Кіріспе
Солтүстік және Оңтүстік Американың негізгі гидрологиялық бөлінісі – Американың континенттік бөлінісі (Ұлы бөлініс, Батыс бөлініс немесе жай ғана континенттік бөлініс деп те аталады; Lang es) – Американың маңызды және көбінесе таулы гидрологиялық бөлінісі. Континенттік бөлініс Беринг бұғазынан Магеллан бұғазына дейін созылады және Тынық мұхитына құйылатын су алаптарын Атлант мұхиты мен Солтүстік Мұзды мұхитына құйылатын өзен жүйелерінен, соның ішінде Мексика шығанағына, Кариб теңізіне және Гудзон шығанағына құятын өзендерден бөліп тұрады. Америкада көптеген басқа гидрологиялық бөліністер болғанымен, континенттік бөлініс олардың арасында ең ірісі болып табылады, себебі ол Роки таулары мен Анд тауларының басты жоталары бойымен биік таулардың қатарын ұстанады, әдетте басқа гидрологиялық бөліністерге қарағанда әлдеқайда биік орналасқан.
The Continental Divide of the Americas (also known as the Great Divide, the Western Divide or simply the Continental Divide; Lang es) is the principal, and largely mountainous, hydrological divide of the Americas. The Continental Divide extends from the Bering Strait to the Strait of Magellan, and separates the watersheds that drain into the Pacific Ocean from those river systems that drain into the Atlantic and Arctic Ocean, including those that drain into the Gulf of Mexico, the Caribbean Sea, and Hudson Bay. Although there are many other hydrological divides in the Americas, the Continental Divide is by far the most prominent of these because it tends to follow a line of high peaks along the main ranges of the Rocky Mountains and Andes, at a generally much higher elevation than the other hydrological divisions.
География
Американың батыс нүктесінен басталатын Уэльс принці мысы, Арктика шеңберінің оңтүстігінде, континенттік бөліністің географиялық жолы Арктикалық Аляска арқылы өтеді, онда ол АҚШ-тың Канада шекарасына жақын Бофорт теңізіне жақын солтүстік нүктесіне жетеді. Бөлініс Юконнан оңтүстікке қарай иреліп, Маккензи тауларында Юкон мен Солтүстік-Батыс территориялары арасындағы шекараның бөлігін құрайды. Содан кейін ол Солтүстік Британдық Колумбияның ішкі аймағы арқылы Кассиар таулары, Оминека таулары және солтүстік Нечако платосы арқылы Принс-Джордж қаласының солтүстігінде және МакЛеод көлінің оңтүстігінде орналасқан Саммит көліне дейін өтеді. Одан кейін Бөлініс Макгрегор үстіртін Роки тауларының тізбегіне дейін кесіп өтеді, Канада Роки тауларының сілемдерімен оңтүстік-шығысқа қарай 120-шы батыс меридианына дейін, содан кейін Оңтүстік Британдық Колумбия мен Оңтүстік Альберта арасындағы шекараны құрайды. Бөлініс Монтананың солтүстік-батысындағы Уотертон көлдері ұлттық паркі мен Глейшер ұлттық паркі арасындағы шекарада АҚШ-қа өтеді. Канадада ол Уотертон көлдері ұлттық паркінің батыс шекарасын құрайды, ал АҚШ-та Глейшер ұлттық паркін екіге бөледі. Оңтүстікке қарай Бөлініс Боб Маршалл даласындағы Рокки тауларының алдыңғы (Фронт) қатарының тірегін құрайды, оңтүстікке қарай Хелена мен Бутт қалаларына қарай, содан кейін Дивайд (Монтана) аталатын елді мекеннен батысқа қарай, Анаконда Пинтлер даласы арқылы Биттерут жотасына дейін, онда Айдахо мен Монтана арасындағы мемлекеттік шекараның шығыс үштен бір бөлігін құрайды. Бөлініс Йелоустоун ұлттық паркі ішінде Вайомингке өтеді және Ұлы Бөлініс алабының оңтүстік-шығысында, Сьерра-Мадре жотасы арқылы Колорадоға дейін жалғасады, онда ол Солтүстік Америкадағы ең биік нүктесіне жетеді. Содан кейін Бөлініс оңтүстікке қарай Нью-Мексиконың батысына қарай, Сан-Агустиннің эндореялық жазықтарының батыс шекарасынан өтеді. Бөлініс суайдындар арасындағы жердің биіктігін көрсетеді, бірақ әр штаттың немесе провинцияның ең биік таулары мен шыңдарынан әрқашан өте бермейді. Мексикада Чиуауа, Дуранго, Закатекас, Агуаскалиентес, Халиско, Гуанахуато, Керетаро, Мексика, Федералды округ, Морелос, Пуэбла, Оахака және Чьяпас штаттары арқылы өтеді. Орталық Америкада Гватемаланың оңтүстігінен, Гондурас пен Никарагуаның оңтүстік-батысынан, Коста-Риканың батысынан/оңтүстік-батысынан және Панаманың оңтүстігінен өтеді. Бөлініс Орталық Америкадағы ең төменгі табиғи нүктесіне Никарагуадағы Ривас тасқындысынан жетеді. Панамада канал оның арқылы өтеді. Бөлініс Оңтүстік Америкаға жалғасады, онда ол Анд тауларының сілемдерімен өтеді, батыс Колумбия, орталық Эквадор, батыс және оңтүстік-батыс Перу және шығыс Чили (негізінен Чили-Боливия және Чили-Аргентина шекараларына сәйкес келеді) арқылы Патагония мен Тьерра-дель-Фуэгоның оңтүстік шетіндегі Кабо-Сан-Диегоға дейін оңтүстікке қарай созылады. Бөлініс Перудегі Пунта-Канканан асуы арқылы 4700 метр биіктікте өтеді.
The Divide continues into South America, where it follows the peaks of the Andes Mountains, traversing western Colombia, central Ecuador, western and southwestern Peru, and eastern Chile (essentially conforming to the Chile Bolivia and Chile Argentina boundaries), southward to Cabo San Diego at the southern end of Patagonia and Tierra del Fuego. The Divide passes through the Punta Cancanan Pass in Peru at 15420 feet (4700 m).
Қосымша бөліністер
Канаданың солтүстік және батысындағы Арктикалық бөлініс немесе Солтүстік бөлініс Арктикалық мұхитының су алабын Гудзон шығанағының су алабынан бөледі. Тағы бір, көбінесе таулы емес, Лоуренциан бөлінісі (кейде Солтүстік бөлініс деп те аталады) Гудзон шығанағы-Арктикалық мұхиты су жинау аймағын Атлант мұхитының су алабынан бөліп тұрады. Екінші деңгейдегі бөліністер Үлкен көлдер мен Сент-Лоуренс өзеніне (соңында Атлант мұхитына) құятын су алабын, Миссури-Миссисипи-Огайо өзен жүйесі арқылы Мексика шығанағына (сонымен қатар Атлант мұхитының бір бөлігі) құятын су алабынан бөліп тұрады. Тағы бір екінші деңгейдегі бөлініс Аппалач тау тізбегін бойлай өтеді, ол Атлант мұхитына тікелей құятын өзендер мен ағындарды Огайо және Миссисипи өзендері арқылы шығатын өзендерден ажыратады.
