Кіріспе

Ұлыбритания халықтарының тарихы, шамамен 828 жыл

"Британдықтар тарихы" (Historia Brittonum) – шамамен 828 жылы жазылған, 11 ғасырдан кейін көптеген нұсқаларында сақталған ерте Британия тарихы. Бұл еңбек көбінесе Неннийге жатқызылады, себебі кейбір нұсқаларында осы атпен жазылған кіріспе бар. Бірақ кейбір мамандар Неннийге жатқызылған кіріспені кейінірек жасалған жалған деп санайды және бұл еңбектің анонимді жинақ екенін айтады.

Шолу

Британия тарихында Троядан көшіп келгендердің Британияға қоныстанғаны туралы болжам бар. Бұл еңбек – «Жеффри Монмутскийдің өзінің тарихи емес «Британия патшаларының тарихында» (Historia Regum Britanniae) қолданған ең маңызды дереккөзі» және осы соңғы жұмыстың үлкен танымалдығының арқасында, Британияның ерте тарихының осы нұсқасы, оның ішінде Троялық тектік дәстүр, жердің ұзақ тарихының келесі хроникаларына енді, мысалы, Англияның орта ғасырлық бруты, сондай-ақ Англияның жылнамасы. Бұл шығармада Артур патша алғаш рет бейнеленеді. Ол патша ретінде емес, «әскери басшы» (dux bellorum) немесе «жауынгер, сарбаз» (miles) ретінде сипатталады. Онда Артурдың қатысқан он екі шайқасы аталады, бірақ Кембрия жылнамасынан айырмашылығы, нақты мерзімдері көрсетілмейді. «Британия тарихында» Артурдың шайқаста киелі Марияның бейнесін иығына көтеріп жүргені туралы айтылған сөздер кейінгі зерттеушілер тарапынан Артурдың қалқанында Марияның бейнесін бейнелеген қате аударма ретінде түсіндірілді; Уэльс тіліндегі сөздер өте ұқсас. 19 ғасырдың классигі Теодор Моммсен бұл еңбекті жеті бөлімге бөлді: Көріспе (Prefatio Nennii Britonum); I. Әлемнің алты дәуірі (de sex aetatibus mundi) (§1–6); II. Бритондар тарихы (historia Brittonum) (§7–49); III. Патрик өмірі (vita Patricii) (§50–55); IV. Артуриандықтар (§56); V. Тектік ағаштар (regum genealogiae cum computo) (§c. 57–66); VI. Британия қалалары (civitates Britanniae) (§66a); VII. Британияның кереметтері (de mirabilibus Britanniae) (§67–76). «Британия тарихы» шамамен 829 жылы жазылған. Бұл еңбек «Мермен патшаның билігінің төртінші жылында» жазылған (ол Гвинед патшасы Мерфин Фрих ап Гвириад екені анықталған). Тарихшылар бұл еңбекке ең ерте мерзімді 828 жылға бекітті, бұл 4-тараудағы «Мәсіхтің құрбандыққа шалынуынан 796 жыл өтті. Ал оның дүниеге келуінен 831 жыл өтті» деген мәлімдемемен сәйкес келеді. Мәтінде қазіргі заманғы академиялық стандарттар бойынша сенімді емес деп саналатын екі повество техникасы қолданылады: синтездеу және тарихты үйлестіру. Синтетикалық тарих аңыз элементтерін фактілермен біріктіреді, бұл мәтіннің шындығын бағалауды қиындатады. Әртүрлі жалған себеп-салдар байланыстары және әртүрлі көздер мен дәстүрлерден материалды үйлестіруге жасалған тырысулар да жылнаманың сенімділігін төмендетуге себеп болады.

Авторлық, рецензиялар мен басылымдар

"Британ тарихы" мәтінінің мәндік сипаты туралы мәселе ғасырлар бойы күрделі пікірталас тудырып келді. Кейбір ғалымдар мәтінді авторсыз деп қарастыруды ең дұрыс тәсіл деп санайды, себебі Ненийге авторлықты жатқызуға қатысты теориялар кейінгі зерттеушілер тарапынан жоққа шығарылды.

