Кіріспе
Әйелдер шахмат жарысы Әйелдер әлемінің шахмат чемпионаты - әйелдер әлемінің шахмат чемпионын анықтау үшін өткізілетін шахмат матчы. Ол 1927 жылы құрылғаннан бері ФИДЕ-нің басқаруымен өткізіліп келеді. Әйелдер арасындағы әлем чемпионатының тарихында үш негізгі кезең болды: Менчик дәуірі (1927-1944), Кеңес өкіметі (1950-1991) және Қытай үстемдік еткен дәуір (1991 жылдан қазіргі уақытқа дейін). Вера Менчик 1927 жылдан 1944 жылға дейін барлық әйелдер әлем чемпионатында жеңіске жетті. Кеңес Одағы 1950 жылдан 1991 жылға дейін барлық әйелдер әлем чемпионатында жеңіске жетті, әсіресе грузин чемпиондары Нона Гаприндашвили мен Майя Чибурданидзе, олар бірігіп он рет жеңіп алды, әрқайсысы бес рет жеңіп алды. 1991 жылдан бастап Қытайда соңғы 20 титулдың 15-і алты түрлі чемпионға, соның ішінде үш төрт дүркін чемпион Ши Цзюнь, Хоу Ифан және билік басындағы чемпион Джу Вэньцзюньге тиесілі. Чемпионат әрқашан матч форматын қолданған жоқ, оның орнына дөңгелек робин турнирі ретінде пайда болды. 1937 жылы жалғыз чемпионат матчы өткізілді, ал чемпионат 1950 жылдары басым форматта матч форматына ауысты. Бұл 2000 жылға дейін жалғасты, содан кейін нокаут форматы пайда болды. 2011 жылы матч форматы қайта оралды. 2020 жылы нокаут форматын алмастырмас бұрын нокаут форматымен ауыспалы түрде.
The Women's World Chess Championship is a chess match played to determine the Women's World Chess Champion. It has been administered by FIDE since its inception in 1927, unlike the absolute World Chess Championship, which only came under FIDE's control in 1948. There have been three main eras in the history of the Women's World Championship: the Menchik era (1927–1944), the Soviet dominated era (1950–1991), and the China dominated era (1991–present). Vera Menchik won every Women's World Championship from 1927 to 1944. The Soviet Union won every Women's World Championship from 1950 to 1991, particularly Georgian champions Nona Gaprindashvili and Maia Chiburdanidze, who combined for ten titles in a row, five each in succession. From 1991 onwards, China has 15 of the last 20 titles, spread across six different champions, including three four time champions Xie Jun, Hou Yifan, and the reigning champion Ju Wenjun. The championship has not always used a match format, instead originating as a round robin tournament. A lone championship match was played in 1937, and the championship switched to a match format as the predominant format in the 1950s. This continued until 2000, when a new knockout format was established. The match format returned in 2011 on an alternating basis with the knockout format before replacing the knockout format altogether in 2020.
Менчик дәуірі
Әйелдер арасындағы әлем чемпионатын 1927 жылы ФИДЕ құрды. FIDE абсолюттік әлем чемпионатын басқаруды қалайды және олар өздері бақылауда болған әйелдер әлем чемпионатын құру оларға осы мақсатқа жетуге көмектеседі деп ойлады. Олар шахмат олимпиадасының қосымша шарасы ретінде әйелдер арасында дөңгелек турнир өткізді және турнир аяқталғаннан бірнеше аптадан кейін турнир жеңімпазы Вера Менчикті тұңғыш әйелдер әлем чемпионы деп жариялауға шешім қабылдады. Менчик өлгенге дейін чемпион болып қалды, тағы жеті рет титулын қорғады. Менчик билік құрған кезде әлем чемпионаты негізінен турнирлер түрінде өткізілді, бұл матч форматы мен сын-қатер жүйесі қолданылған абсолютті әлем чемпионатынан өзгеше болды. Бұл жағдайдан жеке ұйымдастырылған 1937 жылғы Менчик пен Соня Граф арасындағы матч ерекше болды, оны ФИДЕ ресми түрде мойындады. Әйелдер арасындағы әлем чемпионаты шахмат олимпиадасымен бірге өткізілді. Нәтижесінде, бұл абсолютті әлем чемпионатынан гөрі тұрақты түрде өткізілді, ол кез-келген уақытта кейде ғана өткізілетін.
