Кіріспе
Ұлы герцог немесе герцогиня мемлекет басшысы болып табылатын мемлекет – Ұлы герцогтық, ол мемлекет басшысы немесе билеушісі Ұлы герцог немесе Герцогиня титулын алып жүретін ел немесе аумақ. 1800 жылдардың басына дейін Еуропадағы жалғыз Ұлы герцогтықтар қазіргі Италиядағы Тоскана (1569 жылы жарияланған) және Савойя (1696 жылы) еді. 19 ғасырда Еуропада бір уақытта 14 Ұлы герцогтық болды (олардың кейбіреулері алғаш рет Наполеон империясының эксклавы ретінде құрылған, бірақ кейіннен басқа династияның билігінде, көбінесе басқа шекаралармен қайта құрылды). Олардың кейбіреулері тәуелсіз және номиналды түрде дербес болды (Баден, Гессен және Рейн, Мекленбург-Шверин, Мекленбург-Штрелиц, Ольденбург, Саксен-Веймар-Эйзенах және Тоскана), ал кейбіреулері тәуелсіз болғанымен, ірі мемлекеттермен жеке одақ құрды, онда монархтың Ұлы герцогтығы қосымша титул ретінде саналды (Финляндия, Люксембург, Трансильвания). Тағы бір бөлігі күшті мемлекеттердің қарауындағы клиенттік мемлекеттер (Клевес және Берг) болды, ал кейбіреулерінің аумақтық шекаралары номиналды болды және лауазым тек атаққа ие болды (Франкфурт). 21 ғасырда тек Люксембург Ұлы герцогтық статусын сақтап қалды.
A grand duchy is a country or territory whose official head of state or ruler is a monarch bearing the title of grand duke or grand duchess. Prior to the early 1800s, the only Grand duchies in Europe were located in what is now Italy: Tuscany (declared in 1569) and Savoy (in 1696). During the 19th century there were as many as 14 grand duchies in Europe at once (a few of which were first created as exclaves of the Napoleonic empire but later re created, usually with different borders, under another dynasty). Some of these were sovereign and nominally independent (Baden, Hesse and by Rhine, Mecklenburg Schwerin, Mecklenburg Strelitz, Oldenburg, Saxe Weimar Eisenach and Tuscany), some sovereign but held in personal union with larger realms by a monarch whose grand dukedom was borne as a subsidiary title (Finland, Luxembourg, Transylvania), some of which were client states of a more powerful realm (Cleves and Berg), and some whose territorial boundaries were nominal and the position purely titular (Frankfurt). In the 21st century, only Luxembourg remains a grand duchy.
Люксембург
Жалғыз сақталған Ұлы герцогтік – Люксембург. Ол Наполеон Франциясынан тәуелсіздігін қайтарып алып, 1815 жылы Наполеон соғыстарының саяси салдарымен айналысқан Вена конгресінің шешімімен тәуелсіз Ұлы герцогтік мәртебесіне ие болды. Францияға тиісті қарсы салмақ ретінде, конгресс жаңа құрылған Нидерландтар Біріккен Корольдігінің монархына – қазіргі Нидерланды мен Бельгияны біріктірген мемлекеттің басшысына – Люксембургтің Ұлы герцогы атағын беруге шешім қабылдады. Люксембург 1890 жылға дейін Нидерланд королі және Люксембург Ұлы герцогы Вильгельм III-тің жеке басқаруында болды. Ол Голландия тағында қызы Вильгельминамен ауыстырылды, бірақ Вена конгресі бекіткен жартылай саликтік заң бойынша ол Люксембургтің Ұлы герцогинясы бола алмады. Заңға сәйкес, Ұлы герцог тағына еркек әулет мүшесі отыруға тиіс болды. Насау әулетінің белгілі бір тармағында еркек мұрагер болмаған жағдайда, таққа басқа тармақтардан келесі кезектегі адам ие болар еді. Осының нәтижесінде Ұлы герцог атағы Вильгельм III-тің алыс туысы, Насау-Вейльбург әулетінің (қазіргі Люксембург-Насау) ескі тармағынан шыққан Адольфқа берілді. Қазіргі монарх – 2000 жылдан бері Люксембургтің Ұлы герцогы Анри.
