Кіріспе

Малайзияның саяси жүйесі федералдық өкілді демократиялық конституциялық монархия негізінде құрылған, онда Ян ди Пертуан Агонг мемлекет басшысы, ал Малайзияның премьер-министрі – үкімет басшысы болып табылады. Атқару билігін федералды үкімет және 13 штаттың үкіметтері жүзеге асырады. Заң шығару билігі федералды парламентке және 13 штаттық жиналысқа берілген. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз, алайда атқару билігі судьяларды тағайындауда белгілі бір деңгейде ықпалға ие. Малайзия Конституциясы кодификацияланған және үкімет жүйесі Вестминстер жүйесіне негізделген. Федералды Конституцияға сәйкес, Малайзиядағы билік иерархиясы үкіметтің үш тармағынан – атқару, сот және заң шығару – тұратындығын белгілейді. Парламент Деван Негара (Жоғарғы палата/Сенат) және Деван Рақыяттан (Төменгі палата/Өкілдер палатасы) құралған. Малайзияда 1955 жылы Малайя Федералдық Заң шығару кеңесінің алғашқы тікелей сайлауынан бері көп партиялық жүйе қалыптасқан. Билікте болған партия – Альянс партиясы, ал 1973 жылдан бастап оның ізбасары – Барисан Насионал (Ұлттық майдан) коалициясы. Барисан Насионал (БН) үкіметі алдыңғы үкіметпен бірге 61 жыл бойы қызмет етті және 2018 жылдың 9 мамырында өткен 14-ші жалпы сайлауда Пактан Харапан (ПХ) коалициясына билікті жоғалтқанға дейін әлемдегі ең ұзақ билікте болған үкіметтердің бірі болды. 2020-22 жылдардағы Малайзиядағы саяси дағдарыстан кейін, Perikatan Nasional үкіметі 2020 жылдың 1 наурызынан 2021 жылдың 17 тамызына дейін қызмет етті, содан кейін Barisan Nasional қолдауын кері тартып алып, коалициядан шықты. Оппозицияның негізгі құрамы – Демократиялық әрекет партиясы (ДӘП), Халықтық әділет партиясы (ХӘП), Ұлттық сенім партиясы (Аманах) және Біріккен прогрессивті Кинабалу ұйымы (UPKO) партияларынан тұратын Пактан Харапан (ПХ) коалициясы. Басқа оппозициялық партияларға Малайзияның Біріккен Демократиялық Альянсы (MUDA), Отан қорғаушылар партиясы (PEJUANG) және Саравак Берсату партиясы (PSB) жатады. Малайзия саясаты салыстырмалы түрде тұрақты болғанымен, сыншылар "үкімет, билеуші партия және әкімшілік бір-бірімен тығыз байланысты және оған қарсы күштер жеткіліксіз" деп мәлімдейді. Алайда, 2008 жылдың 8 наурызында өткен жалпы сайлаудан кейін елдегі саясатқа қатысты ақпарат құралдарының жарияланымдары айтарлықтай артты. 14-ші жалпы сайлаудан кейін, Малайзияның жаңа үкіметі – Пактан Харапан коалициясы – ақпарат құралдарына еркіндік беруге уәде берді. Economist Intelligence Unit 2016 жылы Малайзияны "кемшіліктері бар демократия" деп бағалады. Дегенмен, Малайзия 2018 жылы Economist журналының "Жыл елі" аталымына ие болды, себебі 14-ші жалпы сайлаудан кейін билік бейбіт түрде ауыстырылды. Бұл, әсіресе, Махатхир Мохамедтің елдің жікке бөлетін нәсілдік саясатын жеңілдетуге немесе келісім бойынша Анвар Ибрагимге билікті беруге құлшынбауы себеп болды.

Алғашқы дамуы

Малайзиядағы алғашқы ұйымдастырылған саяси қозғалыстар аймақтық және этникалық топтар негізінде құрылды және қазіргі түсінік бойынша саяси партиялар емес еді. Олар көбінесе әртүрлі мүдделерді қорғайтын топтар мен жеке адамдардың бекем емес одағы болды, олардың басты назарында мұсылман малай қауымдастықтарының әлеуметтік әл-ауқаты, әлеуметтік дамуы және діни реформалар болды. Бұл бүгінгі күнгі мүдделерді қорғайтын топтар мен азаматтық қоғам ұйымдарына ұқсас еді.