Кеңес Одағының басымдығы (1950-1991)
Менчик 1944 жылы Кент қаласына неміс әуе шабуылы кезінде қайтыс болды. Келесі чемпионат 1949-1950 жылдары тағы бір турнир болып, Людмила Руденко жеңіп алды. Содан кейін жалпы чемпионатқа ұқсас жүйе құрылды, үміткерлер турнирлерінің (соңырақ Интерзоналдар) циклімен, билік батырымен бетпе-бет келуге қарсыласты таңдау үшін. Бірінші кандидаттар турнирі 1952 жылы Мәскеуде өтті. Елизавета Быкова жеңіп, Руденконы жеті жеңіске, бес жеңіске және екі теңестіруге ұшырасты. Келесі үміткерлер турнирі Ольга Рубцованың жеңімпазы атанды. Алайда, FIDE Байковамен тікелей ойнаудың орнына әлемнің ең үздік үш ойыншысының арасында чемпионат өткізілуі керек деп шешті. Рубцова 1956 жылы Мәскеуде жеңіп алды, ол Руденкодан бес ұпайға артық болған Быковадан жарты ұпай алды. Бикова 1958 жылы чемпиондық атағын қайтарып алды және 1959 жылы кандидаттар турнирінің жеңімпазы Кира Зворикинаға қарсы қорғады. Төртінші кандидаттар турнирі 1961 жылы Врняцкая Баньяда өтті. Оған Грузияның Нона Гаприндашвили басымдық берді, ол он жеңіске, нөлге, ал алты теңдікке ие болды. Содан кейін ол 1962 жылы Мәскеуде жеті жеңіске, ешбір жеңіліске және төрт теңестіруге ие болып, чемпион атанды. Гаприндашвили өз титулын 1965 жылы Ригада және 1969 жылы Тбилисиде Ресейдің Алла Кушнирінен қорғады. 1972 жылы ФИДЕ әйелдер чемпионатында жалпы чемпионаттағыдай жүйе енгізді: аймақаралық турнирлер сериясы, содан кейін үміткерлер матчтары. Кушнир тағы да жеңіске жетті, бірақ 1972 жылы Ригада Гаприндашвилиден жеңілді. Гаприндашвили 1975 жылы Питсунда/Тбилисиде Грузияның Нана Александриясына қарсы соңғы рет чемпиондық атағын қорғады. 1976-1978 жылдардағы кандидаттар циклында Грузияның 17 жасар Майя Чибурданидзе таңғаларлық жұлдыз болып, Нана Александрияны, Елена Ахмиловскаяны және Алла Кушнирді жеңіп, 1978 жылы Тбилисиде өткен финалда Гаприндашвилимен кездесті. Чибурданидзе Гаприндашвилиді қатты жеңіп, бір грузиннің үстемдігінің соңы мен екіншісінің басталуын белгіледі. Чибурданидзе өзінің титулын 1981 жылы Боржомиде Александрияға қарсы қорғады. Осыдан кейін ФИДЕ кандидаттар турнир жүйесін қайта енгізді. Ахмеловская бұған дейін үміткерлер матчтарында Чибурданидзеге жеңіліп қалған, турнир жеңген, бірақ Софияда 1986 жылы Чибурданидзеге жеңілді. Чибурданидзе 1988 жылы Телавиде Нана Иоселианиге қарсы жеңіс жеңіп алды.
Кеңес Одағынан кейінгі кезең (19912010)
Чибурданидзедің үстемдігі 1991 жылы Манилада аяқталды, онда жас қытайлық жұлдыз Кси Цзюнь оны жеңді, ол Интерзоналда әлі де белсенді Гаприндашвилиден екінші орынға ие болды, Кандидаттар турниріне Алиса Маричпен теңесті, содан кейін Маричті теңестіру матчында жеңді. Осылайша әйелдер секциясындағы кеңестік үстемдік 41 жылдан кейін аяқталды. Осы уақыт аралығында үш Полгар әпкелері Сьюзан (сонымен қатар Зюсса), София (Зсофия) және Джудит басым ойыншылар ретінде пайда болды. Алайда олар ашық турнирлерде бәсекелесе бастады, әйелдер чемпионатынан аулақ болды. Сюзан Полгар ақырында өзінің саясатын өзгертті. 1992 жылы Шанхайда өткен Кандидаттар турниріне жеңімпаз атанды. Кандидаттар финалы - турнирдің алдыңғы екі финиші арасындағы сегіз ойын матчы - Полгар мен Иоселиани арасындағы жекпе-жек, тіпті екі тай-брейк болғаннан кейін де тең түсті. Бұл ойын лотерея арқылы шешілді, оны Иоселиани жеңіп алды. Содан кейін ол 1993 жылы Монакода өткен чемпионатта Кси Цзюньнен (81⁄2 21⁄2) тез жеңілді. Келесі циклда Полгар басым болды. Ол кандидаттар турниріне Чибурданидземен теңесті, оны матчта оңай жеңді (51⁄2 11⁄2), содан кейін 1996 жылы Жаенде чемпиондық үшін Кси Цзюньді (81⁄2 41⁄2) жеңілді. 