар билеген патшалықтарға толық бөлінді. Мерсия патшалығы қазіргі Англияның орталық аймақтарын алып жатты. Патшалықтың пайда болуы туралы жазбалар жоқ, бірақ Англосаксон шежіресінде және Англия жинағында сақталған патшалық руларының тегі Icel есімді негізін қалаушыдан басталады деп көрсетілген; сондықтан Мерсия патшалық үйі Иклингалар деп танылады. Мерсияның ең ертедегі патшасы, туралы нақты тарихи мәлімет сақталған – Этельредтің әкесі, Мерсиялық Пенда. Ірі көрші патшалықтардың қатарында солтүстікте Берниция және Дейра патшалықтарынан құралған, жақында біріккен Нортумбрия, шығыста Шығыс Англия және оңтүстікте Батыс саксондардың патшалығы – Уэссекс болды. VIII ғасырдың монахы Беда жазған «Англия халқының шіркеу тарихы» атты кітабында, басқа патшалықтарға билік еткен жеті ерте англосаксон басшысы туралы айтылады. Олардың бесіншісі – Нортумбриялық Эдвин, ол Хатфилд Чейз шайқасында Гвинедтің британдық патшасы Кадваллон мен Пенданың біріккен әскерлерімен қаза тапты. Эдвиннің өлімінен кейін Нортумбрия қысқа мерзімге Берниция және Дейра екі кіші патшалығына бөлінді. Бір жыл ішінде Эдвиннің туысы Освальд Кадваллонды өлтіріп, патшалықтарды қайта біріктірді, содан кейін Англияның оңтүстігінде Нортумбрияның үстемдігін қайта орнатты. Бірақ Нортумбрия тағы да екіге бөлінді. Освальдтың ұлы Освиу Берниция тағына мұрагер болды, ал Осриктің ұлы Освин Дейраға, екі патшалықтың оңтүстігіне отырды. 655 жылы Освиу Винваэд шайқасында Пенданы жеңіп, өлтірді. 670-ші жылдардың басында Вулфхер Оңтүстік Британияның ең қуатты патшасы болды, Нортумбриядан басқа барлық англосаксон патшалықтарына тиімді үстемдік жүргізді. Осы кезеңнің негізгі дереккөзі – шамамен 731 жылы аяқталған Беданың «Тарихы». Бұл кітап шіркеу тарихына бағытталған болса да, ерте англосаксон патшалықтары туралы құнды ақпарат береді. Уэссекс және Кент үшін Беданың әр провинциядағы шіркеу тарихы туралы мәлімет берген хабардарлары болды, бірақ Мерсияда осындай байланыс болмаған сияқты, сондықтан ол туралы ол аз біледі. Осы кезең туралы тағы бір дереккөз – 9 ғасырдың соңында Уэссексте жинақталған Англосаксон шежіресі. Шежіренің анонимді авторы бұрынғы кезеңдерде жазылған көптеген мәліметтерді пайдаланған көрінеді.

Ата-бабалары мен алғашқы билік

Этельред Мерсияның Пенданың ұлы болды. Пенданың патшайымы Циневизаны Беда есімдерімен атады, бірақ оның балалары туралы ештеңе айтылмаған; Пенданың басқа әйелдері белгісіз, сондықтан ол Этельредтің анасы болуы мүмкін, бірақ бұл нақты емес. Англо-саксондық жылнамада Пенданың 626 жылы елу жаста болғаны және оның отыз жыл патшалық құрғаны айтылады, бірақ бұл Пенданың қайтыс болғанда сексен жаста болғанын көрсетеді, бұл оның екі ұлы (Вулфхер мен Этельред) өлтірілген кезде жас болғандықтан, ықтимал емес деп есептеледі. Керісінше, Пенданың таққа отырғанда емес, қайтыс болғанда елу жаста болғаны мүмкін. Этельредтің туған күні белгісіз, бірақ Беда Вулфхердің 658 жылы таққа отырғанда жас болғанын айтады, сондықтан олар екеуі де сол кезде он бес жасқа жуық болған болуы мүмкін. Алғашқы дереккөздерде Этельредтің Вулфхерден үлкен немесе кіші болғаны айтылмаған. Этельредтің балалық шағы туралы ештеңе белгілі емес. Оның тағы бір ағасы Пеада, екі әпкесі Кинебур және Кинесвит болды; сондай-ақ, Магонсæте патшасы Меревал Этельредтің ағасы болуы мүмкін. 674 жылы Рипондық Стефанның айтуынша, Вулфхер "[Нортумбрияға] қарсы оңтүстік елдерін қоздырды", бірақ оны Освиудың ұлы Эггфрит жеңіп, Линдсейді беруге және салық төлеуге мәжбүр етті. Вулфхер жеңілістен аман қалды, бірақ 675 жылы, мүмкін, аурудан қайтыс болды, ал Этельред патша болды. Этельредтің патшалық құрған кезіндегі алғашқы тіркелген әрекеті 676 жылы болды, оның әскерлері Кентке шабуыл жасап, Батыс Кент епископтарының резиденциясы Рочестерді қиратты. Оның шабуылдау себебі белгісіз, бірақ ол Кент патшасы Хлотердің Суррейді қайтадан бақылауға алуына жол бермеуді қалаған болуы мүмкін, оны Вулфхер Мерсияның ықпалына алған еді. Сондай-ақ, Этельред Кенттік Эорменредтің ұлдарын өлтіргені үшін кек алуға тырысқан болуы мүмкін; өлтірулерді Хлотердің ағасы Кенттік Эггберт ұйымдастырған болуы мүмкін, және Этельред өлтірілген княздердің ағасы болуы мүмкін. Үшінші болжам бойынша, Эссекс патшалары шабуылға шақырып, Кенттің Шығыс Саксондарға үстемдік ету әрекетіне жауап ретінде әрекет еткен болуы мүмкін. Себебі қандай болса да, Хлотер Этельредтің билігін қабылдауға мәжбүр болды. Этельредтің билік басында Кентербери архиепискобы Теодор Мерсиядағы шіркеуді қайта ұйымдастыруға кірісті. 675 жылы ол Винфредті Личфилд епископы лауазымынан шеттетуге мәжбүр етті, ал келесі төрт жылда ол Мерсияның кең аумағын Лестер, Личфилд, Ворчестер, Дорчестер және Херефордтың бес діни округіне бөлді. Этельред діншіл патша болды, "соғыс шеберлігінен гөрі, ізгі ниетімен танымал" болды және өсіп келе жатқан шіркеуге жер сыйлады, соның ішінде Тетбери, Лонг Ньюнтон және Сомерфорд Кейнс жерлерінде. Сондай-ақ, Этельредтің Оксфордширдің оңтүстігіндегі Абингдон аббаттығының негізін қалаумен байланысты екендігі туралы дәстүр бар.