Діни реформаторлар

Діни реформаторлар идеяларды дамыту және таратуда маңызды рөл атқарды. Мысалы, Тахир Джалалуддиннің 1906-1908 жылдары Сингапурда жариялаған «әл-Имам» және Абдулла Ахмедтің 1911-1916 жылдары Пенангте жариялаған «әл-Мунир» сияқты журналдар мен мерзімді басылымдар. Бұлардың барлығына, негізінен, 1898-1936 жылдары Каирде Рашид Рида жариялаған египеттік «Аль-Манар» ислам реформасы журналы әсер етті. Бұл басылымдар негізінен ислам дініне қатысты болғанымен, малайлардың әлеуметтік, саяси және экономикалық жағдайларын да кеңінен қамтыды. Мұндай алғашқы қозғалыстардың бірі – 1916 жылы Джохор-Бахруда құрылған «Жаңа Үміт» қоғамы. 1923 жылдың 14 қыркүйегінде Каирдегі Әл-Азхар университетінде, Египетте, Британдық Малайя және Голландтың Шығыс Индиясы студенттері «Аль-Жамия әл-Хайрия ли-тулаба әл-Азхар әл-Жавия» (1937 жылы «Индонезия-Малайя конвенциясы» немесе PERPINDOM деп қайта аталды) атты қозғалысты құрды. Жас түрк қозғалысынан, кейін Мұсылман бауырластығынан әсер алған студенттерден құралған бұл қозғалыс Осман Абдулланың «Серуан әл-Азхар» («Ал-Азхар дауысы») және «Пилехан Тимур» («Шығыс таңдауы») сияқты мерзімді басылымдар арқылы белсенді саяси және діни пікір-таластарды ынталандырды.

Мұғалімдер одағы

Таңжұң Малимдегі малай мұғалімдерін даярлайтын "Сұлтан Идрис" оқу колледжі идеялар алмасуға өте қолайлы орта болды. 1921 жылы Мұхаммед Юсуфтың Селангор малай мұғалімдер қауымдастығын құруы, басқа Біріккен Малай штаттарында да осындай ұйымдардың ашылуына жағдай жасады, ал 1923 жылы "Мажала Гуру" (Мұғалімдер журналы) атты журнал жарық көрді. Бұл журнал ірі әлеуметтік-экономикалық және саяси мәселелерді талқылауға мүмкіндік берді, соның арқасында малай ұлтшылдығының қалыптасуына ықпал еткен маңызды құралдардың біріне айналды.

Өзін-өзі қолдау қоғамдары

Жохордың Муар қаласындағы Махарани компаниясы және Сингапур малай одағының Мохамад Юнос Абдулла ұйымдастырған Serikat Pembaikan Hidup сияқты түрлі өзін-өзі көмектесу қоғамдары малай шаруалары мен ұсақ фермерлердің әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту мақсатында кооперативтер мен коммундар құрды. Олар да Махарани компаниясы басылып шығарған Perjumpaan Melayu (Малай кездесуі) сияқты газеттер мен журналдарды пайдаланып, идеяларды таратуға және малай халқының әлеуметтік, саяси және экономикалық жағдайларына қатысты мәселелерді талқылауға ынталандырды.

Малай одағы

Малай одағы 1926 жылы Мохамад Юнос Абдулла, Тенгку Кадир Али және Эмбок Сулох тарапынан малайлардың қоғамдық өмірдегі рөлін арттыру, отаршылдық билік алдында малайлардың мүдделерін қорғау және малайлар үшін жоғары және техникалық білім беруді дамыту мақсатында құрылды. Эунос өзі әділет судьясы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде отаршылдық әкімшілігі құрған Мұсылман кеңесші кеңесінің мүшесі және Сингапур қалалық кеңесінің мүшесі болған. КМ төрағасы ретінде ол Малай түзілімдерінің Заң шығару кеңесіне алғашқы малай мүшесі атанды. КМ қозғаған алғашқы мәселелердің бірі – малайларға арналған қоныс үшін жер бөлу туралы өтініш болды. Өтініш қабылданды және КМ-ға жерді сатып алу және дамыту үшін 700 000 доллар қаражат бөлінді. Бұл қоныс дамып, қазір Сингапурдың Эунос ауданының бір бөлігіне айналды. КМ сонымен қатар Британдық Малайяның басқа штаттарында ұқсас ұйымдардың құрылуына түрткі болды, мысалы, Пенанг малай қауымдастығы (1927 жылы құрылған) және Перак малай қауымдастығы (1937 жылы құрылған).