1997 жылы ресейлік Алиса Галлиамова мен қытайлық Кси Цзюнь бірінші және екінші орынға ие болды, бірақ Галлиамова финалдық матчты Қытайда ойнаудан бас тартты. FIDE ақырында матчты әдетті түрде Кси Цзюньге берді. Алайда, осы кешігулердің бәрі шешілген кезде Полгар өзінің тұңғыш баласын дүниеге әкелді. Ол жекпе-жектің кейінге қалдырылуын өтінді. ФИДЕ бас тартты, ақырында чемпионатты Галлиамова мен Ши Цзюнь арасында өткізді. Чемпионат Қазан қаласында, Татарстан және Шэньян қаласында, Қытайда өтті, ал Си Цзюнь бес жеңіске, үш жеңіске және жеті теңдікке қол жеткізді. 2000 жылы әйелдер арасындағы әлем чемпионатының жаңа форматы FIDE жалпы атағына ұқсас және онымен қатар өткізілген нокаут турнирі болды. Ол Же Жунның жеңісі болды. 2001 жылы осыған ұқсас жарыста Чжу Чен чемпион атанды. 2004 жылдың 21 мамырынан 8 маусымына дейін Калмыкияның Ресейлік республикасының астанасы Элистада (оның президенті ФИДЕ президенті Кирсан Илюмжинов) жалпы чемпионаттан бөлек өткізілген тағы бір нокаут болгарлық Антуанета Стефанованы чемпион атанды. Бес жыл бұрын Полгармен болғандай, Жү Чен де жүктілігіне байланысты қатыспады. 2006 жылы атақ Қытайға қайтарылды. Жаңа чемпион Сюй Юхуа чемпионат кезінде жүкті болған. 2008 жылы титул Ресейлік гроссмейстер Александра Костенюкқа тиді, ол финалда Қытайдың ғажайып баласы Ху Ифанды 21⁄211⁄2 жеңді, ол кезде 14 жаста еді (Қыздар арасындағы шахмат әлем чемпионаты 2008). 2010 жылы атақ Қытайға қайта оралды. Алдыңғы чемпионаттың екінші орынды иеленген Хоу Ифан 16 жасында әлемнің ең жас әйелдер чемпионы атанды. Ол өзінің отандасы WGM Руан Луфэйді 22 (классикалық) 31 (тез плей-офф) жеңді.
Жыл сайынғы турнирлер (20102018)
2010 жылдан бастап әйелдер арасындағы әлем чемпионаты жыл сайын кезектесіп өткізіледі. Тіпті жылдары 64 ойыншыны нокаутпен жою жүйесі қолданылады, ал тақ жылда тек екі ойыншы қатысатын классикалық матч өткізіледі. 2011 жылғы жарыста 2010 жылғы чемпион Хоу Ифан мен 2009-2011 жылдардағы ФИДЕ әйелдер Гран-присінің жеңімпазы кездесті. Хоу Ифан Гран-при жеңгеннен бері оның қарсыласы екінші орын алған Конеру Хампи болды. 2011 жылы Хоу Ифан Тиранада өткен 2011 жылғы әйелдер әлем чемпионатында Конеру Хампиға қарсы әйелдер әлем чемпионы атағын табысты қорғады. Хоу үш ойын жеңіп, он ойындық матчта бес тең ойнады, екі ойынға қалдырып, чемпион атанды. Хоу Ифан Ханты-Мансийск қаласында өткен 2012 жылғы әйелдер арасындағы әлем чемпионатының екінші раундында нокаутқа ұшырады. Турнирдің 30-шы сериясында тұрған Анна Ушенина финалда Антуанета Стефанованы жеңіп алды. 2013 жылғы әйелдер әлем чемпионаты - ФИДЕ әйелдер Гран-при 2011-2012 жеңімпаздары Анна Ушенина мен Хоу Ифан арасындағы 10 ойыннан тұратын матч. Он ойынның жетінде Хоу Ифан 5.5 - 1,5 есебімен жеңіп, чемпион атанды. 2015 жылғы әйелдер әлем чемпионатында Хоу өзінің титулын қорғауға бас тартқаннан кейін, титулды Мария Музичук жеңіп алды, ол финалда Наталья Погонинаны жеңді. 2016 жылы наурыз айында Хоу Музичукты 63 есебімен жеңіп, әйелдер арасындағы әлем чемпионатының 4-ші чемпионы атанды. Келесі жылы Тан Чжуньи 2017 жылғы әйелдер әлем чемпионатында Анна Музичукты жеңіп алды. Тан 2018 жылғы әйелдер әлем чемпионатында Жү Вэньцзюньге қарсы қорғаныста титулын жоғалтты (Ху бұл жарысқа қатыспады).
Тек сәйкестік пішіміне қайтару
Түрлі ұйымдастырушылық және уақыттық мәселелерге байланысты соңғы жылдары чемпионаттар жоспарланған жылдық күнтізбеден ауысты. ФИДЕ жоспарға сәйкес екінші әлем чемпионатын 2018 жылы өткізді. 2018 жылғы чемпионаттан кейін жаңа FIDE президенті Аркадий Дворкович форматтың тек матчтарға қайталанатынын мәлімдеді. Оның айтуынша, жыл сайынғы жүйеге сәйкес түрлі чемпиондар тұтастай алғанда, чемпиондық атақты абыройдан айырады. Александр Горячкина 2019 жылдың маусым айында өткен кандидаттар турниріне жеңімпаз атанды. Джу Вэньцзюнь 2020 жылғы чемпионатта өзінің титулын сақтады. Джу 2023 жылғы чемпионатта Лей Тингжиге қарсы титулын сақтады.