Кіріспе

Тоға Темір (1353 жылы желтоқсанда қайтыс болған), Тагайтимур деп те аталатын, XIV ғасырдың ортасында Ильханат тағына дәулетті. Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін Илхан болуға тырысқан көптеген адамдардың ішінде Тоға Темір - шығыс Ирандан шыққан жалғыз адам және Шыңғыс ханның үйінен шыққан соңғы ірі үміткер. Оның билік негізі Гурган мен батыс Хурасан болды. Оның "Тогой Томор" деген аты монғол тілінде "Шаян / Қазан темір" дегенді білдіреді.

Әбу Саид қайтыс болғанға дейін

Тоға Темір Шыңғыс ханның ағасы Хасардан тараған. Ақырында оның отбасы көшпелі хете тайпасының билеушілері болды. Оның бабасы Баба Кауун Четілерді Астарабад (қазіргі Гурган) мен шығыс Гурган өзеніндегі Калбуш аралығындағы аймаққа көшірді. Бұл аймақтың негізгі қалалары Астарабад пен Джуржан болды. Тоға Темір хеттердің басшысы болған кезде олар әлі де осы аймақта болды.

Жалаир және Хобан әулеттерімен күрес

1335 жылы Илхан Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін бірнеше айдан кейін Тоға Темір билікке билік алмасу үшін күреске араласты. Хурасанның губернаторы шейх Али б. 'Али Кушжи Тоға Темірдің Чингис ханмен туыстығын байқап, оған Илхан атауын ұсынды, ал шығыс Иранның көптеген ханзадалары оны егемен ретінде қабылдауға көнді. Оның есімі монетаға және ресми дұғаларға енгізілгеннен кейін, батыс Иранға экспедиция жоспарланды. Елдің сол бөлігінде Арпа Кеун мен Мұса ханның екі ел ханы құлатылған болатын. 1337 жылдың көктемінде Тоға Темірдің әскерлері жорықты бастады. Алайда, оның қатарында келіспеушіліктер болды; бірнеше жергілікті билер Шейх 'Алидің болашақ Илханға билігін жек көріп, Хурасанның губернаторы ретінде жүзеге асыруды тапсырған экономикалық саясатты жек көреді. Нәтижесінде оның екі жақтасы, яғни Жауни Құрбан руының басшысы болған Аргун Шах пен Кухистанды ұстаған Абдулла б. Малай, Бистамдағы жорықтан бас тартты. Бұл бұрынғы Ильхан Мұса хан мен оның әскерлерінің қосылуымен өтелді, олар Жалайырид Хасан Бузург пен оның қуыршақ ханы Мұхаммед ханнан жеңілгеннен бері қашып жүрді. Олар бірге ескі Ильхан астанасы Солтанияны басып алды, бірақ 1337 жылы маусымда Хасан Бузург оларды кездестіріп, талқандады, Тоға Темір мен Шейх Әлиді аймақтан кетуге мәжбүр етті. 1337 жылы шілдеде Хурасанға қайтып келе жатқанда, Шейх Әлиді Аргун шаһ тұтқындап, оны өлтіріп, басын Хасан Бузургке жіберді. Осы кезден бастап Аргун-шах Тоға Темірдің ең күшті жақтасы болды. Ол Тоға Темірді Хурасанға Хасан Бузурдың губернаторы ретінде келген Мұхаммед мен Маулайға қарсы тұруына сендірді. Тоға Темір мен Аргун Шах оны сол жылдың күзінде жеңіп, өлтірді, осылайша Хурасан Джалаирлерден азат болды. Бір жылдан соң Тоға Темір батыстағы оқиғаларға қайтадан араласты. Хасан Бузурдың билігіне Жобанид Хасан Кучек қарсы шықты, ол Жалаирділерді жеңіп, Хасан Бузурдың қуыршақ ханын өлтіріп, 1338 жылдың шілдесінде Тәбризді өз бақылауына алды. Осыған жауап ретінде Хасан Бузург Тоға Темірдің көмегін сұрады. Аргун шаһпен ақылдасқаннан кейін, ол келісті, ал 1339 жылы Батыс Иранға оралды. Келісім бойынша Хасан Бузург оны Ильхан деп таныды. Алайда Хасан Кучек одақты жою үшін тез әрекет етті. Ол Тоға Темірге хат жіберіп, оған өзінің Ильхан қуыршағы Сати Бегтің қолын ұсынып, Шобанидтер мен Хурасанилер арасындағы одақ перспективасымен үйленді. Тоға Темур бұл идеяға риза болып, ұсынысты қабылдай отырып, жауап жіберді. Хасан Кучек содан кейін Хасан Бузургке Тоға Темірдің сенімсіз адам екенін ескертіп, Жалайыридтер мен Чобанидтер бірдей нәрселерге сенетінін және Илхандық мемлекетті қайта біріктіру үшін бірге жұмыс істей алатынын мәлімдеген қосымша хатпен жауап берді. Хасан Бузург өзінің Шобанидтерден шыққан қарсыласына сеніп, Хурасанилерге қарсы шығуға шешім қабылдады. Жалаирдтер мен Шобанидтер оған қарсылық көрсеткендіктен, Тоға Темірдің Хурасанға оралудан басқа амалы болмады. 1340 жылы Тоға Темірді Хасан Бузург қайтадан Ильхан ретінде таныса да, 1344 жылға дейін осындай болып таныла берді. Тұрақты Хурасани әскері құрып, Тоға Темур өзінің және одақтастарының батысты жаулап алуға жеткіліксіз болатын тайпалық күштеріне тәуелді болды.