Малайя Коммунистік партиясы

Жалпымалайлық көзқараспен ұйымдастырылған алғашқы саяси партия 1930 жылы құрылған Малайя Коммунистік партиясы (МКП) болды. МКП бастапқыда 1926 жылы Қытай Коммунистік партиясының Қиыр Шығыс бюросы бақылауындағы Коминтерннің бөлімшесі ретінде құрылған. Ол кезде ол Оңтүстік Теңіздер Коммунистік партиясы деп аталды. 1924 жылы құрылған Индонезияның бауырлас Коммунистік партиясы 1926 жылғы сәтсіз көтерілісінен кейін жер астына кетіп немесе жер аударылды. Осының нәтижесінде МКП құрамында негізінен қытай текті адамдар басым болды. МКП мен Жалпы еңбек одағы арасындағы 1935 жылғы өкілдік конференцияларында, сондай-ақ 1936 жылы Сиам мен Голландия Шығыс Индиясындағы коммунистік ұялармен байланыс орнату арқылы кеңірек өкілдік құруға күш-жігер жұмсалды. Дегенмен, МКП Жапонияның Малайяны басып алуына дейін негізінен қытайлардан тұратын ұйым болып қала берді, одан кейін басқа ұлт өкілдерінің қатысуы артты.

Жас малайлар одағы

Жас малай одағы (; KMM) 1938 жылы Куала-Лумпурда Ибрагим Яакобтың жетекшілігімен құрылды. Спорт, білім, ауыл шаруашылығы, денсаулық сақтау және басқа да ойын-сауықтар арқылы малай жастарын жақсартуға бағытталған әлеуметтік ұйым ретінде тіркелген KMM-нің басты мақсаты – барлық малай штаттарының Ұлыбританиядан саяси тәуелсіздігі үшін күресу және британ империализміне қарсы тұру болды. KMM үлкен малай қауымдастығынан маңызды қолдау алғанмен, малай аристократиясы мен бюрократиясынан қолдау таба алмады. Жапонияның Малайзияға басып кіруі алдында 100-ден астам KMM мүшесі жапондармен байланыс жасағандары үшін билік органдарымен тұтқындалды. 1942 жылдың ақпан айында Сингапурдың құлауынан кейін олардың барлығы босатылды. 1942 жылдың 14 қаңтарында вице-президент Мустафа Хуссейн басқаратын KMM делегациясы Малайяның тәуелсіздігі мәселесін талқылау үшін жапон билігімен кездесті. Бірақ жапон билігі KMM-ді таратып, оның орнына Pembela Tanah Ayer (Малай Гию Гун немесе малайша қысқартуымен PETA деп те аталады) жасағын құрды. PETA-ға қосылғандардың көпшілігі – тәуелсіз Малайя үшін күресін жалғастырған KMM Жастар лигасының құрамындағы адамдар еді. Ал кейбіреулері CPM-нің қолдауымен құрылған Малай Халықтық Жапонияға қарсы армиясымен және Force 136, Wataniah сияқты басқа да жапонға қарсы партизандық бөлімдермен ынтымақтастық етті. 1945 жылдың тамызында Жапонияның капитуляциясынан кейін KMM-нің бұрынғы кадрлары Малай Ұлттық партиясы, Аркада Пемуда Инсаф және Аркада Уанда Седар сияқты жаңа саяси қозғалыстардың ядросын құрады.

