Кіріспе

Рун аб Артгал - Strathclyde патшасы. Ол Альт Клуттың патшасы Артгал ап Дифнуалдың жалғыз ұлы. 870 жылы соңғысының билігі кезінде Альт Клут бекінісін викингтер басып алды, содан кейін Артгал мен оның отбасы Ирландияға әкелінген тұтқындардың қатарында болған болуы мүмкін. Екі жылдан кейін Артгал пиктар патшасы Каусантин мак Синеданың бұйрығымен өлтірілген. Бұл патшаны өлтірудің себептері белгісіз. Рун Каусантиннің қайын інісі болған сияқты, бұл Каусантиннің Альт Клуттың патшалығына араласуына себеп болуы мүмкін. Альт Клут патшалығының астанасы қамалды викингтер қиратқанда, патшалықтың Клайд өзені аңғарына қарай қайта бағытталуы орын алды. Нәтижесінде бұл аймақ Стратклайд патшалығы деп аталды. Рун немесе оның әкесі Стратклидтің алғашқы патшалары болуы мүмкін. Алт Клуттың құлдырауынан кейінгі жылдары Рунның патшалығы пиктиктер мен викингтердің билігінен өткен болуы мүмкін. Пикти патшасымен туыстығына қарамастан, екеуінің бір кезде қақтығысқа түскенін күтуге негіз бар. Рунның билігі қашан аяқталғаны немесе қайтыс болғаны белгісіз. Бір ықтималдық - ол 876 жылы викингтерге қарсы соғыста қаза тапқан Каусантинмен бірге құлаған. Шынында да, Рунның ұлы Эохайд 878 жылдан кейін Каусантиннің мұрагері Аэд мак Синаэданың орнын басып, пиктер патшасы болды. Эохайдтің билік етуі Эохайдтің билік етуінің аяқталуын білдіре ме, жоқ па, белгісіз.

Отбасы

Рунның аталық тегі туралы Х ғасырдағы Уэльстің генеалогиялық материалдарының жинағында сақталған тегі дәлелденген. Бұл дереккөзге сәйкес, Рхун Альт Клуттың патшасы Артгал ап Дифнуалдың ұлы және Альт Клуттың патшаларының ұзын сызығынан шыққан. Рун - Артгалдың жалғыз ұлы. 849 жылы шамамен тоғызыншы - он екінші ғасырдағы Альба патшаларының хроникасында британдықтар пиктилердің оңтүстік шекарасында орналасқан Дунбланді өртеп жібергендігі туралы жазылған. Бұл шабуыл пиктер патшасы Синаед мак Айльпиннің тұсында болған, оны Артгал немесе оның әкесі Дифнвал ап Риддерх қадағалаған болуы мүмкін. Данбланның қирауы Альт Клут патшалығының пиктілік режимнің есебінен өз билігін кеңейту процесінде болғанын дәлелдеуі мүмкін. Егер солай болса, британ патшалары пиктіктерге викингтердің шабуылдарынан туындаған қақтығысты пайдаланған сияқты. Алба патшаларының жылнамасына сәйкес, Рун Синаедтің қызымен тұрмысқа шыққан. Бұл одақ 849 жылы Данбланға шабуылдан кейін халықаралық қатынастарды қалпына келтіру жолы ретінде британдар мен пиктер арасында жасалды. Рун - Харлеялық тұқым қуалау тізіміндегі соңғы патша. Бұл тұқым қуалаушылықтың бастапқыда оның гүлдену кезінде, мүмкін оның Альпинид әйеліне үйленген кезінде немесе патшалық құрған кезінде құрастырылғанын білдіруі мүмкін. Алба патшаларының жылнамасына сәйкес, бұл некеден Еохайд есімді ұл туған. XII ғасырдағы Берчанның пайғамбарлығы Эохайдті "Дун Гуаирден келген әйелдің ұлы" деп сипаттаған. Тоғызыншы ғасырдағы Historia Brittonum Bamburgh-ды Din Guoaroy деп атағаны Dún Guaire-дің Bamburgh-ды білдіретінін көрсетеді. Тағы бір ықтималдық - Дун Гуаир Хебридтердегі (Мулл мен Айлэйдегі) ұқсас атаудағы екі сайттың біріне қатысты. Кез келген жағдайда Рунның әйелі қамалмен байланысы оның бұрын үйленгендігіне дәлел болуы мүмкін.