Нортумбриямен қарым-қатынастар

Мерсия 633 жылдан бері Нортумбриямен қақтығыста болды, осы кезде Мерсиялық Пенда Хатфилд Чейз шайқасында Нортумбриялық Эдвинді жеңіп, өлтірді. Беда шайқастың себебін атамайды, тек оны Эгфриттің билігінің тоғызыншы жылы болғанын айтады. Ол нәтиже туралы көбірек мәлімет береді. Дейраның жас подкоролі Эльфвин қаза тапты; Эльфвин Острит пен Экгфриттің інісі болды және Этельредтің Остритпен некелескенінен кейін Мерсия мен Нортумбрияда жақсы қабылданды. Беданың айтуынша, оның өлімі екі патшалық арасында одан әрі келіспеушіліктерге әкелуі мүмкін еді, бірақ Кентербери архиепискобы Теодор араласты: «Теодор, Құдайға жақын, Құдайдың көмегімен осы қорқынышты қауіпті денсаулықты кеңесімен басып тастады». Нәтижесінде патшалар мен халықтар арасында бейбітшілік орнатылды және одан әрі қан төгудің орнына король Эгфритке оның інісінің өлімі үшін әдеттегі өтемақы төленді. Этельред шайқастан кейін Линдсейді қайта иеленді; осы жолығы бақылаудағы өзгеріс ұзаққа созылды және Линдсей 9 ғасырдағы викингтердің басқыншылығы Англия картасын жаңартқанға дейін Мерсияның бір бөлігі болып қалды. Нортумбрия мен Мерсия арасындағы қақтығыс осы күннен кейін толығымен тоқтаған жоқ: Шотланд жылнамалары 8 ғасырдағы Мерсия патшасы Этельбальдтың 740 жылы Нортумбрия аумағын шапқанын, ал Нортумбрия королі Эдберт пиктермен соғысқандықтан болмағанын жазды. Алайда, Трент шайқасы Нортумбрияның Оңтүстік Британияға араласуын тиімді тоқтатты. Йорк епискобы Вильфрид пен шіркеу және мемлекеттік билік арасындағы келіспеушілік Вильфридтің Нортумбриядан қуылтуына және оның кең епархиясының бөлінуіне әкелді, ал Этельред Вильфридке қарсы Эгфриттің жағына шықты. 685 жылы Эгфрит қайтыс болғаннан кейін архиепископ Теодор Вильфрид пен Эгфриттің мұрагері Олдфрид арасында келісімге келді, бірақ 692 жылы Олдфрид пен Вильфрид аралары бұзылып, Вильфрид Мерсияға жер аударылды. Этельредтің Вильфридті қолдауы оны Кентербери және Нортумбриямен келіспеушілікке түсірді, оның ниеттері қандай болғаны белгісіз, бірақ Вильфридтің кейбір монастырлары Мерсия аумағында орналасқан болуы мүмкін. Бұл Этельредтің Мерсия ықпалын Батыс Саксония аумағына дейін кеңейте алғанын көрсетеді, бұл Вулфхер бұрын жасағандай. Кентте Освин патша болды, бірақ тек Шығыс Кентте; патшалықтың батыс жартысын Эссекс патшасы Себбидің ұлы Свейфхард басқарды. Этельред Свейфхард пен Освинге қолдау көрсеткен болуы мүмкін; әр патша үшін Этельредтің Кентте жасаған жер берістерін растайтын жарғы сақталған, ал 676 жылы Этельредтің Кентке шабуыл жасауы оның дәстүрлі Кенттік патшалық үйіне қарсы екенін көрсетеді. 691 жылы жазылған Свейфхардтың жарғысы да қызығушылық тудырады, өйткені ол Этельредтің Кентке басып кіргенін көрсетеді; Этельред Вильфридті Кентерберидегі архиепископтық таққа отырғызуды көздеген болуы мүмкін, бірақ ол сәтті болмаса. Сонымен қатар, Этельредке сол кезде Мерсиядан он жыл немесе одан да көп уақыт бойы тәуелсіз болған Шығыс Саксондардан Кентте көмек қажет болған болуы мүмкін. Шығыс саксондар келесі бірнеше жылда Мерсия орбитасына оралды: 693 және 704 жылдар аралығында жасалған Этельредтің жарғысында Лондон епискобы Велдерге жер бергені көрсетілген, ал 704 жылы Этельред Свейхардтың берген жеріне келісті. Соңғы жарғыда мерсиялықтар өз мүдделерін қорғау үшін жергілікті шенеунік тағайындағаны да көрсетілген. Мерсияның оңтүстік-шығысқа араласқанына қарамастан, Этельредтің оңтүстікке қарай экспансиялық амбициялары болғанына өте аз дәлел бар. Кейдвалла мен Ине бастаған Батыс Саксондардың күшейіп келе жатқан күші Мерсия мүмкіндіктерін сол бағытта шектеді. Нортумбрийлер енді алаңдатушы фактор емес еді; олар Трент шайқасынан бері Хамбердің солтүстігінде болды және 685 жылы пиктерден күйреген жеңілістен кейін одан да аз қауіпті болды. Мүмкін, Этельред уэльстермен соғысқа бел буған. Сонымен қатар, осы уақытта Хвицке Мерсия орбитасына жақындады. Патша атағын алған соңғы хвицкий билеушісі Ошере болды, ол 685 жылы қайтыс болды; бірақ 670-жылдардың ортасынан бастап ол Этельредтің жер берістеріне келісімін сұрады, ал Этельред оны қосалқы патша деп қарады. Этельредтің Хвицкеге қатысқаны туралы қосымша дәлелдер Глостерширдегі Хвицке аймағындағы монастырға жер берген жарғыдан келеді; жарғы әдетте жалған деп есептеледі, бірақ ол түпнұсқалы ертеректегі дереккөзге негізделген сияқты.