Үш еселік ұпай
Монтана штатының Глейчер ұлттық паркінде орналасқан Үштік Дивайд шыңы – Солтүстік Америкадағы екі маңызды континенттік бөлініс, яғни біріншілік Континенттік бөлініс және Солтүстік немесе Лоуренттік бөлініс кездесетін жер. Осы нүктеден сулар Тынық мұхитына, Атлант мұхитына (Мексика шығанағы арқылы) және Арктика мұхитына (Гудзон шығанағы арқылы) ағады. Көптеген географтар, геологтар, метеорологтар және океанографтар Гудзон шығанағы Арктика мұхитының бөлігі саналатындықтан, бұл нүктені Солтүстік Американың гидрологиялық шыңы деп есептейді. Мысалы, Халықаралық гидрографиялық ұйым (оның қазіргі мақұлданбаған жұмыс нұсқасындағы «Мұхиттар мен Теңіздер Шекаралары» басылымында) Гудзон шығанағын 62,5 градустан 66,5 градусқа дейін (Арктикалық шеңберден оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде) Арктика мұхитының бөлігі ретінде, нақтырақ айтқанда «Арктикалық мұхит 9.11-ші бөлімі» ретінде анықтайды. Үштік Дивайд шыңының Солтүстік Американың гидрологиялық шыңы ретіндегі мәртебесі – Уотертон-Глейшер халықаралық бейбітшілік паркінің Солтүстік Американың «Континенттік тәжі» деп аталуының басты себебі. Бұл шың – әлемдегі жалғыз мұхиттық үштік бөлініс нүктесі. Антарктида мен оның мұздықтарын ескермегенде, үш мұхитпен шектесетін тек бір ғана құрлық (Азия) бар. Алайда, Батыс Қытайдан Арал және Каспий теңіздеріне дейінгі Орталық Азияның ішкі ағынды Эндорейкалық бассейнінің аумағы соншалықты үлкен болғандықтан, Арктика және Үнді мұхиттарына құятын қосалқы өзендер ешқашан бір-біріне жақын орналаспайды. Гудзон шығанағының су балансы Арктика мұхитына қарағанда Атлант мұхитына көбірек байланысты. Гудзон шығанағының солтүстігіндегі каналдар Баффин аралы арқылы Арктикадан бөлінген, сондықтан оған кіретін судың көп бөлігі солтүстікке Арктикаға емес, шығысқа қарай Атлант мұхитына Гудзон бұғазы арқылы араласады. Осының салдарынан Саскачеван мұздығынан ағып түсетін мұздың көп бөлігі Атлант мұхитына су ретінде жетеді. Егер Гудзон шығанағы Атлант мұхитының бөлігі саналса, онда үштік нүкте Альберта мен Британдық Колумбияның шекарасында, Snow Dome-дің оңтүстік беткейінде, көзге түспейтін, тұрақты қар мен мұзбен жабылған дөңесте орналасқан. Бұл ықтимал үштік нүктенің нақты орны біршама белгісіз, себебі Колумбия мұз алаңы мен оның үстіндегі қар жылдан жылға өзгеріп отырады. Оған түсетін қар (шамамен жыл сайын) су ретінде төмен қарай ағып кетпейді, керісінше, мұздық мұз түрінде төмен қарай иіліп жылжиды. Бұл мұз Атхабаска мұздығынан Атхабаска және Маккензи өзендері арқылы Солтүстік Мұзды мұхитқа ағып түседі. Батысқа қарай ағатын мұз Брайс-Крик, Буш және Колумбия өзендері арқылы Тынық мұхитына жетеді. Саскачеван мұздығынан ағып жатқан мұз Солтүстік Саскачеван, Саскачеван және Нельсон өзендері арқылы Гудзон шығанағына құяды. Үштік Дивайд шыңы (немесе, балама ретінде, Snow Dome) әлемдегі жалғыз мұхиттық үштік бөлініс болғанымен, кез келген екі континенттік бөлініс кездесетін жерде екіншілік үштік бөлініс нүктелері де бар. Солтүстік Америкада бес негізгі су ағыны жүйесі бар: Тынық мұхитына, Атлант мұхитына, Арктика мұхитына, сондай-ақ Гудзон шығанағы мен Мексика шығанағына. Халықаралық гидрографиялық ұйым сияқты басқа да дереккөздер алтыншы жүйені қосады: Канаданың Солтүстік-Батыс өткел бассейні. Тек бес жүйені пайдалансақ, төрт екіншілік континенттік бөлініс және үш екіншілік үштік нүкте бар, олардың екеуі бұрын айтылды, ал үшіншісі Хиббинг (Миннесота штаты) маңында, Солтүстік бөлініс пен Сент-Лоуренс теңіз жолының бөлінісі қиылысатын жерде орналасқан. Континенттік бөлініс дегеніміз не екендігі туралы нақты келісім болмағандықтан, екіншілік үштік нүктелердің қайда орналасқаны туралы да толық келісім жоқ. Дегенмен, осы мақалада сипатталған негізгі Континенттік бөлініс – басқаларына қарағанда әлдеқайда ерекше геологиялық құрылым, ал оның екі негізгі үштік нүктесі де көзге түседі.