Тарих
"Ұлы герцогтық" термині салыстырмалы түрде кеш пайда болған, алғаш рет 1569 жылы Батыс Еуропада Тоскана мысалында, ерекше қуатты герцогтың жерлерін немесе саяси, экономикалық немесе әскери мәселелерде маңызды аумақтарды көрсету үшін қолданылды. Орта ғасырдың соңына қарай герцогтықтардың саны артып, орташа өлшемдегі қалалар мен салыстырмалы түрде шағын феодтарды қамтыды, бұл ортағасырлықтан бұрынғы ұлттық тайпалық провинциялардан өзгеше болды. Осының салдарынан, маңызды және маңызсыз аймақтық биліктерді ажырату үшін жаңа атау қажет болды: "ұлы герцог" атағы дүниеге келді. Алғашқы мысалдардың бірі – Бургундия герцогтарының бұл атауды ресми емес түрде қолдануы, олар Лотарингия тарихи аймағында жаңа патшалық құруға жақын болды. Қазіргі тарихнамада Бургундия мемлекеті деп белгілі, олар қазіргі Францияның шығысында (Бургундия, Франш-Конте, Эльзас, Лотарингия, Шампань, Пикардия және Нор-Па-де-Кале), сондай-ақ қазіргі Бельгияның көп бөлігі, Нидерланды, Люксембург және Батыс Германияның шағын бөліктерін (Бургундиялық Нидерланды) иеленді. "Ұлы герцогтық" атағын алғаш рет ресми түрде алған монархия – Папа Пий V шығарған паптық бұйрық арқасында Тосканадағы Медичи билігі, ал 1569 жылы бұл атақты алғашқы билеушілер алды. Тоскана 1860 жылға дейін ұлы герцогтық болып қала берді, содан кейін Италияның біріккен Корольдігін құруға жеткен Сардиния Корольдігіне қосылды. 1696 жылы Савой герцогтығы императордың жарлығымен герцог ұлы герцогқа дейін көтерілгенде Савой ұлы герцогтығына айналды. Бұл атақ Францияға қарсы Тоғыз жылдық соғыс кезінде Савойяның империяның қалған мемлекеттерімен одақтасуын сақтау үшін қажетті пара ретінде қарастырылды. 1713 жылдан бастап Савой мемлекетінің билеушісінің негізгі атағы "патша" болды (қысқа мерзімге Сицилия, содан кейін 1720 жылдан бастап Сардиния). XIX ғасырдың басында Наполеон I өзінің туыстарына немесе генералдарына берілген бірнеше француз сателлиттері үшін "ұлы герцогтық" атауын кейде қолданды. Басқа одақтастар Наполеонның Рейн конфедерациясына қосылу үшін Киелі Рим империясының ықпалынан шықты. Бұл вассалдардың ұлы герцог атағына көтерілуі көбінесе Пруссия сияқты бағындырылған державалардың есебінен аумақтарын кеңейтумен бірге жүрді. Наполеон Ватерлоо шайқасында жеңілгенімен және оның жаңадан құрылған сателлиттерінің көпшілігі жойылғанымен, Вена конгресі бұрынғы тәуелсіз герцогтықтар мен княздықтардың кейбіреуін қалпына келтірді, ал басқаларын ұлы герцогтықтар деп мойындады. Нәтижесінде 19 ғасырда Орталық Еуропада Гессен, Баден және Ольденбург сияқты жаңа ұлы герцогтықтар құрылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Еуропада тәуелсіз ұлы герцог император мен патшадан кейін мұрагерлік билеушілер арасындағы ең жоғары дәрежелердің бірі болып саналды және князь-сайлаушыға тең болды; ол патшалыққа жататын, яғни Еуропалық билеушілерге және Германиядағы билік ететін ақсүйектерге ([[German nobility#Hochadel) жататын. Дұрыс тіл буыны (соның ішінде мұрагер мен оның әйелі үшін) – «Корольдік билігі» (HRH). Ресей империясы кезінде оның билеушілерінің балалары мен немерелері алып жүрген ұлы герцог атағы ешқандай ұлы герцогтыққа қатысы жоқ, императорлық титулмен (ИМБ) байланысты емес құрметті атау болды. Халықаралық жағынан император атағын иеленген басқа билік құрған династиялардың мүшелерінен жоғары емес, бұл қолданыс тарихи аномалия болып табылады, ол Москов ұлы герцогтығының патшалыққа және кейіннен бүкіл Ресей империясына көтерілуінен басталып, 1917 жылы құлауға дейін сақталды.
