Кіріспе

Стратклайд патшасы Оуэйн ап Дифнуал (фл. 934 ж.) - 10 ғасырдың басында Стратклайдтың патшасы. Ол Стратклайд патшасы Дифнуалдың ұлы болған, ол Стратклайд патшалығының бұрынғы билеушілерімен туысқан болуы мүмкін. Бастапқыда Клайд өзенінің аңғарында орналасқан бұл патшалық тоғызыншы немесе оныншы ғасырда оңтүстікке қарай едәуір кеңейген көрінеді, содан кейін ол көбінесе Камбрия патшалығы деп аталды. Оуэйн құмбриялықтарды Альба және Мерсия патшалықтарымен үшжақты одақта, Х ғасырдың екінші онжылдығында Мерсиялықтардың ханымы Этельфлед жинаған. Осы уақытқа таман кумбрийлер Рагналл уА Имайр немесе Ситрик Каехке қарсы шабуыл жасағаны туралы деректер бар. Оуэйн сондай-ақ Стратклид патшасы болуы мүмкін, ол 920 жылы Этельфледтің ағасы, англосаксондықтардың королі Эдуардқа, Рагналл мен Альба королі Кустантин мак Аедаға бағынышты. Оның үстіне, 927 жылы Оуэйн, Кустантин, Элдред (Эдвульфтің ұлы) және, мүмкін, Гвент патшасы Оуэйн ап Хьюэл Эдуардтың ұлы мен мұрагері Этельстанның билігін мойындаған кезде, Оуэйн тағы бір жиналысқа қатысқан сияқты. Бұл жиналыс Кембрий патшалығының оңтүстік шекарасы болған Эмонт өзенінде немесе оның маңында өткен болуы мүмкін. Оуэйн алғаш рет 934 жылы, Этельстан шотландтық Альба патшалығын басып алып, талқандаған кезде және, көрінеу, Стратклайдта да расталған. Бұл жорықтан кейін Оуэйн мен Кустантиннің екеуі де Этельстанның корольдік сотында болғандығы белгілі, олар ағылшынның бірнеше жарғыларына куә болды. Үш жылдан кейін шотландтар мен кумбрийлер Амлайб мак Гофрайдпен бірігіп, Брунанбур шайқасында ағылшындарға қарсы соғысты. Оуэйн ағылшындықтардың жеңілісіне қатысқан деп жазылған аты аталмаған кумбрия патшасымен бірдей болуы мүмкін. Егер ол шынымен де болған болса, ол өлгендердің қатарында болуы мүмкін. Оның ұлы Дифнуал аб Овейн бірнеше жыл ішінде Стратклид патшасы болып билік құрғаны туралы деректер бар.

Өмірбаян

Жүздеген жылдар бойы тоғызыншы ғасырдың аяғына дейін Аль Клод Корольдігінің билік орталығы Аль Клод ("Клайдтың тасы") бекінісі болды. 870 жылы бұл британдық бекіністі ирландтық скандинавтар басып алды, содан кейін патшалықтың орталығы Клайд өзенінің басына қарай жылжыған сияқты, ал патшалықтың өзі Клайд өзенінің аңғарының есімін, Истрад Клад (Стратклайд) деп атай бастады. Патшалықтың жаңа астанасы Партик пен Гованның маңында орналасқан болуы мүмкін, олар Клайд өзенінің бойында орналасқан, ал аймақтың жаңа жеріне аңғар мен қазіргі Ренфрушир аймағының қосылуы терминологияның осы өзгеруін түсіндіре алады. Аль Клодты жоғалтқаннан кейін Strathclyde патшалығы кеңейген кезеңді бастан өткерген көрінеді. Оның нақты уақыт тәртібі белгісіз болса да, 927 жылы оңтүстік шекарасы Пенритке жақын Емонт өзеніне жеткен көрінеді. Бұл оңтүстік кеңеюдің катализаторы - Нортумбрия патшалығының скандинавтардың қол астындағы күрт құлдырауы болуы мүмкін, ал кеңеюге 9 ғасырдың аяғы мен 10 ғасырдың басында кумбриялықтар мен арал скандинавтарының ынтымақтастығы ықпал еткен болуы мүмкін. Уақыт өте келе Стратклайд патшалығы Кюмбрия патшалығы ретінде танылып, Клайд аңғарынан тыс жерлерге таралды. Оуэйн Стратклид патшасы Дифнуалдың ұлы болған. Дифнуал туралы тек бір деректе, яғни IX-XII ғасырлардағы Альба патшаларының хроникасында 908-915 жылдар аралығында қайтыс болғаны туралы мәлімет бар. Дифнуалдың ата-анасы белгісіз, бірақ ол өзінен бұрын Стратклайдты басқарған британдық әулетінің мүшесі болуы мүмкін. Ол Эохайд ап Рунның ұлы немесе немересі болуы мүмкін. Дифнуал сол әулеттің алыс тармағын білдіруі мүмкін. Қалай болғанда да, Оуэйннің және оның ұрпақтарының есімдері оның Штратклайдтың патша әулетіне жататындығын көрсетеді.

