Кіріспе

Уайтханги шартының бұзылуы үшін талап қоюлар мен Уайтханги шартына сәйкес төрелік етулер 1975 жылғы Уайтханги туралы заңнан және талаптарды қарау үшін осы заңмен құрылған Уайтханги трибуналынан бастап Жаңа Зеландия саясатының маңызды ерекшелігі болды. Бірінен соң бірі келген үкіметтер Маориге Ваитанги шартында көрсетілген кепілдіктерді Король бұзғаны үшін өтемақы алуға ресми құқықтық және саяси мүмкіндік берді. Бұл процесс көптеген маңызды шағымдарды жоюға әкелгенімен, оның ішінде Māori шығындарын өтеуге жеткіліксіз деп санайтындар да сынға ұшырады. Елді мекендер әдетте Маори жаңғыруының кеңінен таралған бөлігі ретінде қарастырылады. Уайтханги трибуналы талаптарды тіркеу мен зерттеудің негізгі құралы ретінде құрылды, өйткені Уайтханги шартының өзі заңды күші аз. Бұл талаптарды шешудің негізгі жолы - үкіметпен тікелей келіссөздер жүргізу.

Шарттың тарихы

Уайтанги келісім-шартына алғаш рет 6 ақпан 1840 жылы Жаңа Зеландияның Солтүстік аралынан ағылшын патшасы мен маори басшыларының (рангатира) өкілдері қол қойды. Сол жылы тағы 500 адам қол қойды, оның ішінде Оңтүстік аралдан да. Бұл Жаңа Зеландияның негізін қалаушы құжаттарының бірі. Оған 1835 жылы қол қойылған Тәуелсіздік декларациясы немесе Хе Укапутанга басталды, онда кейбір Солтүстік арал маорилері Жаңа Зеландияны халықаралық аудиторияға толық егемендік күші мен өкілеттігі бар тәуелсіз мемлекет ретінде жариялады. Маори басшылары (рангатира). Уайтанги келісім-шарты ағылшын тілінде жазылған және маори тіліне (те-рео) аударылған. Ағылшын тіліндегі келісімшарттағы кейбір сөздер сол кездегі жазулы маори тіліне тікелей аударылмағандықтан, бұл мәтін ағылшын тіліндегі мәтіннің дәл аудармасы емес, мысалы, егемендікке ие болу және одан бас тарту мағынасына қатысты. Ағылшын тіліндегі нұсқада маорилер Жаңа Зеландияның егемендігін Ұлыбританияға берген; Маорилер Корольге олар сатқысы келген жерлерді сатып алудың айрықша құқығын берді, ал, керісінше, маорилерге өздерінің жерлеріне, орманына, балық шаруашылығына және басқа да иеліктеріне толық иелік ету кепілдік берілді және оларға британдық азаматтардың құқықтары берілді. Алайда, Маори тіліндегі келісімнің нұсқасы мүлдем басқаша, "суверенитет" сөзі kawanatanga ("басқару") деп аударылды. Ал ағылшын тіліндегі нұсқаға қайшы, маори билік пен егемендікті сақтап қалды және оны патшайымға бермеді. Маори тіліндегі нұсқа оқылып берілгеннен кейін, тек 39 адам ағылшын тіліндегі нұсқаға қол қойды. Келісімнің мазмұнын әртүрлі түсіну пакеха мен маори арасындағы келіспеушіліктерге әкелді, келісімге қол қойылғаннан кейін бірден басталды және Вайкато мен Таранакидің үлкен бөлігін тәркілеумен аяқталған Жаңа Зеландия соғыстарына ықпал етті.

Ерте есеп айырысу және талап қою

Матиаха Тирамореху 1849 жылы, Катерберийді сатып алғаннан кейін бір жыл өткен соң, Наги Тау мен Генри Тэси Кемп арасындағы наразылық туралы алғашқы ресми мәлімдеме жасады. Бұл жер мәмілесі өте үлкен болды, 20 миллион акр 2000 фунт стерлингке сатылды. 1870-1990 жылдар аралығында әр нгай тау көшбасшысы парламентте нгай тау талабын белсенді түрде алға тартты. 1940 жылдары кейбір хапулармен жыл сайынғы қарапайым төлемдер түрінде келісімдер жасалды. Алайда, hapū бұл сомаларды жеткіліксіз деп санай бастады, әсіресе инфляция олардың құнын құлдыратып жіберді, ал Король олардың талаптары шешілген деп жариялау үшін hapū келісімін жеткілікті түрде сұрамағанын мойындады.