Қатысушы атаулар
Бірнеше балтық-славян тілдерінде (орыс және литва тілдері сияқты) "үлкен князь" деген сөз ағылшын тілінде көбінесе "grand duke" деп аударылады, бірақ әдетте "үлкен князь" (grand prince) деп аударылуы тиіс. Кейбір батыс еуропалық тілдерде (ағылшын, француз, испан, итальян, португал және т.б.) "үлкен князь" термині сирек немесе мүлдем қолданылмаған, 19 ғасырға дейін Ресей, Трансильвания немесе Тоскананың кейбір билеушілеріне қатысты қолданылған. Немец және скандинавия тілдерінде екі атақ та бар: Großherzog ("үлкен герцог") және Großfürst ("үлкен князь"). Fürst – бұл монархиялық атақ (мысалы, Киелі Рим империясының императорлық князьдері (Reichsfürsten) қолданған, және 1815 жылдан кейін бірнеше кіші неміс мемлекеттерінің билеушілері сақтап қалған, сондай-ақ Лихтенштейн князі оны бүгінге дейін қолданады) және монарх әулетінің мүшесіне арналған князьден ерекшеленеді; екеуі де ағылшын тілінде "prince" деп аударылады. Орта ғасырлардан бастап Литва мен тарихи Ресей мемлекеттерінің билеушілері, сондай-ақ басқа Шығыс Еуропалық князьдер мен кейінгі ресейлік династиялар Великий Князь (Veliky Knyaz, Großfürst) деген атақпен аталды, оның ағылшын тіліндегі сөзбе-сөз аудармасы "үлкен князь" (grand prince) болып табылады, "үлкен герцог" (grand duke) емес. Тарихи жазбаларда "үлкен князь" атағы кездеседі, бірақ Екатерина II патшалық құрғаннан бері орысша "Великий Князь" атағы ағылшын тілінде көбінесе "grand duke" деп аударылады. 18 ғасырдан бері бұл атақ Ресей императорының балалары немесе әкесінен тараған немерелері болған Романовтар императорлық үйінің мүшелеріне де қолданыла бастады. Императорлардың одан да алыс ұрпақтары "князь" (knyaz) атағын алды. 1809 жылы құрылған және Ресей империясының басқаруындағы автономиялы мемлекет Финляндияның Ұлы Княжелігі швед, фин және орыс тілдерінде Ұлы Княжелік (Storfurstendömet Finland; Великое княжество Финляндское) деп аталды. Ресей императоры Финляндияның Ұлы Князі болып саналды. Литва билеушілері Магнус Дукс немесе "үлкен князь" атағын қолданған деп айтылады, ал Ягеллон әулетінен шыққан Польша патшалары болғаннан кейін, бұл атақ Польша-Литва одақтастығының билеушілері қолданған атақтардың арасында кездеседі. Польшаның Ваза әулеті патшалары да осы ұлы княздық атақты Польшаға қарасты емес аумақтары үшін қолданды. Ал Габсбург (Австрия) Großfürstentum Siebenbürgen ағылшын тілінде Ұлы Герцогтік емес, Трансильванияның Ұлы Княжелігі деп аталады, себебі оның атауы тікелей Großfürstentum-нан шыққан. 18 ғасырға дейін ол неміс тілінде Fürstentum Siebenbürgen және ағылшын тілінде Трансильвания княздығы деп аталды, Дунай княздықтары сияқты. Германиядағы тарихи ұлы герцогтіктердің династияларының кіші мүшелері кейде Ұлылық стилін, ал кейде Ұлы Герцогтік Ұлылық стилін таңдады және монархия жойылғаннан кейін де осы стилдерді сақтап, мысалы, Almanach de Gotha және Burke's Peerage сияқты анықтамалық еңбектерде көрсетті.
Метонимия
Бельгияда және белгілі бір дәрежеде Францияда "Grand Duché" ("үлкен герцогтік" деген француз тілінде) көрші елге, Люксембург Ұлы Герцогтығына сілтеме жасау үшін жиі қолданылады. Бұл тәжірибе Люксембургтің Бельгиямен шектесетін провинциясымен, атап айтқанда 1839 жылы Бельгияға қосылған Люксембургтің валлон тілінде сөйлейтін бөлігімен шатасудың алдын алуға көмектеседі. Бұл Ұлыбритания мен Ирландияда "Республика" сөзінің Ирландия аралының немесе Солтүстік Ирландияның орнына Ирландия Республикасын білдіру үшін қолданылуымен салыстырылады.