Төтенше жағдайлар және жедел араласу шаралары

Кіріспе

Шұғыл араласуды қажет ететін жағдай

Википедиядағы төтенше жағдайларды шешуге арналған нұсқаулар

Төтенше жағдай – денсаулыққа, өмірге, мүлікке немесе қоршаған ортаға шұғыл қауіп төндіретін, әдетте күтпеген және қауіпті жағдай, ол дереу шара қолдануды талап етеді. Көптеген төтенше жағдайларда жағдайдың нашарлауын болдырмау үшін шұғыл араласу қажет, бірақ кейбір жағдайларда жағдайды жеңілдету мүмкін болмайды және тиісті органдар оқиғадан кейін паллиативтік көмек көрсетуге ғана мүмкіндік алады. Кейбір төтенше жағдайлар өзінен-өзі анық (мысалы, көптеген адамдардың өміріне қауіп төндіретін табиғи апаттар), ал көптеген ұсақ оқиғалар оны төтенше жағдай деп бағалауды байқаушының (немесе зардап шеккен тараптың) өз қарамағына білдіреді. Төтенше жағдайдың нақты анықтамасы, қатысатын органдар және қолданылатын процедуралар әр елде әртүрлі болады, және бұл әдетте үкімет белгілейді, оның органдары (төтенше жағдайлар қызметтері) төтенше жағдайларды жоспарлау және басқаруға жауапты.

Өмірге қауіп

Көптеген төтенше жағдайлар қатысушылардың өміріне дереу қауіп тудырады. Бұл бір адамға қатысты жағдайлардан, мысалы, жүрек ұстамасы, инсульт, жүрек тоқтауы және жарақаттар сияқты медициналық төтенше жағдайлардың барлық түрлерінен бастап, көптеген адамдарға әсер ететін жағдайларға дейін, соның ішінде табиғи апаттар – торнадо, дауыл, су тасқыны, жер сілкінісі, балшық көшкіні және коронавирус, холера, Эбола, безгек сияқты аурулардың таралуына дейін қамтиды. Көптеген ұйымдар мұндай жағдайларды ең жоғары басымдық деп есептейді, себебі адам өмірінен артық ештеңе жоқ деген жалпы қағида бар.

Денсаулыққа қауіп төндіретін факторлар

Кейбір төтенше жағдайлар дереу өмірге қауіпті болмауы мүмкін, бірақ бір немесе бірнеше адамның денсаулығы мен әл-ауқаты үшін қауіпті салдарлары болуы мүмкін (алайда денсаулыққа қатысты төтенше жағдай кейіннен өмірге қауіпті жағдайға ұласуы мүмкін). Денсаулыққа қатысты төтенше жағдайлардың себептері өмірге қауіпті төтенше жағдайлардың себептерімен ұқсас, оған медициналық төтенше жағдайлар мен табиғи апаттар жатады, бірақ мұнда жіктелетін оқиғалар тіршілікке қауіпті оқиғаларға қарағанда әлдеқайда көп (мысалы, сүйек сынулар, көбінесе өлімге алып келмейді, бірақ адам толыққанды жазылуы үшін дереу араласу қажет). Жүрек тоқтауы сияқты өмірге қауіпті көптеген жағдайлар да денсаулыққа қатысты төтенше жағдайлар болып табылады.

Қоршаған ортаға қауіп

Кейбір төтенше жағдайлар дереу өмірге, денсаулыққа немесе мүлікке қауіп келтірмейді, бірақ табиғи ортаға және оның ішінде тіршілік ететін жандарға әсер етеді. Барлық мекемелер оны нағыз төтенше жағдай деп санамайды, алайда ол жануарларға және жердің ұзақ мерзімді жағдайына елеулі әсер тигізуі мүмкін. Мысалы, орман өрттері және теңіздегі мұнай төгілуі.