Уайтханги трибуналы

1960 және 1970 жылдар аралығында Уайтанги келісім-шарты Маоридің наразылық қозғалысының басты назарына айналды, ол үкіметті "келісіміне құрмет көрсетуді" және "келісіміне наразылық білдіруді" талап етуге шақырды. Маорилер келісімді және одан кейінгі заңнаманы мемлекеттік қызметкерлердің бұзғаны туралы, сондай-ақ әділетсіз заңнама мен Маори жер сотының маори жерін оның маори иелерінен алшақтатып, жанашырлық танытпаған шешімдері туралы өздерінің ренжігендерін білдірді. 1975 жылы Уайтханги келісімінің заңы бойынша Уайтханги соты құрылды. Бұл кез келген маориге Вэтанги келісімінің және оның қағидаларының бұзылуы үшін Тажыға қарсы талап қоюға мүмкіндік берді. Бастапқыда оның мандаты қазіргі заманғы мәселелер туралы талаптарға, яғни, сот құрылғаннан кейін болғандарға шектелген. Алғашқы талаптарға "Te Reo Māori" талаптары кірді. Соттың бұл талапқа қатысты баяндамасының нәтижесінде 1987 жылы үкімет Те Рео маори тілін Жаңа Зеландияның ресми тілі етіп жариялады және оны дамыту үшін Маори тілдері жөніндегі комиссия құрды. Сот талқылаған негізгі мәселе - тіл "қазына" немесе "таунга" болып саналуы мүмкін бе, сонда ол Шартпен қорғалады ма деген мәселе болды. Жаңа Зеландияда Вайтганги трибуналына берілген талаптардың нәтижесінде маңызды зерттеулер жүргізілді. Мұның көп бөлігі iwi (маори тайпалық топтары) арқылы жасалды, 1989 жылы құрылған Нгати Ава ғылыми-зерттеу орталығы - тұрақты мысал. 1985 жылы Төртінші Еңбек үкіметі Трибуналдың өкілеттігін кеңейтіп, 1840 жылға дейінгі, оның ішінде Жаңа Зеландия соғыстары кезеңіндегі Корольдік іс-әрекеттерді қарауға мүмкіндік берді. Талаптардың саны тез өсті, ал 1990 жылдардың басында үкімет тарихи (1992 жылға дейінгі) талаптарды реттеу туралы келіссөздер жүргізе бастады. Әдетте келіссөздер арқылы жасалған келісімшарт бойынша "тарихи есеп, Корольдіктің Келісімнің бұзылуын мойындауы және Корольдіктің кешірім сұрауы" және барлық талаптарды заңмен жою. 2009 жылы Уайкато Тайнуи Нгаи Тау қоныстарында және одан кейінгі барлық қоныстарында осы үш салада сипатталған өтемақы болды: наразылықтардың тарихи есебі және кешірім, ақшалай қаражат пен активтерді беру (жеке меншікті мәжбүрлі түрде сатып алу жоқ) және мәдени өтемақы, онда маори мүдделерінің қатары мойындалады, олар көбінесе қызығушылық тудыратын жерлер мен маоридің қоршаған ортамен байланысы бар. Алғашқы Трибуналдың ұсыныстары негізінен сол кездегі үкімет қайта қарауы немесе түзете алатын қазіргі мәселеге қатысты болса, тарихи келісімдер күрделі мәселелерді көтерді. Келісім бойынша төрелік кеңсесі Әділет министрлігінде тарихи талаптарға қатысты үкіметтік саясатты әзірлеу үшін құрылды. 1995 жылы үкімет біржақты "Ватанги келісімінің талаптарын реттеу бойынша патшалық ұсыныстар" жобасын әзірледі. Ұсыныстардың басты элементі - барлық тарихи талаптарды реттеу үшін 1 миллиард доллар "бюджеттік конверт" құру, бұл Тақтың елді мекендерде төлейтін сомасының тиімді шегі. Король бүкіл елде бірқатар консультация өткізді, онда маори талаптардың көлемі толық белгілі болғанға дейін мұндай шектеуді қосатын ұсыныстарды қатаң түрде қабылдамады. 1996 жылғы жалпы сайлаудан кейін салықтық пакет ұғымы кейіннен жойылды, бірақ ол іс жүзінде сақталды. Қарсылықтарға қарамастан, 1990 жылдары үш ірі келісімге қол жеткізілді. Сол кездегі Әділет және келісім келіссөздері министрі сэр Дуглас Грэм негізінен консервативті Ұлттық үкіметті осы жетістіктерге жету үшін жетекшілік еткен. 2013 жылы Әділет министрлігі келісімшарттан кейінгі міндеттемелерді есепке алу бөлімін құрды, ол келісімшарт бойынша міндеттемелердің орындалмағаны анықталған кезде келісімшарт процесі арқылы жасалған міндеттемелердің орталық тізілімін құру үшін құрылды. Те Хеата веб-порталы 2019 жылы патшалық қару-жарақтың іздестірілетін жазбасы ретінде құрылды.