Саяси жағдайлар

Малайзияның басым саяси партиясы – Біріккен малайлар ұлттық ұйымы (БМҰҰ), 1957 жылы Малайзия тәуелсіздігін алғаннан бастап 2018 жылға дейін басқа партиялармен бірге «Барисан Насионал» (бұрынғы «Альянс») коалициясында билікті ұстады. БМҰҰ және «Барисан Насионал» (БН) басқа да мүше партиялардан өзге, үш негізгі партия (және бірнеше кіші партиялар) Малайзиядағы ұлттық және мемлекеттік деңгейдегі сайлауларда бәсекелеседі. Үш оппозициялық партияның ең белсенділері – Малайзия ислам партиясы (Parti Islam se Malaysia, немесе ПАС) және «Барисан Насионал» коалициясы. Малайзияның Ислам партиясы (ПАС) ислами саяси бағдарламаны ұсынады, ал БН коалициясы 2018 жылғы мамыр айында өткен жалпы сайлаудан бері қазіргі биліктегі үкіметке сынды тұрғысынан қарайды. Малайзияға жақын Таиланд немесе Индонезия сияқты елдерден айырмашылығы, қарулы күштер саясатта елеулі рөл атқармайды. 1957 жылдан 2018 жылға дейінгі Малайзиядағы саяси процестер «консоциализм» деп сипатталды, онда «қоғамдық мүдделер үлкен коалиция аясында шешіледі». Атқарушы билік саяси белсенділікке үстемдік етеді, премьер-министр кеңсесі «жеке адамдар мен ұйымдарға қарсы іс-қимыл жасау үшін кең және үнемі өсіп келе жатқан өкілеттіктерге» және «бизнес мүмкіндіктерін жеңілдетуге» ие. Биліктегі үкіметті сынға алғандар, Малайзиядағы авторитарлық үрдістер Махатхир бин Мохамедтің басқаруына дейін болғанымен, оның осы процесті айтарлықтай дамытқанын мойындайды. Заң ғалымдары саяси «діни және нәсілдік келісім теңдеуінің» өте нәзік екенін, ал бұл «нәзіктік діннің нәсілмен байланысуынан және малай халқының саяси басымдығының басқа нәсілдердің толық теңдікке ұмтылысымен қақтығысуынан туындайды» деген пікірде. Д. Махатхир Мохамед Малайзияның төртінші премьер-министрі болған кезеңде көптеген конституциялық түзетулер жасалды. Мысалы, Сенат заң жобасының күшіне енуін кейінге қалдыра алатын болды, ал монархтың ұсынылатын заң жобаларына вето құқығы жойылды. Сонымен қатар, 26 сенатордың көпшілігі жойылды, өйткені премьер-министрдің кеңесі бойынша король тағы 44 сенаторды тағайындады. Сондай-ақ, түзетулер сот органдарының өкілеттіктерін парламенттің берген өкілеттігімен шектеді. 1998 жылдың қыркүйек айының басында премьер-министр Махатхир бин Мохамед вице-премьер Анвар Ибрахимды қызметтен босатып, оны аморальдық және сыбайлас жемқорлыққа қатысқан деп айыптады. Анвар оның қызметтен алынуының себебі саяси келіспеушіліктер екенін айтып, саяси реформаларды талап ететін бірнеше демонстрацияларға жетекшілік етті. Кейін қыркүйек айында Анвар тұтқындалып, түрмеде ұсталған кезде ұрып-соғылды (сол кездегі полиция бастығының қатысуымен), сондай-ақ сотқа кедергі келтіру және содомия жасау сияқты заңдық және моральдық тұрғыдан сыбайлас жемқорлыққа қатысқан деп айыпталды. 