Кіріспе

Көне рим дініндегі әйел құдай, Римнің тұлғасы. Көне рим дінінде, Рома – Рим қаласының және, кең мағынада, рим мемлекетінің тұлғасы болған әйел құдай. Ол Римнің өзі туралы белгілі бір идеяларын жеткізу және тарату, сондай-ақ оның үстемдігін ақтау үшін жасалған және мәртебесі көтерілген. Ол монеталарда, мүсіндерде, архитектуралық жобаларда, сондай-ақ ресми ойындар мен мерекелерде бейнеленген. Романың бейнелері басқа құдайлармен, мысалы, Римнің Минервасымен, оның грекше әріқтасы Афинамен және грек қалаларын қорғаған грек Тихесінің әртүрлі түрімен ортақ элементтерге ие болды. Олардың арасында Рома, өзінің жаулап алуларын көрсететін қару-жарақтардың үстінде биік тұрып, адалдарына қорғаныш уәде етіп, үстемдік құрды. Оның «амазонка» иконографиясы, жергілікті құдайларды алмастырудың орнына, олардың қатарын толықтырып, «ерлік» (virtus) және батырлар анасы ретінде бейнеленді. Рим империясының кейбір монеталарында ол биліктегі императорлардың ақылды кеңесшісі, серігі және қорғаушысы ретінде көрсетілген. Римде император Адриан оған «Мәңгілік Рим» (Roma Aeterna) және «Жақсылық әкелген Венера» (Venus Felix) деп аталатын алып ғибадатхана салып, арнады, империяның қасиетті, әмбебап және мәңгілік табиғатын күшейтіп. Романың ресми культі Рим империясының үгіт-насихаттық хабарларын таратуға қызмет етті. Римдік өнер мен монеталарда ол әдетте әскери киімде, қару-жарақ пен қалқанмен бейнеленеді. Римнің шығыс провинцияларында ол көбінесе қабырға тәжімен немесе мүйіз мүшесімен, немесе екеуімен бірге бейнеленген. Оның бейнесі күнделікті немесе үй жағдайында сирек кездеседі. Рома, жалпы рим халқынан гөрі, Римнің жоғары мәртебелі императорлық өкілдері тарапынан жақсы қабылданды. Ол күміс кеселерде, аркаларда және мүсіндерде, соның ішінде Антонин Пий колоннасының негізінде бейнеленген. Ол христиан дәуіріне дейін Рим мемлекетінің тұлғасы ретінде сақталды. Оның қалқан мен найза ұстап отырған бейнесі кейінірек Ұлыбританияның тұлғасы – Британияға әсер етті.