Теңіз әміршісі

Келісімде маорилерге олардың жерлері, ормандары мен балық шаруашылығына кепілдік берілді. Алайда уақыт өте келе Жаңа Зеландия заңдары коммерциялық балық аулауды реттей бастады, сондықтан Маоридің бақылауы едәуір төмендеді. Бұл наразылықты шешу үшін 1989 жылы уақытша келісімге қол жеткізілді. Король Жаңа Зеландияның балық аулау квотасының 10 пайызын (шамамен 60 000 тонна), балық аулау компанияларындағы үлестермен және 50 миллион доллар ақшалай қаражатты Вайтанги Балық аулау комиссиясына тапсырды. Бұл комиссия тайпалар арасында активтерді қалай бөлу туралы келісімге келгенше, маорилер атынан балық шаруашылығы активтерін ұстау үшін жауапты болды. 1992 жылы келісімнің екінші бөлігі, Силлорд келісім деп аталады, Вайтанги келісім-шарты бойынша маори коммерциялық балық аулау талаптарын толық және түпкілікті реттеуді белгіледі. Бұл Sealord Fisheries компаниясының 50%-ын және квота жүйесіне енгізілген барлық жаңа түрлердің 20%-ын, балық аулау компанияларындағы көбірек үлестерді және 18 миллион доллар қолма-қол ақшаны қамтиды. Жалпы құны шамамен 170 миллион долларды құраған. Бұл келісімді құрметті ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев қолға алды. Мату Рата мен доктор Джордж Хабиб.

Уайкато Тайнуи Раупату

1995 жылы тарихи тәркілеу туралы бірінші ірі келісімге қол қойылды. Уайкато Тайнуидің тәркілеу талаптары 170 миллион доллар сомасында қолма-қол ақшамен және Корольдікке тиесілі жерлер араласқан сомада шешілді. Бұл келісімді талап ету заңнамасының бөлігі ретінде ресми кешірім сұраумен бірге болды, 1995 жылы Жаңа Зеландияға жасаған патшалық сапары кезінде Елизавета II-нің жеке өзі патшалық келісімін берді. Король Уайкатоға шабуыл жасағаны және жерді іріктеп алмай тәркілегені үшін кешірім сұрады.

Ньои Тауа

Нгуи Таудың талаптары Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының үлкен бөлігін қамтыды және ол 1840 жылдардан бастап жер сатудағы келісімнің аяғына жету үшін Таңбаның сәтсіздіктеріне байланысты болды. Крис Финлейсон 1990 жылдардың ортасында Нгаи Тауада жұмыс істеген заңгерлердің бірі болды. Ол келіссөздер жүргізіліп жатқан кезде, ол сот әдісі қолданылғанын және жағдайды жалғастыру үшін қажет екенін айтады. Келісімге 1997 жылы Кайкура қаласында қол қойылды. Наги Тау жермен, сондай-ақ ақшамен және мүлікпен қарым-қатынасын тануды талап етті және осыған қатысты бірқатар жаңа шаралар жасалды. Басқа да мәселелердің арасында, Нгай Тау мен Таңның келісімі бойынша, Кук тауының аты Аураки / Кук тауы деп өзгертіліп, Жаңа Зеландия халқына сыйлық ретінде қайтару үшін Нгай Тауга қайтарылады.