Этелфледтің үшжақты солтүстік одағы

Егер XI ғасырдағы Ирландияның фрагментарлық жылнамаларына сенсек, 911 және 918 жылдар аралығында Мерсияның ханымдары Этельфлед, аралдағы скандинавтардың күшейіп келе жатқан қатеріне қарсы күресу үшін Мерсия, шотландтар мен кумбриялықтардың одағын ұйымдастырды. Келісім бойынша, егер осы үш халықтың біреуі шабуылға ұшыраса, қалғандары оларға көмекке келеді. Құмбриялықтар мен шотландтар бірнеше скандинав елді мекендерін жоюға қол жеткізді. Егер бұл жазба шын мәнінде дәл болса, бір ықтималдық шотландтар Аргилл мен Гебридтерге назар аударған кезде, кумбриялықтар өз күш-жігерлерін Солвей фертіндегі скандинавиялық колонияларға қарсы шоғырландыруы мүмкін. Ирландияның фрагментарлық жылнамасында Скандинавия патшасының "Стратклайдты тонап, жерді талан-таражға салғандығы" айтылса да, бұл шабуыл да "әрекетсіз" болған. Аталмаған шабуылдаушы монарх Рагналл уа Имайр болса керек, ол осы уақытқа таман Батыс Нортумбрияның аумағын басқарып отырған. Тағы бір үміткер - Ситриук Каэч, Рагналлдың Уи Имайр туысы, сол дереккөздің айтуынша, ол шабуылдан бұрын Дублиннің патшалығын басып алды. Шотландияның сол кездегі басшысы Альба патшасы Кустантин мак Аеда болды. Дифнуалдың 915 жылға дейінгі өлімі туралы жазбалар және Оуэйннің Стратклайд патшалығын соңғы онжылдықтарда билегендігі туралы дәлелдер оның Дифнуалдан кейін патша болып, одақтас аймақты білдіргенін көрсетеді. Құмбриялықтар Этельфледадан көмек алған жоқ деп жазылған; бұл олардың 918 жылы қайтыс болғаннан кейін шабуылға ұшырағанын білдіруі мүмкін. Этельфлед қайтыс болған жылы Рагналл мен шотландтар қанды, бірақ қорытындысыз Корбридж шайқасын өткізді. Бұл қақтығысты XV-XVI ғасырлардағы Ольстер жылнамалары, IX-XII ғасырлардағы Альба патшаларының жылнамасы және ХХ-ХХІ ғасырлардағы Historia de sancto Cuthberto сияқты көздер растады. Бұл қақтығыс Кустантиннің Солтүстік Нортумбрияның батыс бөлігінде сүргіндікте жүрген Нортумбрияның магнаты Эльдредті, Эдвульфтің ұлын, қайтадан орнатқысы келгенімен байланысты. Кампанияда кумбриялықтардың қатысуы нақты тіркелмеген болса да, олар да скандинавтарға қарсы операцияларға қатысқан болуы мүмкін. Кез келген жағдайда, Рагналлдың шабуылға төтеп беру қабілеті оның Батыс Нортумбриядағы билігін нығайтуға әкелген көрінеді.