Жаяу жүру жолы
Континенттік бөлініс ұлттық көрікті жолы (CDT) Мексика-АҚШ шекарасынан Канада-АҚШ шекарасына дейін АҚШ арқылы бөліністі бойлай өтеді. Жолдың өзі – жолдардың желісі; яғни, арнайы жаяу жүргіншілер жолдары немесе арт жолдар, Континенттік бөліністе немесе оның жанында орналасқан. Азырақ дамыған канадалық бөлімше, Грейт Дивайд Трейл деп аталады, бес ұлттық және алты провинциялық паркі арқылы өтіп, Британдық Колумбияның шығыс-орталық бөлігіндегі Каква көлінде аяқталады.
Ерекшеліктер
Солтүстік және Оңтүстік Америкадағы көптеген эндорхейлік аймақтар шығыс немесе батысқа қарай, "мұхитқа құятын" су ағынының қарапайым түсінігін күрделендіреді. Бірнеше эндорхейлік бассейндер Континенттік бөліністі кесіп өтеді немесе оған іргелес жатады, атап айтқанда Вайоминг штатындағы Ұлы бөлініс бассейні, Нью-Мексикодағы Сан-Агустин жазықтары мен Анимас аңғары, Нью-Мексикодағы Гусман бассейні және Мексиканың Чиуауа штаты, сондай-ақ Мексикадағы Болсон-де-Мапими және Льянос-эль-Саладо. Мұндай бассейндер ең төменгі периметрлік өткел арқылы Бөліністің бір жағына немесе екінші жағына жатқызылуы мүмкін және көбінесе жатқызылады; яғни, бассейн сумен толып, асып кеткенде су ағыны қалай боларын анықтау арқылы шешім қабылданады. Осы беттегідей ірі масштабты карталарда эндорхейлік бассейндерге қатысты қос бөлініс сызықтары көрсетіледі. Дегенмен, АҚШ-тың егжей-тегжейлі USGS топографиялық карталары әдетте тек ағып кету принципі бойынша анықталған негізгі Бөліністі көрсетеді. Бұл, басқа нәрселермен қатар, Сан-Луис жабық бассейні және Айдахо штатындағы жоғалған өзендер бассейні сияқты өте жасыл және тұманды жиегі бар бассейннің шекарасын іздеу қажеттігін жояды. Тағы бір сирек жағдай – бөліністің жанындағы өзен екіге бөлініп, екі бағытта ағып кеткенде немесе бөліністі аралап жатқан көл екі бағытта ағып кеткенде. Мұндай мысалдарға Вайоминг штатындағы Континенттік бөліністе орналасқан Солтүстік Екі мұхит ағыны және Иса көлі жатады. Панама каналы да осындай ерекшелікке ие, бірақ ол адамның қолымен салынған. Шагрес және Гатун өзендері Гатун көліне құяды, ол екі мұхитқа да ағып шығады. Альберта және Британдық Колумбия арасындағы Роки тауларындағы Бөлініс бойындағы бірнеше кішкентай көлдер екі провинцияға да, соның салдарынан Арктика және Тынық мұхиттарына да құяды. Мысалы, Атабаска өтегішінде орналасқан "Комитет шөміші". Канада Альпілік клубының Эббот үстірті Банф және Йохо ұлттық парктерінің шекарасындағы Эббот өтегішіндегі Бөліністің үстінде орналасқан. Сондықтан, шатырдың шығыс жартысына түскен жауын-шашын Луиза көлі арқылы Гудзон шығанағына, ал батыс жартысына түскен жаңбыр О'Хара көлі арқылы Тынық мұхитына ағып кетті.