Сарбадарлармен қақтығыс

Батыста Жалаирлидтер мен Шобанидтер Тоға Темірдің Ильхандықтың көп бөлігінде билігін кеңейтуіне кедергі жасады. Басқа бір топ оған тікелей қарсылық білдірді, олар Хурасанның өзінде оның билігіне қауіп төндірді. Сарбадарлар Тоға Темірдің бір бағыныстысына, 'Ала' әл Дин Мұхаммедке, салықтардың қатаң талаптары нәтижесінде қарсы көтеріліп, билікке келді. Бастапқыда сарбадарлар өздерінің көтерілісі Тоға Темірге емес, тек 'Ала' әл Динге қарсы екенін айтып, өз монеталарына Тоға Темірдің атын қоюды жалғастырды. Олар Аргун шаһтың Жауни Курбанға шабуыл жасағанда, Тоға Темір өз әскерін оларға қарсы жіберуге мәжбүр болды, бірақ олар жеңілді және 'Ала' әл Дин мен 'Абдулла б. Малай екеуі де қаза тапты. Осыдан кейін сарбадарлар Хурасанның көп бөлігін басып алып, Хурасан хандығының қол астындағы хан Сүлеймен ханды мойындап, өздерінің адалдықтарын Шобанидтерге ауыстырды. Тоға Темір және оның жақтастары Амольдың (Мазандаран) оңтүстігіндегі Джаджруд аңғарына қашып кетті. 1344 жылы сарбадарлар Тоға Темірді жоюға шешім қабылдады және оған қарсы шықты, бірақ Бавандидтер олардың әскерін тұтқындап, басшылары Масудты өлтірді. Бұл Тоға Темірге сарбадарлар басып алған аумақтың көп бөлігін қайтарып алуға мүмкіндік берді, тіпті қысқа уақытқа олардың адалдығын қайтарып алды. Осыған қарамастан сарбадарлар проблема туғызуды жалғастырды. Тоға Темірге Аргун шаһтың 1345 немесе 1346 жылы қайтыс болуы көмектеспеді, содан кейін Жауни Курбан Сарбадарларға қарсы қолдау көрсетуді тоқтатты. Екі жақтың арасындағы шайқас Яхья Карави 1352 жылы сарбадарларды қолға алғанға дейін жалғасты. Ол Тоға Темірге мойынсұнуды шешті, оның атынан монеталар соғып, оған алым-салық жіберді және жыл сайын хан алдына шығатын болады деп уәде берді. Тога Темур бұл ұсынысты қабылдады, сонда бейбітшілік орнағандай болды. Алайда Яхья Тоға Темірдің вассалы болып қалуды ойламады. 1353 жылдың қараша немесе желтоқсан айында Яхья мен сарбадарлар тобы Тоға Темірдің алдына барып, оның лагерінде өздерін таныстырды. Олар оны өлтіріп, отбасын, әскерін қырып, көшпелілердің малдарын да қырып тастады. Тоға Темірдің көптеген аумақтары сарбадарлардың қолына қайтадан өтті. Қалған жерлер оның ұлы Лукманның қолына түседі деп күтілді, бірақ Тоға Темірдің Астарабад губернаторының ұлы Әмір Уәли оны шеттетіп, Сарбадарлармен күресті жалғастырды.