Эдуардтың 920-жылғы солтүстік жиналысы

920 жылы "А" нұсқасы 9-нан 12-ға дейінгі ғасырлардағы англосаксондық хроникада Этельфледтің ағасы, англосаксондықтардың королі Эдвард, Кустантиннен (есімімен анықталмаса да), Эдвульфтің ұлдары Рагналлдан (көрініп тұрғандай Элдред пен Утред) және аты аталмаған "Стратклайд валлийлерінің королі" ("Stræcledweala cyning") - Оуэйннің өзіне ұқсас монархтан иелік еткенін айтады. Аймақтардың бірі - Пик округінде, Эдуард Бакуэлл қаласында бір қаланы салыстырған. Шын мәнінде, бұл бекініс кездесудің орны болуы мүмкін. Хрониканың Эдвардтың берілген тапсырмасын қабылдағаны туралы мәлімдемесінің барлығына қарамастан, бұл оқиға саяси картаның жақында қайта бағдарлануына қатысты келіссөздер болған деп күтуге негіз бар. Мысалы, Эдуард жақында Мерсия мен Нортумбрияның кейбір бөліктерін, ал Рагналл 919 жылы Йоркті иеленді. ХІІ ғасырдағы Хроника Хроникасында тараптар арасында бейбіт келісім жасалғаны айтылған. Бір ықтималдық - шотландтар мен кумбрийлер, егер Рагналл Эдуардтың билігіне қарсы әрекет жасамаса, Нортумбриядағы Рагналлдың аумақтарына шабуыл жасамауға міндетті болды. Ирландияның фрагментарлық жылнамаларында сақталған Рамналдың кумбриялықтарға шабуыл жасағаны туралы мәлімет оның шынайы қауіп ретінде қарастырылғанын көрсетеді. Кумбрияның оңтүстікке қарай кеңейгенінің дәлелі Оуэйннің патшалығы скандинавтармен бірнеше шекараны бөліскенін көрсетеді: Пэнниндер бойындағы шығыс майдан, Емонт өзені бойындағы оңтүстік майдан және жағалау бойындағы батыс майдан және мүмкін Галлоуэйде. Кез келген жағдайда, Эдуард пен Эдульфтың ұлдары шотландтық және кумбриялық патшаларға қарағанда осы жиналыстың аясында корольдік атақтар берілмейді, бұл Эдуардтың Регналл мен Эдульфтерден басқа монархтарға талап етпейтін дәрежеде үстемдікке ие екенін білдіреді.

927 жылғы Этельстанның солтүстік жиналысы

Оуэйн 927 жылы англосаксон патшасы Этельстанмен патшалар жиналысына қатысқан болуы мүмкін. "Англосаксон хроникасының" "D" нұсқасына сәйкес, кездесу Эамотумда өтті және оған Этельстан, Уэльс патшасы Хайвел Дда, Кустантин, Гвент патшасы Оуэйн ап Хайвел және Эалдред қатысты. Он екінші ғасырдағы Gesta regum Anglorum-ға сәйкес, Емонт өзенінің маңындағы Дакреде шіркеу орталығы болған. Бұл дереккөздегі қатысушылар тізімі хроникадағыдан ерекшеленеді, өйткені Оуэйн ап Хайвелдің орнына Оуэйннің өзі тізімделген. Шын мәнінде, бұл жиындар бір оқиғаға қатысты болуы мүмкін, және Оуэйн екеуінің де қатысқан болуы мүмкін. Қандай болған күнде де, Оуэйннің қатысы 927 жылы Йорктің патшалығын уақытша басып алған, бірақ сол жылы Этельстан оны қуып шыққан Гофраид уа Имайрға қолдау көрсетумен байланысты болуы мүмкін. Әрине, Gesta regum Anglorum-да айтылғандай, Этельстан Кумбрия мен Шотландия патшаларын жиналысқа шақырды. Құралған жердің тіркелген орны Кумбрия патшалығының оңтүстікке қарай Емонт өзеніне дейін жеткенін дәлелдей алады. Әрине, ортағасырлық еуропалық монархтардың көршілерімен олардың ортақ аумақтық шекаралары туралы келіссөздер жүргізуі жақсы дәлелденген құбылыс. Шын мәнінде, қазіргі латын поэмасы Carta, dirige gressus кездесудің өзін ғана растай қоймай, сонымен қатар, құмбриялықтар үшін жиналыстың маңыздылығын одан әрі дәлелдеуі мүмкін. Әдебиетте Кустантин өзінің бағынуын көрсету үшін Бриттанияға асығып кеткені айтылған, бұл терминнің Кумбрия өңіріне (Британияның бүкіл аралына қарсы) қатысты болуы мүмкін. Сондықтан бұл жиналыстың Дакредегі Емонт өзенінің маңында өткенін жазған дереккөздер де бұл оқиғаның орын алғанын білдіруі мүмкін. Тағы бір ықтималдық - бұл кездесу Емонт өзені мен Лоутер өзені арасындағы Емонт көпірінің маңында болған. Бұл жерден алыс емес жерде екі тарихқа дейінгі кенж (Мейбург кенжі және Король Артурдың дөңгелек үстелі) және римдік қамалдың қалдықтары (Брокавум) бар, олардың кез келгені маңызды жиналыс өткізу орны ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Қандай болған күнде де, солтүстіктегі Этельстанның жиналысы, көп ұзамай Уэльс шекарасына жақын жерде өткен тағы бір жиналысы Британия тарихында үлкен өзгеріс болды. Этельстан Британияның барлық ағылшын халықтарына патшалық құрып қана қоймай, өзін Британияның патшасы ретінде танытты.