Тұлға және иконография

Римдік монеталардағы 280–276 және 265–242 б.з.д. жылдарға жатқан қалпақ киген сурет кейде Рома ретінде түсіндіріледі, бірақ оның анықталуы даулы. Басқа ерте римдік монеталарда соғысшыл "Амазонка" бейнесі көрсетілген, бұл Рома болуы мүмкін, бірақ Меллордың пікірінше, ежелгі Римдегі дінге қарағанда, Гений (мифология) болуы ықтимал. Екінші Пуника соғысы мен Пирр соғысының соңында Рим фригиялық қалпақ киген монеталар шығарды; кейбіреулерінде Рома деген жазу бар. Кейінгі монеталарда Рома рим әскері офицерлерінің стандартты үлгісі болған аттикалық қалпақтың түрлі нұсқаларын киеді. Монетадағы жазулар анық болмаған жағдайда, оның анықталуы шешілмейді. Римнің ресми пантеонындағы басқа да әйел тұлғалары, соның ішінде Беллона мен Минерва, соңғысы грек Афинасына тең, кейбір ғалымдар оларды Романың түпнұсқасы деп санайды. Романың ең ерте, нақты анықталған монеталық бейнесі – б.з.д. 275 жыл шамасындағы күміс статер, ол Римнің грек одақтастары Италия түбегіндегі Локриде шығарған. Онда тақ отырған әйелдің қалқан және басқа да қару-жарақтары бейнеленген, ол анық Рома деп белгіленген. Тағы бір әйел, Пистис (грек тілінде римдік Fides, яғни "сенім") деп аталады, ол Романың алдында жапырақтан тоқылған тәжбен тұр. 114/115 жылғы римдік денарийде Рома Ромул, Ремус және оларды баққан мифологиялық қасқырмен бірге бейнеленген; монетадағы бейне Романың Римнің негізі қаланғаннан бері қорғап, асырап-қамтамасыз еткенін көрсетеді. Оның "Амазонка" бейнесі троялықтармен бірге Троя соғысында шайқасқан қатыгез, варварлық, жалаңаш кеуделі амазонкаларды еске салады, олар римдіктердің ата-бабалары деп есептеледі. Республиканың соңғы және империяның алғашқы кезеңдерінде рим әдебиеті Романы Рим халқының бірнеше "Ұлы аналарының" бірі ретінде көрсетеді, олардың қатарында Венера мен Кибела да бар. Оның римдік тегі болуы мүмкін, мүмкін оның аты мен оның тудырған ойлары ғана, Меллордың айтуынша, ол грек құдайы ретінде пайда болады, оның негізгі иконографиясы мен мінезі Италияда, Магна Греция мен Римде қалыптасқан. Меллор оның культін дәстүрлі грек-шығыс монархиялық құрметті республикалық әдет-ғұрыптарға бейімдеген діни-саяси дипломатияның бір түрі ретінде ұсынады: Рим мемлекетінің құдайлық бейнесіне құдайлық құрмет оның кеңселерінің, республикасының және қаласының билігін мойындады, бірақ жергілікті грек культін жеке римдіктерге ауыстырмады. Афина және Родос сияқты демократиялық қала-мемлекеттер Романы демостың (қарапайым халықтың) дәстүрлі құдайлық бейнесіне ұқсас деп қабылдады. Б.з.д. 189 жылы Дельфи мен Ликия оның құрметіне мерекелер ұйымдастырды. Рома спорттың "құдайлық демеушісі" және пан-грек мәдениетінің жақсы қалыптасқан және ынталы фестивальдер шеңберіне оңай сіңіп кетті, ал оған арналған ғибадатханалар оның азаматтық мүсіндері мен бағыштамаларынан кем болды. Б.з.д. 133 жылы Аттал III Пергамонның халқы мен аумақтарын Римге сенімді одақтас және қорғаушы ретінде мұра етті. Пергамен мұрасы Азияның жаңа римдік провинциясы болды, ал Рома культі оның ішінде жылдам тарады. Оның "Амазонка" римдік түпнұсқасына қарағанда, грек монеталары оның бейнесінің қатыгездігін азайтады және оны грек құдайының "қадірлі және өте қатал стилімен" бейнелейді, көбінесе қабырғалық тәж киіп, кейде фригиялық қалпақ киеді. Кейде ол жалаң бас. Осы кезде оның республикалық Римдегі және шығыс колонияларындағы культі іс жүзінде болған жоқ. Оның "Амазонка" бейнесінде, оның әдеттегі жалғыз жалаңаш кеудесі бірдей батылдық пен аналық, тәрбиелік қасиеттерді білдіреді.