Тағзылықтан бас тарту және соңғы жылдар

697 жылы Острит белгісіз себептермен өлтірілді; Беденің айтуынша, өлтірушілер «оның өз халқы, мерциялық басшылары» болды. Беде Пеаданың қырық жыл бұрынғы өлімін «өз әйелінің сатқындығынан» деп жазған; Пеаданың әйелі Эалфлед, Остриттің қарындасы еді. Острит Линдсейдегі Бардниде жерленді, осы монастырда оның әйелінің, Нортумбриялық Освальдтың қабірлік қалдықтары сақталып, құрметтелді, бірақ Бардниде Освальдқа табынуға қарсылық білдірген деректер екі мемлекет арасындағы қарым-қатынастың нашар екенін көрсетеді. VII ғасырдың мерциялық билеушілері көбінесе Мерцияның негізгі аймағынан тыс жерлердегі діни орындарды демеушілік етті, бұл, мүмкін, шеткі провинцияларда қолдау табудың бір жолы болды. Этельред пен Остриттің Бардниге деген қызығушылығы осы үлгіге сәйкес келеді. Орталық Мерция жерлерінен тыс аймақтарда патшалық қасиеттілерге табынуды ынталандыру да саяси шара болған сияқты, және Этельред пен Острит екеуі де кейін Бардниде қасиеттілер ретінде құрметтелді. Этельредтің тақтан бас тарғаннан кейін де мемлекет ішіндегі ықпалы сақталған сияқты: Стивен Рипонның «Вильфридтің өмірі» атты еңбегінде Этельред Коенредті өзіне шақырып, Вильфридпен келісуге кеңес бергені айтылады. Этельредтің қайтыс болған күні белгісіз, бірақ оның Бардниде жерленгені мәлім. Этельредтің кем дегенде бір ұлы болды – Сеолред. XIII ғасырлық «Chronicon Abbatiae de Evesham» бойынша, Сеолред Остриттің ұлы емес еді, бірақ ол Сеолредтің анасының атын атамайды, ал тарихшы Энн Уильямс бұл Этельредтің Остриттен кейін қайта үйленгенін білдіруі мүмкін деп санайды. Дегенмен, Сьюзан Келли Остриттің «көп жағдайда (бірақ нақты емес)» Сеолредтің анасы болғанын айтады. Сеолред 709 жылы таққа отырды, Коенред 709 жылы Римге қажылыққа аттанғаннан кейін. Мерция патшалығының тізімдерінің бір нұсқасында Сеолредтен кейін Цеолвальд есімді патша билік құрғаны көрсетілген, және егер ол болған болса, Цеолвальд та Этельредтің ұлы болуы мүмкін.