934 жылғы Этельстанның шабуылдауы

934 жылы Этельстан мен солтүстік патшалар арасындағы конкордат күрт бұзылып, солтүстік патшалар солтүстікке шабуыл жасады. Англо-саксондық хроникада ағылшын патшасы Альбаға құрлықтағы және теңіздегі әскерлерімен еніп, патшалықтың көп бөлігін қиратты деп баяндалады. Бұл үлкен іс үшін дайындық сол жылдың мамыр мен маусым айларында жасалған бірнеше патша жарғыларынан көрінеді. Сол дереккөздер Этельстанның жорығына Уэльстің гильзиялық патшалары Гвиненд патшасы Гвиль Дда, Гвиненд патшасы Идвал Фоел және Гвент патшасы Морган аб Оуэйн қолдау көрсеткенін көрсетеді. Ағылшын жорығының ең толық есебі XII ғасырдағы Historia regum Anglorum-да сақталған. Бұл деректе Этельстанның құрлықтағы әскерлері Дунноттар мен Вертерморумға дейін жүріп, оның теңіз әскерлері Катенеске (көрінерлік Кейтнесске) дейін жеткені айтылған. Он екінші ғасырдағы Libellus de exordio-ға сәйкес, Оуэйн мен кумбрийлер науқанға түсіп, Оуэйн мен оның шотландтық әріптесі Кустантинді Этельстанның әскерлері қашып кетті. Сондықтан құмбрия патшалығы да шотландтықтар сияқты күйзеліске ұшыраған сияқты. Этельстанның жорығының себептері белгісіз. Бір ықтималдық - Оуэйн мен Кустантин 927 жылы ағылшынға берген белгілі бір уәделерін бұзған. Бәлкім, ол өзіне құрмет көрсету туралы берген уәдесін бұзған шығар. Хрониканың хрониконына сәйкес Альба патшасы Этельстанмен келісім-шартты бұзған және Этельстан ағылшынның баласы болып тұтқынға алуға мәжбүр болған. Сол сияқты, Gesta regum Anglorum-да Этельстан Альбаға басып кіргені, өйткені Кустантиннің патшалығы "қайтадан көтеріліске түсті" деп жазылған. Бұл шабуыл себепсіз немесе кек алу үшін ұйымдастырылған болса да, оны және он бір жылдан кейін кумбриялықтарға қарсы басқа да науқанды ағылшындық Сердисинг әулеті көршілес державаларды қорқытып, қорқыту үшін пайдаланған болуы мүмкін. 934 жылдың қыркүйегіне жататын, сақталған жарғылық дәлелдер, жеңілген Кустантиннің Этельстанға бағынғанын және содан кейін ағылшын патшасының үй ішіндегі бір адамға жарғылық куәлік бергенін көрсетеді. Бұл жарғының нақты деректері он төртінші ғасырдағы жарғылық құжатта сақталған. Мұндай ортағасырлық құжаттарда куәгерлер тізімі жиі қысқартылатын. Бір қызығы, куәгерлер тізімінде Уэльстің ешқандай билеушілері тіркелмеген, бұл олардың есімдері жарғыда сақталмағандығын көрсетеді. Егер бұл дұрыс болса, онда куәгерлердің арасында Оуэйннің өзі де болуы мүмкін. Қалай болғанда да, Оуэйн Этельстанның сарайында уақыт өткізген сияқты, оның бірнеше патша жарғыларын растаған. Мысалы, ол 931 жылы 20 маусымда Вортиде субрегул ретінде, 935 жылы Сиренчестерде субрегул ретінде (Костантинмен және үш Уэльс патшаларымен) және 937 жылы 21 желтоқсанда Дорчестерде субрегул ретінде (үш Уэльс патшасымен) куә болған көрінеді. Ательстанның сақталған жарғыларындағы куәгерлер тізімдерінің реттелгендігі Оуэйннің патшалық әріптестерінің арасында жоғары мәртебеге ие болғанын көрсетеді және ол Британиядағы Кустантин мен Ательстаннан кейінгі үшінші ең күшті патша деп саналған. 934 жылға дейін Англияның жарғыларын растаған Кустантин туралы мәлімет жоқ, бұл оның Этельстанның сарайынан қалмауы саналы түрде бағынбаушылыққа негізделгенін білдіреді. Осылайша, 934 жылғы ағылшын шапқыншылығы табиғатында жазалау болуы мүмкін еді, ал оның табысы ішінара 934 жылғы қыркүйек жарғысының куәгерлер тізімінде Кустантиннің пайда болуымен дәлелденуі мүмкін, онда ол басқалардың ішінде бірінші рет тіркелген.