1999 жылдың сәуірінде ол сыбайлас жемқорлық жасады деген төрт айып тағылып, алты жылға бас бостандығынан айырылды. 2000 жылдың тамызында Анвар содомия жасады деген айыппен айыпталып, алты жылға сотталғаннан кейін тоғыз жылға қамауға алынды. Екі сот процесі де отандық және халықаралық бақылаушылар тарапынан әділетсіз деп танылды. Анвардың содомияға қатысты айыбы жойылды, ал жемқорлық үшін алты жылдық мерзімін өтегеннен кейін түрмеден босатылды. 1999 жылдың қарашасында өткен жалпы сайлауда «Барисан Насионал» коалициясы парламент орындарының төрттен үш бөлігін алып, билікке оралды, бірақ БМҰҰ-ның орындары 94-тен 72-ге дейін азайды. Малайзияның Ислам партиясы (ПАС) басшылығымен оппозициялық «Барисан Альтернатив» коалициясы 42 орынға ие болды. ПАС Келантан штатын бақылауда ұстады және Теренггану штатын жеңіп алды. Малайзияның бұрынғы 6-шы премьер-министрі – Дато Сери Мохд. Нажиб бин Тун Хажи Абдул Разак. Ол 2009 жылдың сәуір айында Дато Сери Абдулла Ахмад Бадавидің («Пак Лах» деп белгілі) зейнеткерлікке шыққаннан кейін қызметке кірді. 2008 жылдың 7 наурызында Малайзия оппозициясы үшін жеңіске жетуі мүмкін жалпы сайлауға қатысты науқан аяқталды. Малайзиялықтар 2008 жылдың 8 наурызында парламент сайлауында дауыс берді. 1957 жылы тәуелсіздік алғаннан бері билікті ұстап келген билік партиясының нәтижесіне инфляцияның өсуі, қылмыс және этникалық шиеленістер себеп болды. 2018 жыл – Малайзия тәуелсіздік алғаннан бері алғаш рет БМҰҰ емес партия, атап айтқанда PH, федералды үкіметті құрған жыл. Алайда, жағдай жақсы болмады және 22 айлық Pakatan Harapan үкіметі 2020 жылғы наурыз айында саяси дағдарыс кезінде құлады, өйткені үкімет ретінде қалу үшін қажетті орын санына ие болмады. Олардың орнына «Периkatan Nasional» үкіметі келді, премьер-министрлікке Мухйиддин тағайындалды. Алайда, премьер-министр Мухйиддин Яссин 17 ай қызмет еткеннен кейін отставкаға кетті. 2021 жылдың 21 тамызында Исмаил Сабри Яакоб елдің тоғызыншы премьер-министрі болып ант берді. Жаңа премьер-министр – БМҰҰ-ның тәжірибелі саяхатшысы. 2022 жылдың қараша айында өткен Малайзияның жалпы сайлауында оппозиция жетекшісі Анвар Ибрахимнің «Pakatan Harapan» (PH) коалициясы 82 орынды жеңіп алды, ал бұрынғы премьер-министр Мухйиддин Яссиннің «Perikatan Nasional» (PN) коалициясы 73 орынға ие болды. Премьер-министр Исмаил Сабри Яакобтың билеуші «Барисан Насионал» (БН) коалициясы 222 мүшелі парламентте бар болғаны 30 орынды ғана жеңіп алды. 2022 жылдың 24 қарашасында Анвар Ибрахим Малайзияның 10-шы премьер-министрі болып ант берді.