Классикалық пікірталас

1890 жылы келт ғалымы Генрих Циммердің Ненистің әділдігін қорғау деп аталатын пікірін жоққа шығара отырып, Моммсен тоғызыншы ғасырдағы Ненистің жетінші ғасырдың түпнұсқасын пайдаланып, шамамен 680 жылға дейін жазған екенін айтты. Тарихшы Фердинанд Лот Моммсенге дереу қарсылық білдірді; бірақ 1925 жылға дейін англосаксон ғалымы Феликс Либерман Моммсеннің көзқарасын қайта қарастырып, Ненистің тоғызыншы ғасырда жұмыстың барлығын бірінші рет қалыпқа келтіргенін дәлелдеді. Оның жалпы қорытындысы (стильдің біртекті ерекшеліктеріне сүйене отырып) «Бүкіл жұмыс тек Ненийге ғана тиесілі» дегенді білдірді, бірақ бұл оны «Ненийді тарихшы ретінде бағасын төмендетуіміз керек, бірақ оның патриоттық сезімін жоғары бағалауымыз керек» деп мойындауға кедергі болмады.

Соңғы қайта бағалаулар

Нениус мәселесі 1970 жылдары профессор Дэвид Дамвилл тарапынан қайта қарастырылды. Дамвилл әртүрлі нұсқалардың генеалогиясын қайта зерттеді және Ватикан нұсқасын жариялады. Дамвилл Ненидің кіріспесін (Prefatio Nennii) кейінірек жасалған жалғандық деп атады және бұл еңбек қазіргі қолжазбалар отбасыларында сақталған түріне жету үшін бірнеше анонимді түзетулерден өткенін айтады. Дамвиллдің пікірі қазіргі зерттеушілердің көпшілігі тарапынан қабылданып жүр, бірақ оған келіспейтіндер де бар. Атап айтқанда, Питер Филд кіріспенің түпнұсқалығын қорғады, оның көптеген нұсқалардан шығарылу себебі британдық ғылымын кемсітетін деп есептелгендігімен байланысты екенін ұсынды. Дегенмен, Филд Либерманның Нениус авторлығы туралы бұрынғы аргументі әлі де қарастырылуға лайық деп санайды.

Компилятордың әдісі

Бұл еңбектің түрлі кіріспе жазбаларында Неннийдің (немесе анонимді жинақтаушының) "Мен таба алғанның бәрін (coacervavi) жинап қостым" деген сөздері келтірілген. Бұл тек жазбаша туындылардан ғана емес, сонымен қатар "біздің ежелгі дәстүрлерімізден" (яғни ауызша көздерден) де алынған. Бұл цитата "Апология" нұсқасының алғы сөзінен алынған. Джайлстың аудармасы мұны "Мен біріктірдім" деп берген, бұл сөздің шынында жұмыстан алынған цитата екенін, емес, кейбір түсіндірушілердің пікірін емес, жасырады (Морристің жақындағы аудармасын қараңыз: Historia Brittonum). Лесли Алкок бұл тіркеске назар аударған алғашқы адам емес, бірақ ол соңғы қызығушылықты тудырған болуы мүмкін.

Артурияна

"Британ тарихы" Артур патша туралы аңыздар мен мифтердің қалыптасуына ықпал еткендіктен көп назар аударды. Бұл Артурды тарихи тұлға ретінде көрсететін ең алғашқы дереккөз және кейінгі авторлар қайталап, дамытқан бірнеше оқиғаның бастауы болып табылады.

Вортигерн мен Амброзий

Тарихта король Вортигерннің оқиғасы бар, ол сакстарға Хенгисттің қызына үйлену шартымен Британия аралына қоныстануға рұқсат берді. Бір аңыз бойынша, Вортигерн Сноудон тауының жанында Динас Эмрис деп аталатын бекініс салуға тырысты, бірақ ол салған құрылыс материалдары әрқашан жоғалып кететін. Оның кеңесшілері оған қарғысты жою үшін атасыз баланың қанын осы жерге шашу керектігін айтты. Вортигерн Амброзий деген жас жігітті тапты, ол даналарды кінәлады және бұл алапаттықтың себебі жер астындағы екі айдаһар екенін ашты. Бұл мұнара туралы әңгімені Джеффри Монмут өзінің "Historia Regum Britanniae" еңбегінде қайталайды және толықтырады, бірақ оны Мерлинге жатқызып, "Амброзий" оның тағы бір аты екенін айтады. Геффри "Историяда" есімдері аталған Аврелий Амброзийді де өз билігімен патша ретінде, сондай-ақ Вортимер және Осер епископы Герман сынды басқа да кейіпкерлерді қосады.

Қолжазба каталогтары

(Rolls Series:Rerum Britannicarum medii Ævi Scriptores (Орта ғасырлардағы Ұлыбритания мен Ирландияның тарихнамалары мен естеліктері)), 318 б. (#776).