Кіріспе

Ян Вэньхуэй (1837-1911) - қытайлық буддистік реформатор. Оның әдепті аты Реншан (仁山) болды. Ол Аньхой провинциясындағы Шидай (石) округінің (қазіргі Шитай 石台 округі) тумасы. Жас кезінде ол әкесімен бірге Пекинге көшіп барды, бірақ Тайпин бүлігі оларды Янцзы өзенінің төменгі жағасына қашуға мәжбүр етті. Бала кезінде конфуций классикасын оқығанмен, 1862 жылы Махаянадағы сенімнің оянуы (大乘起信論 dàchéng qǐxìn lùn) кітабын оқығаннан кейін буддизмге қызығушылық таныта бастады. 1866 жылы ол Нанкинге үкімет үшін сәулет-инженерлік жобаларды басқаруға көшті, онда оның буддалық нанымдары басқа буддалық буддистермен қарым-қатынас арқылы нығайтылды. Көп ұзамай ол бірнеше досымен бірге Нанкиннің ескі аты болған Цзиньлинь кэчжинг ку (金凌刻經處 Jīnlíng kèjīng chù) баспасын құру үшін ақша жинады. 1878 жылы ол Қытайдан Англия мен Францияға сапармен шығып, Қытайдағы зерттеушілерге сыйға тартқан бірнеше ғылыми құралдарды алып келді. Англияға жасаған тағы бір сапарында ол жапон буддисі Нанджо Бунюмен (南条文雄) кездесіп, онымен хат алмасуды бастады. Нанджоның көмегімен Ян Қытайда жоғалып кеткен 300-ден астам сутра мәтіндерін Жапониядан импорттай алды. 1894 жылы ол британдық миссионер Тимоти Ричардпен (李提摩太) бірге Махаянадағы сенімнің оянуы кітабын ағылшын тіліне аударды. Ян 1908 жылы өзінің баспасында буддизмді оқыту үшін Джетавана Эрмитажын (精舍 zhīhuan jīngshè) құрды және оқулықтарды өзі жазды. Ол ақын-монах Су Маншуды санскрит пен ағылшын тілін үйрету үшін шақырды. Онда жиырмадан астам монах дхарманы таратуға дайындалып, білім алған. Өкінішке қарай, қаржылай қиындықтарға байланысты мектеп екі жылдан кейін ғана жабылып қалды. 1910 жылы ол Буддистік зерттеулер қоғамын (佛學研究會 fóxúe yánjiù hùi) құрып, оның басшысы болды. Буддист Оуян Цзянь (歐陽漸) Янның қолында оқыды, 1911 жылы Ян қайтыс болғаннан кейін Оуян Янның ескі баспаханасы мен мектебін Қытай ішкі зерттеулер колледжі (支那內學院 zhīnà nèi xúeyuàn) ретінде қайта құруға тырысты. Ян Вэньхуйдің өмірінде көптеген шәкірттері болды, соның ішінде Чжан Тайян, Тан Ситонг және Тайсу сияқты бірнеше танымал тұлғалар.