Монарх

Малайзияның монархы – Янг ди Пертуан Агонг (ЯДПА), көбінесе Малайзияның Жоғарғы Королі деп аталады. Малайзия конституциялық сайлау монархиясы болып табылады, Янг ди Пертуан Агонг малай штаттарының тоғыз сұлтанының арасынан бес жылдық мерзімге сайланады. Қалған төрт штат монарх патшаларына ие емес, оларды губернаторлар басқарады. Тоғыз сұлтан мен төрт губернатор бірге Янг ди Пертуан Агонгты сайлайтын Билеушілер кеңесін құрайды. Бұл лауазымға дейін бейресми келісім бойынша тоғыз сұлтан арасында жүйелі түрде кезегін беру қағидасы қолданылып келді; бұл тәртіп бастапқыда үлкендік дәрежесіне негізделген. Малайзия Федералдық Конституциясына сәйкес, ЯДПА Федерацияның Жоғарғы Басшысы саналады (32-бап). Конституциялық басшы ретінде ЯДПА Премьер-министрдің кеңесімен әрекет етеді (40-бап). ЯДПА немесе монарх патшаның негізінен өзіне жүктелген үш негізгі өкілеттігі бар (Jeong, 2012):

Мемлекеттік басқару жүйесі

Малайзия – 13 штаттан және 3 федералдық аумақтан тұратын федерация. Малайзиядағы үкімет жүйесі британдық отаршылдық дәуірінен қалған Вестминстер парламенттік жүйесіне ұқсас. Бірақ іс жүзінде, заң шығарушы биліктен гөрі атқарушы билікке көбірек құқық берілген, ал сот жүйесі Махатхир кезеңінде үкімет тарапынан жасалған үнемі шабуылдардың салдарынан әлсіреген. Парламент сайлаулары кемінде бес жылда бір рет өткізіледі, көбінесе Сабах (2004 жылға дейін) және Саравак штаттарын қоспағанда, штаттық жиналыстарға сайлаумен бірге ұйымдастырылады.

Заңнамалық

Заң шығарушы билік федералды және штаттық заң шығарушы органдар арасында бөлінеді. Екі палаталы парламент төменгі палатадан, яғни Өкілдер палатасынан немесе Деван Раакяттан (сөзбе-сөз "Халық палатасы") және жоғарғы палатадан, яғни Сенаттан немесе Деван Негарадан (сөзбе-сөз "Ұлт палатасы") тұрады. Сенатқа мүшелердің барлығы жетпіс адам үш жылдық мерзімге (ең көп дегенде екі мерзімге) сайланады; жиырма алтысы он үш штаттық жиналыстармен сайланады, ал қырық төртеуін премьер-министрдің кеңесі бойынша король тағайындайды. Деван Раактың 222 мүшесі ересектердің жалпы сайлау құқығымен бір округтен сайланады. Парламенттің өкілеттігі заң бойынша бес жылға дейін созылады. Король парламентті кез келген уақытта таратуға құқылы, әдетте ол премьер-министрдің кеңесі бойынша жасалады. Парламент таратылғаннан кейін алпыс күн ішінде жалпы сайлау өткізілуі тиіс. Іс жүзінде, бұл сайлаудың премьер-министрдің қалауынша үш-бес жылда бір рет өткізілетінін білдіреді. Заң шығарушы билік федералды және штаттық заң шығарушы органдар арасында бөлінеді. Малайзияда заңның екі көзі бар. Ұлттық конституция, елдің жоғары заңы, парламентте үштен екі көпшілік дауыспен өзгертілуі мүмкін. (БН құрылғаннан бері 2008 жылғы 8 наурыздағы жалпы сайлауға дейін қажетті үштен екісі болған емес) Заңның екінші көзі – шариғат (ислам заңы), ол тек мұсылмандарға қолданылады. Федералды үкімет шариғатты басқаруға аз ғана үлес қосады; Ислам заңдарын жүзеге асыру штаттардың құзыретінде, ал түсіндірмелері штаттан штатқа өзгеше болуы мүмкін. Министрлер кабинеті Парламенттің екі палатасының мүшелерінен сайланады және осы органға жауапты. Үкіметтің атқарушы тармағын премьер-министр – үкімет басшысы және одан кейін Кабинеттің әртүрлі министрлері құрайды. Ол елдің дамуы үшін әртүрлі әлеуметтік-экономикалық саясаттар мен даму жоспарларын әзірлейді. Атқарушы билік түрлі салықтар, алымдар, айыппұлдар, шақырулар, кедендік баждар және төлемдер арқылы, атап айтқанда, халықтан кіріс жинауға құқылы.

Соттық

Сот жүйесі теориялық тұрғыдан атқарушы және заң шығарушы биліктен тәуелсіз, бірақ үкіметтің қолдаушылары көптеген сот лауазымдарын иеленеді. Сот жүйесіндегі жоғарғы сот – Федералды сот, одан кейін Апелляциялық сот және екі Жоғары сот: біреуі Малайзия түбегі үшін, екіншісі – Шығыс Малайзия үшін. Осы юрисдикциялардың әрқайсысындағы бағынышты соттарға Сессиялық соттар, Магистраттық соттар және Балалар соттары кіреді. Малайзияда барлық патшалық тұлғаларға қарсы немесе олардың бастамасымен туындаған істерді қарау үшін Арнайы сот бар. Арнайы сот 1993 жылы кез келген билеушіге қатысты немесе оған қарсы істерді қарау үшін құрылды. Оған дейін билеушілер жеке тұлға ретінде оларға қарсы қозғалған іс-әрекеттерден иммунитетке ие болды. Билеушілерге Янг ди Пертуан Агонг (сайланған монарх) және Малайзияның құрамдас штаттарының басшылары кіреді. Азаматтық соттардан бөлек, шариғат соттары бар, олар Малайзия мұсылмандарының істерін қарап шешеді. Бұл соттар жалпы сот жүйесімен қатар жұмыс істейді және әйел судьялардың алғашқы тағайындалуын қамтитын реформалар жүріп жатыр. Малайзияда елдің дінсіз немесе ислам мемлекеті болуы керек пе деген пікірталас бар. Панамалайзиялық Ислам партиясы (ПАС) басқаратын, соның ішінде Теренггану штаты, ислам заңдарын қабылдады, бірақ федералды үкіметтің қарсылығына байланысты олар күшіне енбеді.