Император дәуірі

Юлий Цезардың өлтірілуі оның Римде және оның шығыс колонияларында мемлекеттік құдай (divus) ретінде қастерленуіне және табынуына әкелді. Цезарьдің асырап алған ұлы Август Римнің азамат соғысын аяқтады және Республиканың «басшы адамы» (princeps) болды, ал 30/29 ж. Азия және Битиния койноны оны тіріде құдай (divus) деп құрметтеуге рұқсат сұрады. Республикалық құндылықтар монархияны жек көріп, грек құрметтерін мойындамады – Цезарь олардың екеуіне де қатысты, бірақ тікелей бас тарту адал провинциялықтар мен одақтастарды ренжітуі мүмкін еді. Ұсынылған формула: римдік емес халықтар оған тек Рим құдайы (dea Roma) есімдерімен бірге құдай (divus) ретінде табынуға рұқсат етілді. Roma императордың жұбайы және барлық римдік халқының анасы ретінде императорлық рөл атқарды. Грек қалаларында оның бейнесі жергілікті Тышқа (Tyche) бейнесімен біріктірілді, көбінесе қабырға тәжі мен мүйізді тостағандармен бейнеленді. Roma отыру позасы, белгілі бейнелердің жартысынан астамында кездеседі, грек Минервасының римдік құдайы Афина үшін де қолданылды. Афина сияқты, Roma да «еркек» әйелдік қасиеттерді бейнелейді, ол жаулап алу арқылы салынған империяның символы. Империяның батыс бөлігінде Лугдунумда императорлық культ орталығының құрылуы провинциялық және муниципалдық жиналыстар мен үкімет үшін римдік үлгілерді, римдік өмір салтын және жергілікті элиталарға императорлық культ дін қызметкеріне сайлау арқылы римдік азаматтықтың артықшылықтарын пайдалану мүмкіндігін ұсынды. Оның алтары (ara) Roma мен Августқа арналған. Содан кейін, Батыс провинцияларындағы жазулар мен монеталар Romaның кең таралғанын растайды. Әдеби көздерде оның туралы көп айтылмаған, бірақ бұл оның кең таралғандығынан туындауы мүмкін, емес, еске алынбауынан. Грекиядағыдай, Август дәуірінің басында ол тірі императорынан жоғары құрметтелуі мүмкін. Африка провинциясында Лептис Магнада Roma мен Августқа арналған ғибадатхана және Мактарда тағы бір ғибадатхана бар. Италия түбегінде алтысы дәлелденді – Лациум екеуін салды, олардың біреуі жеке қаржыландырылды. Тиберийдің тұсында Остия Roma мен Августқа арнап үлкен муниципалдық ғибадатхана салдырды. Рим қаласының өзінде деа Romaға арналған ең ерте белгілі мемлекеттік культ Венерамен Адрианның Венера және Roma ғибадатханасында біріктірілді. Бұл қаладағы ең үлкен ғибадатхана болды және, мүмкін, реформаланған Парилия мерекесін ашуға арналған, кейіннен ол Шығыс фестивалінен кейін Romaea деп аталды. Ғибадатханада деа Romaның отыратын, толық жабынған, грекке жақын және өте ықпалды бейнесі болды – оң қолындағы Палладий Римнің мәңгілігін символдады. Бұл кезеңнің қанша уақытқа созылғаны белгісіз, бірақ бұл ерекше оқиға болған сияқты. Кейінгі, тіпті бұзылған дәуірде Пробустың жалпы монетасы оны Доминаттың сәулелі күн тәжімен бейнелейді: кері жағында Римдегі Венера ғибадатханасы мен деа Roma ғибадатханасы бейнеленген. Пробустың бейнесі оның монархиялық билігін көрсетсе, Roma римдік дәстүрді қалпына келтіру және императорлық бірлікті талап ету туралы талаптарын көрсетеді.