2000-шы жылдардағы елді мекендер

Тарихи талаптарды келіссөздер процессі 1999 жылғы сайлаудан кейін және одан кейінгі үкіметтегі өзгерістерден кейін де жалғасты. Ертедегі қоныстар үшін жасалған үлгілер әлі күнге дейін күшті әсер етеді. Шарт келіссөздерінің бірінші Еңбек министрі Маргарет Уилсон болды. 2005 жылдың басында Палатаның спикері болып тағайындалғаннан кейін, оған Марк Бертон ілесе бастады. 2007 жылдың қарашасында оның орнын вице-премьер Майкл Каллен басқарды. 2008 жылдың маусым айында Тақ және жеті Маори тайпасының өкілдері Тақ орман жеріне қатысты келісімге қол қойды, ол бұқаралық ақпарат құралдарымен "Трилорд" деп аталды, өйткені 1990 жылдардағы Sealord келісімге ұқсас болды. Бұл да бір ғана мәселеге қатысты, бірақ бірнеше тайпаны қамтиды. Келісімде тек қана қаржылық өтемақы қарастырылған, бұл жалған есептер бойынша, әр тайпамен келіссөздер жүргізілуі тиіс. Бұл келісім - бүгінгі күнге дейін қаржылай құны бойынша ең ірі келісім, жалпы құны 196 млн. Сонымен қатар, бірақ үкімет тарапынан өтемақы пакетінің бөлігі ретінде есептелмеген, тайпалар 1989 жылдан бері жинақталған жерді жалға алады, оның құны 223 миллион NZ $ құрайды. 2008 жылдың шілдесіне қарай әртүрлі көлемдегі 23 елді мекен пайда болды. 2008 жылдың қарашасында Веллингтондық адвокат Крис Финлейсон, 2008 жылғы сайлауда Ұлттық партияның жеңісінен кейін, Ngāi Tahu-мен келісімшарт талаптары бойынша тәжірибеге ие болды. 2008-2017 жылдар аралығында Финлейсон 60 келісімді шешуде көмек көрсетті. Көпшілікке танымал болған жерлер мен қаржылық өтемақылардан басқа, кейінгі қоныстардың көпшілігі ресми жер атауларын өзгертуді қамтыды. Бұл жаңа Зеландияның ресми жер атауларына алғаш рет макронның едәуір санын енгізді.

Шартпен жасалатын келісімдердің тізімі

Талапкерлер тобы Құжат жасалған Құжат / күшіне енген күні Келiсiм туралы кейбір мәліметтер Ref.

Уайтханги трибуналының Те Папарахи о те Раки тергеуі

Уайтханги трибуналы Те Папарахи о те Раки тергеуінде (Уай 1040) Маори мен Корольдіктің "Егемендік декларациясы 1835" және "Уайтханги шарты 1840" туралы түсініктемелерін қарастыруда. Тергеудің бұл аспектісі егемендіктің сипаты туралы және Вэйтганги келісімшартына қол қойған маорилер егемендікті беруді ниет еткен-емегендігі туралы мәселелерді көтереді. Есептің бірінші кезеңі 2014 жылдың қараша айында жарияланды және Нортлендтегі маори басшылары 1840 жылы Уайтганги шартына қол қойған кезде өздерінің егемендігінен бас тартуға ешқашан келіспегенін анықтады. Патшалық келісім арқылы егемендікті беру туралы келіссөздер жүргізуді көздегенмен, басшылар келісімді тек қана Пакеханы басқару және маорилерді қорғау үшін патшалық билікті тапсыру деп түсінген. Есептің ресми жариялануына бір ай қалғанда, ТМТ қорытындысын хабарлау үшін Маори даму министрі Те Уруроа Флавеллге хат жіберілді. Оған Маори жер сотының судьясы Крейг Кокстед қол қойды. Төменде қысқаша үзінді келтірілген: Сот директоры Джули Тангаре Нгапухи талапкерлеріне баяндаманы жариялаған кезде былай деді: Олар өздерінің егемендігінен бас тартқан жоқ. Бұл - көптен күткен шындық.

Қолтаңбасыз iwi және hapū

Нгати Туваретоаның академигі Хемопереки Симон 2017 жылы Нгати Туваретоаны іс-шара зерттеуі ретінде пайдаланып, келісімге қол қоймаған хапу мен иви әлі де өз бетімен қалай ұсталып отырғанын және Тақтың егемендігі қалай күмәнді деп саналатынын баяндады. Бұл жұмыс Уайтганги трибуналының Те Папарахи о те Раки тергеу (Wai 1040) шешімінің негізінде жасалған.