Алт-Клуттың патшасы

870 жылы Рунның әкесі билік құрған кезде Альт Клут бекінісін скандинавиялық патшалар Амлаиб пен Имар төрт айлық теңіз блокадасынан кейін басып алып, жойды. Келесі жылы Хроника Скоторум, XV-XVI ғасырлардағы Ольстер жылнамалары және XI ғасырдағы Ирландияның фрагментарлық жылнамалары Амлайб пен Имар екі жүз кемеден тұратын флотымен және ағылшын, британиялық және пиктардан тұратын тұтқындар тобымен Ирландияға оралғандығын көрсетеді. Бұл адамдардың Ирландияға әкетілуі туралы 9-ғасырлық неміс дереккөзінде "Анналь Ксантенс" деп аталады. Тұтқындар төлем үшін немесе Дублин құлдар нарығына арналған болуы мүмкін. Артегал мен оның отбасы тұтқындалғандардың арасында болуы мүмкін. Артгал 872 жылы қайтыс болды. Ол пиктер патшасы Каусантин мак Синаеданың бұйрығымен өлтірілгені туралы Ульстердің жылнамалары мен Хроника Скоторумда айтылған. Егер Рун Артгалды алмастырған болса, оның қанша уақыт өмір сүргені белгісіз. Артгалдың қаза болу жағдайы белгісіз болса да, Каусантин мен Рунның арасындағы туыстық қарым-қатынас Артгалдың өлімі Рунның таққа отыруына мүмкіндік беру үшін ұйымдастырылған болуы мүмкін. Бір ықтималдық - Рун әкесінің патшалығынан қуылған және әкесінің патшалығы Амлайб пен Имардың қолына түскен кезде пиктілердің патша сарайында өмір сүрген. Бұл Каусантиннің британ патшалығына қатысты Рунның кез келген бәсекелесін жою үшін әрекет еткенін білдіруі мүмкін. Егер Рун мен Артгал арасында дау болмаса, Каусантиннің Артгалға қарсы әрекеттері шапқыншылық пен агрессивті көрші жағдайында жүзеге асырылған болуы мүмкін. Тағы бір ықтималдық - Альт Клутты жаулап алғаннан кейін Артгал Амлайб пен Имардың қол астында қуыршақ патша ретінде билік жүргізген. Әрине, викингтер Нортумбрия мен Шығыс Англияның патшалықтарында патшалық қуыршақтарды қолданған. Егер солай болса, бұл Артгалдың өлімінде Каусантиннің рөлін түсіндіре алады және оның күйеуінің (немесе болашақ күйеуінің) ақырында таққа неге ие болғанын түсіндіре алады. Қалай болғанда да, Артгалдың Каусантиннің бастамасымен жойылуы соңғысын көршілес қарсыласынан құтқарып, сонымен қатар өзінің беделін арттырған сияқты. Гарлеандық тұқым қуалау тізімінде тізімделген билеушілер Альт Клут патшалығының билеушілері ретінде анықталса да, атаулы қамалдың жойылуының бір салдары патшалықтың астанасы Клайд өзенінен Гован мен Партик маңындағы аймаққа көшкені болды. Клайд өзенінің оңтүстік жағалауында орналасқан Гованды Артгал мен Рунның сегізінші ғасырдағы алдыңғылары пайдаланған көрінеді, ал солтүстік жағалауында орналасқан Партик кем дегенде бір ғасыр бұрын қолданылған болуы мүмкін. Бұл көшіруді патшалық терминологияның өзгеруімен салыстыруға болады. Мысалы, Альт Клуттың құлауына дейін аймақтың билеушілері қамалдан кейін аталды; Ал бұл сайттың жоғалуынан кейін Альт Клуттың патшалығы Клайд өзенінің аңғары Истрат Клутқа (Стратклайд) қарай қайта бағытталуы салдарынан Стратклид патшалығы деп аталды. Артгалдың өзі 872 жылы қайтыс болғаннан кейін Стратклайд британдарының патшасы деп аталады. Бұл терминді алғаш рет ирландтық көздер қолданған. Артгалдың ақыры Ирландияда викингтер қолынан қаза тапқаны мүмкін, бірақ бұл титул оның қысқа уақытқа Strathclyde жаңа патшалығын басқарғанына дәлел болуы мүмкін.