Өнер, қолөнер және әдебиет салалары

Луканның "Фарсалия" поэмасында Рома, римдік құндылықтарды бейнелейтін күшті әйел ретінде көрсетілген. Поэма Юлий Цезарь мен Помпей Ұлы басқарған Рим Сенатының әскерлері арасындағы азаматтық соғысты суреттейді. Римдіктерді және олардың құндылықтарын мойын бұрмаған Цезарь, Мысырда (Клеопатра) сүйіктісімен қалады, өзінің тағдырын өзіне-өзінің жойылуына жетелейтін жолға қояды. Ақын Романы (res publica) идеалданған римдік анамен теңестіреді. Екеуін де қабылдамайтын адам нағыз римдік бола алмайды. Диоскуридтің "Gemma Augustea" мүсінінде Рома, әскери киім киген Августтың жанында отыр. Тит аркасында (бірінші ғасыр), Септимий Север аркасында және Константин аркасында Рома императорды оның соғыс көлігінде сүйемелдейді. Романың бейнесі империяның барлық аймағында тұрмыстық жағдайда сирек кездеседі, ал провинцияларда олар римдік азаматтармен байланысты болуы мүмкін. Коринфте, Панайя Домус ғибадатханасында басқа да құдайлармен бірге Романың мүсіні табылды, ол екінші немесе үшінші ғасырға жатса керек. Құдайлар өлшемнен кіші болғанмен, барлығы сапалы жасалған және көпшілігі алтын жалатылған: Рома мүсіні арқасы жоқ орындыққа отырған, үш қырлы соғыс дулығасы мен пеплум киген. Оның бір кеудесі ашық, тізеге дейін жететін ашық жұқа бут киген, соғысқа дайын "жабық Амазонка" стилінде. Стерлинг бұл Рома мүсінінің иелері мен жақын жердегі Коринф ғибадатханасы арасында ресми байланыс болғанын болжайды.

Жаңа Келісімде

Аян кітабында Пергам шіркеуіне жолданған хат (2:12–17) христиандарды жалған құдайларға шалынған тағамдарды жеуден сақтандырады. Бұл, Пергамда кең таралған және құдайлық Август пен Рома құдайына табынған Рим императорлық культына сілтеме болуы мүмкін. Кейіннен кітапта Вавилонның бәдесі деп аталатын жаман кейіпкер енгізіледі, ол көбінесе сол дәуірдегі үстем күш – Римге сілтеме ретінде қарастырылады және Романың тікелей пародиязы болуы мүмкін. Вавилонның бәдесі жеті басты аңға мінген күйінде сипатталады, ал кітапта «жеті бас – әйел отырған жеті тау» делінеді, бұл әдетте Римнің жеті төбесі деп түсіндіріледі. Рим императоры Веспасианның сестерцийіндегі Деа Рома суретінде ол түрлі заттармен Римнің жеті төбесінде жатқан күйінде бейнеленген; осы түсіндіру бойынша, Аян кітабын оқыған және римдік монеталардың иконографиясымен таныс адамдар кім туралы сөз болып отырғанын түсіне алады. Рим өнерінде Рома әсемдікпен әшекейленген, жаулап алған жабайы аңды бағындырған патшайым ретінде бейнеленгеніне қарамай, Аян кітабының авторы Романы «қанға мас» болып, бұзылған жаман күш ретінде көреді. Көптеген ғалымдар Вавилонның Римді бейнелейтінін мойындайды, бірақ Вавилон бірінші ғасырғы Рим қаласынан гөрі көбірек нәрсені көрсетеді дейді. Крейг Костер «бәде – Рим, бірақ Римнен де артық» деп жазады.

Қазіргі заман

Отанның құрбандық аласы - Римдегі Altare della Patria ескертуінің ең танымал бөлігі және көбінесе осымен байланыстырылады. Кіреберіс баспақышының үстінде, бресциалық мүсінші Анджело Занелли жасаған, ол 1906 жылы өткізілген арнайы сайыста жеңіске жеткен. Витторианодағы Рома мүсіні 19 ғасырға дейін бағаланатын дәстүрді бұзды, онда бұл бейне тек соғыс атрибуттарымен бейнеленетін. Анджело Занелли өз жұмысында мүсінді одан әрі ерекшелеу үшін грек даналық, өнер және соғыс құдайы Афинаға сілтеме жасауды шешті. Алтын фоннан құдайдың алып мүсіні көтеріледі.

Мұра

Рональд Меллор Рома туралы еңбегінің кіріспесінде оның ықпалын қорытындылап былай деп жазды: "Тұлғаландырылған бейне, құдай немесе символ ретінде, Рома есімі классикалық Грекиядан бастап Муссолинидің фашистік пропагандасына дейін жалғасады. Рома құдай, жезөкше, дерлік қасиетті адам және тіпті өркениеттің өзінің символы ретінде көрінген. Ол Батыс өркениетіндегі ең ұзақ сақталып келген саяси-діни символ болып табылады."