Құқықтық жүйе

Малайзияның құқықтық жүйесі ағылшын ортақ құқығына негізделген. Федералды сот Апелляциялық соттан жолданған шешімдерді қарап шығады; ол конституциялық мәселелер және штаттар арасындағы немесе федералды үкімет пен штат арасындағы даулар бойынша бастапқы юрисдикцияға ие. Малайзия түбегі мен Шығыс Малайзияның Сабах және Саравак штаттарының әрқайсысында жоғары сот бар. Федералды үкімет сыртқы істер, қорғаныс, ішкі қауіпсіздік, әділет (малайлар немесе басқа мұсылмандар және басқа да жергілікті халықтар арасындағы азаматтық істерден басқа, олар ислам және дәстүрлі құқық бойынша қаралады), федералдық азаматтық, қаржы, сауда, өнеркәсіп, байланыс, көлік және басқа да мәселелер бойынша билікке ие.

Қатысу

Раса Малайзия саясатында маңызды рөл атқарады, және көптеген Малайзия саяси партиялары этникалық негізде құрылған. Ұлттық даму саясаты (ҰДБ) және оны алмастырған саясаттар Бумипутера малайзиялықтарының жағдайын жақсарту мақсатымен жүзеге асырылды. Бұл саясаттар малайларға малай емес азаматтарға қарағанда жұмысқа орналасу, білім алу, стипендиялар, бизнес және арзан баспана мен үнемдеуге қол жеткізуде артықшылықтар береді. Малайлардың экономикалық жағдайы жақсарғанмен, бұл малай емес азаматтар арасында наразылық тудырады. UMNO партиясының нәсілге негізделген саясаты нәсілшілдік және кемсітушілік деп кеңінен сынға ұшырады. Премьер-министр Дато Шри Мохд Нажиб Тун Разак 1Malaysia бастамасы арқылы нәсілдік келіспеушіліктерді азайтуға тырысқанын мәлімдеді. Алайда, бұл көп нәтиже бермеді. Нәсілге негізделген саясаттың бастауы Малайзияның Ұлыбританиядан тәуелсіздік алған кезеңіне дейін барып жетеді. Ұлыбритания Малайзияның барлық азаматтары тәуелсіздік алғанда тең болуын, малайлардың үстемдігін емес, қалаған. Осыдан кейін сол кездегі үш ірі нәсілдік партия – UMNO (малайларды ұсынушы), MCA (қытайларды ұсынушы) және MIC (үнділерді ұсынушы) бірігіп Альянс партиясын құрды. Университеттер және университет колледждері туралы заңға сәйкес студенттердің саяси қызметке қатысуына тыйым салынған. 2023 жылдың маусым айында Малайзияның премьер-министрі Анвар Ибрагим Малайзияны нәсілге негізделген саясаттан қажеттіліктерге негізделген оң іс-қимыл саясатына көшіруге бейілді екенін мәлімдеді.

Сыртқы қатынастар

Малайзия халықаралық саясатқа қатысып, түрлі саясаттарды ұстанатын халықаралық ұйымдармен және шетел мемлекеттерімен ресми қарым-қатынас орнатады. Малайзияның халықаралық саясатқа қатысуы, мысалы, Израиль-Малайзия қарым-қатынастары сияқты, ішкі саясатқа да әсер етеді.