Стратклид патшасы

Рунның билік етуі 872 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай басталған болуы мүмкін. Алба патшаларының жылнамасында Рунды rex Britannorum ("британ патшасы") деп атайды. Рун мен оның қайын інісінің арасындағы қастық Берчан пайғамбарлығынан көрінеді. Бұл дерекке сай, Каусантин төрт рет жауларын жеңген. Алғашқы үш жеңісті викингтерге қарсы жеңген деп айтылса, төртіншісі Кэт Лурс деп сипатталады - бұл Гласгоумен бірдей болуы мүмкін, онда ол "жасыл мантиялы британиялықтардың патшасын" жеңді. Бұл сөздері аталған патшаның аты Артгал болуы мүмкін, бұл оның өлімін түсіндіреді. Егер Рун шынымен де пайғамбарлықтағы монарх болса, оның Каусантинмен қақтығысы әкесі қайтыс болғаннан кейін пайда болған болуы мүмкін және оның патшалығының пиктілік биліктен тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін жасалуы мүмкін. Егер Альба патшаларының жылнамасында сақталған бүлінген үзіндіге сенуге болса, Амлайб пикттерден алым-салық алу кезінде 872/874/875 жылдары Каусантинмен өлтірілді. 873 жылы Імар қайтыс болғаннан кейін Ольстер жылнамасында оны "барлық Ирландия мен Британияның солтүстік адамдарының патшасы" деп атайды. Бұл титул, ішінара, пиктер, Стратклайд британдары және уэльстер мекендеген аймақтардың викингтердің иелігін көрсетеді. 875 жылы, көрінеу Рунның билігі кезінде, Альба патшаларының жылнамасында пиктер Доллардағы скандинавтарға қатты ұшырағандығы туралы айтылады, содан кейін басқыншылар сол аймақты бір жыл бойы басып алды. Бұл викингтер басып алуы - Ulster жылнамалары растағандай - Хальфданның пиктар мен Стратклайд британдарына қарсы 875/876 жылдардағы жорықтарына байланысты болуы мүмкін. Бұл солтүстік науқаны Альфданның скандинавтардың Амлайбтың қазасын ғана емес, сонымен қатар аймақтағы Имардың билігін қайта алуы жағдайында жүргізілуі мүмкін еді. Қалай болғанда да, британиялықтармен болған бұл қақтығыстар Стратклайд патшалығының тұрақты түрде бағындырылмағанын көрсетеді.

Өлім және мұрагерлік

Рунның билік ету мерзімі мен өмірі қашан аяқталғаны белгісіз. Бір ықтималдық - Рун 876 жылы қайтыс болған, бұл кезде Каусантинді викингтер өлтірген сияқты. Ольстер жылнамасында Каусантиннің қайтыс болғаны 876 жылы деп жазылған. Алба патшаларының жылнамасында оның құлдырауы Атоллға байланысты деп жазылған, ал бірнеше патша тізімдерінде оның қайтыс болуы Инвердуфат деп аталатын жерге байланысты деп жазылған, бұл басқаша белгісіз орын Фифтегі Инвердоватқа қатысты болуы мүмкін. Егер Каусантин осы кезде Стратклидтің иелігінде болса, Рун онымен бірге вассал ретінде құлаған болар еді. Сондай-ақ, Стрэтклидтің патшасы кім болғаны белгісіз. Егер Рун мен Каусантин екеуі де 876 жылы қайтыс болса, Эохайд британдық патшалық билікті олар болмаған кезде мұра еткен болар еді. Әрине, Каусантиннің ағасы Аэд мак Синеда пиктар патшасы болды және екі жылдан кейін қайтыс болған кезде осылай билік жүргізді. Пикти патшалығын белгілі бір Гирік қабылдауы мүмкін болса да, тағы бір ықтималдық - Эохайд таққа отырды. Берчанның пайғамбарлығына сенсек, Эохайд патша ретінде билік жүргізді, бірақ оны қуып жіберіп, орнын Жирик басқарды. Ал, Альба патшаларының жылнамасында Еохайд пен Гирик патшалық билікті өздерімен бөліскенін және Гирик бұрынғысының alumnus ("балам" немесе "бала") және ordinator ("губернатор" немесе "патша жасаушы") болғандығын айтады. Бір ықтималдық - Гириктің Аедтің орнын басып, Эохайдтың Рунның орнын басып отырғаны. Эокайдтің аналық Альпинидтік ата-бабасы оған пиктик тағына дәулетті қамтамасыз еткен болса да, Рунның басқа ұлы Дьфнвал болуы мүмкін, ол Стратклайд патшалығын X ғасырдың екінші онжылдығына дейін басқарған.