937 жылы Брунанбурда жеңіліс

Этельстанның солтүстік патшаларды императорлық субрегули жүйесіне қосуға тырысуы - ол бұрын Уэльс билеушілерімен бастаған келісім - онжылдықтың аяғына дейін үзілді. 935 жылдан кейін Этельстанның бірде-бір субрегулісі патшаның қатысуымен тіркелмеген. Бұл шамамен осы кезеңде Кустантин мен Гофрейдтің ұлы Амлайбтың "Хроника экс хроникис" кітабында айтылған некелік одақ жасасқан болуы мүмкін. 934 - 936 жылдар аралығында Амлайб Ирландияда билікті нығайтады, содан кейін Ирландия теңізінен өтіп, 937 жылы Брунанбур шайқасында ағылшындармен соғысты. Амлайбты Нортумбрияның әкесі Ателстанға қарсы қолдаған шотландтар мен кумбриялықтар болды. Ольстер жылнамасында "үлкен, өкінішті және қорқынышты шайқас" деп сипатталған Брунанбурдағы ағылшын жеңісі Этельстан үшін үлкен әскери жетістік болды. Алайда, оның замандастары мен кейінгі ұрпақтар үшін маңыздылығына қарамастан, Брунанбурдың нақты орны белгісіз. Оуэйн Кумбрия патшасына ұқсас болуы мүмкін. Бұл монархтың өмір сүргенін көрсететін Historia regum Anglorum және Libellus de exordio сияқты дереккөздер оның есімін атамайды. Бұл шайқас, сондай-ақ, Англо-саксондық хроникада сақталған мадақтау поэзиясының керемет бөлігі Брунанбур шайқасының тақырыбы болып табылады. Бұл панегирик - қақтығыстың ең маңызды деректерінің бірі - бұл істе Кустантиннің ұлы өлтірілгенін және бес патша ағылшынға қарсы өмірін жоғалтқанын мәлімдейді. Құмбриялықтар мәтінде нақты аталмаса да, композитор оларды әуеннің метрі мен құрылымына байланысты техникалық шектеулерге байланысты қалдырған болуы мүмкін. Құмбриялықтар мен Оуэйнді тастап, поэма қарама-қарсы тараптарды симметриялы түрде ұсынады: Этельстан мен Эдмунд І бастаған Батыс саксондар мен Мерсиялар Амлайб пен Кустантин бастаған скандинавтар мен шотландтарға қарсы. Мүмкін, құмбриялықтардың қақтығысқа қатысуы жауынгерлердің көлеңкесінде қалды; немесе, мүмкін, поэманың композиторы тек Амлайбтың жақтастарын шотландтар жеткілікті түрде білдіреді деп қараған. Кез келген жағдайда, егер Оуэйн шынымен де қақтығысқа қатысқан болса, онда ол қаза тапқандардың арасында болуы мүмкін.

Мұрагерлік

Брунанбурдағы құрбандықтардың ауқымы, бұл Этельстанның күшін әлсіреткен сияқты, оның қарсыластарының күшін де әлсіреткен сияқты, кембрийлер өздерінің кеңейуін одан әрі мүмкін ету үшін пайдаланған болуы мүмкін. 939 жылы Этельстанның өлімі сондай-ақ осындай аумақтық табыстарды нығайту үшін тағы бір мүмкіндік терезесін ұсынды. Қалай болғанда да, Оуэйн немесе оның орнын басқан ұлы Дифнуал Брунанбурдағы шайқастан кейін көп ұзамай Этельстанға мойынсұнған. Х ғасырдағы "Жанды Қасиетті Катро" деп аталатын кітапта Дифнуалдың патшалық билікке ие болғаны айтылған. Оуэйн, Дифнуал және оның ұлы Маэль Колюйм туралы Х ғасырдағы Салтаир на Раннның соңғысына қатысты үзіндісінде куәлік берілген.