Төтенше жағдайларды жіктеу жүйелері

Әлемдегі агенттіктердің оқиғаларды жіктеу үшін әртүрлі жүйелері бар, бірақ олардың барлығы шектеулі ресурстарды бөлуға көмектеседі, түрлі төтенше жағдайларға басымдық беру арқылы. Кез келген жіктелудің бірінші қадамы – оқиғаның төтенше жағдай саналатынын және оған сәйкес төтенше жағдайға жауап беру қажеттілігін анықтау. Кейбір агенттіктер өздерінің өкілеттіктеріне және қолдағы ресурстарға байланысты төтенше емес шақыруларға да жауап бере алады. Мысалы, өрт сөндірушілердің ағаштан мысықты құтқаруға көмектесуі, егер адам өміріне, денсаулығына немесе мүлікке тікелей қауіп болмаса. Содан кейін көптеген агенттіктер төтенше жағдайларға қосымша жіктеме береді, өмірге, денсаулыққа немесе мүлікке қауіп тудыру мүмкіндігіне қарай басымдық белгілейді (осы ретпен). Мысалы, көптеген жедел жәрдем қызметтері «Advanced Medical Priority Dispatch System» (AMPDS) немесе осыған ұқсас жүйені пайдаланады. AMPDS жедел жәрдемге келіп түскен барлық шақыруларды «A» санаты (өмірге қауіпті), «B» санаты (денсаулыққа қауіпті) немесе «C» санаты (жауап беруді қажет ететін, бірақ төтенше емес) деп жіктейді. Кейбір қызметтерде төртінші санаты да бар, онда клиникалық сұрақтар қойғаннан кейін жауап берудің қажеті жоқ деп саналады. Медициналық шақыруларды басымдыққа бөлудің тағы бір жүйесі – Emergency Medical Dispatch (EMD). EMD қолданатын аймақтар әдетте әрбір түскен сұранысқа «альфа» (төмен басымдық), «браво» (орта басымдық), «чарли» (қосымша медициналық көмек қажет), «дельта» (жоғары басымдық, қосымша медициналық көмек қажет) немесе «эхо» (ең жоғары басымдық, мысалы, куәгер болған жүрек тоқтауы) кодтарын тағайындайды; бұл кодтар тиісті жауап деңгейін анықтау үшін қолданылады. Басқа жүйелер (әсіресе ірі оқиғалар кезінде) ресурстарды бағыттау үшін объективті өлшемдерді пайдаланады. Мұндай екі жүйе – SAD CHALET және ETHANE, олар жедел жәрдем қызметкерлеріне оқиғаларды жіктеуге және ресурстарды тікелей бағыттауға көмектесетін аббревиатуралар. Бұл аббревиатуралардың әрқайсысы зардап шеккендердің санын анықтауға көмектеседі (әдетте қаза тапқандар мен жарақат алмағандардың санын қоса алғанда), оқиға қалай болды және қандай жедел жәрдем қызметтері қажет.

Agencies across the world have different systems for classifying incidents, but all of them serve to help them allocate finite resource, by prioritising between different emergencies. The first stage of any classification is likely to define whether the incident qualifies as an emergency, and consequently if it warrants an emergency response. Some agencies may still respond to non emergency calls, depending on their remit and availability of resource. An example of this would be a fire department responding to help retrieve a cat from a tree, where no life, health or property is immediately at risk. Following this, many agencies assign a sub classification to the emergency, prioritising incidents that have the most potential for risk to life, health or property (in that order). For instance, many ambulance services use a system called the Advanced Medical Priority Dispatch System (AMPDS) or a similar solution. The AMPDS categorises all calls to the ambulance service using it as either 'A' category (immediately life threatening), 'B' Category (immediately health threatening) or 'C' category (non emergency call that still requires a response). Some services have a fourth category, where they believe that no response is required after clinical questions are asked. Another system for prioritizing medical calls is known as Emergency Medical Dispatch (EMD). Jurisdictions that use EMD typically assign a code of "alpha" (low priority), "bravo" (medium priority), "charlie" (requiring advanced life support), delta (high priority, requiring advanced life support) or "echo" (maximum possible priority, e. g., witnessed cardiac arrests) to each inbound request for service; these codes are then used to determine the appropriate level of response. Other systems (especially as regards major incidents) use objective measures to direct resource. Two such systems are SAD CHALET and ETHANE, which are both mnemonics to help emergency services staff classify incidents, and direct resource. Each of these acronyms helps ascertain the number of casualties (usually including the number of dead and number of non injured people involved), how the incident has occurred, and what emergency services are required.

Тез жәрдем қызметтерін шақыру

Көптеген елдерде төтенше жағдайға шақыру нөмірі бар, оны кез келген оқиға болғанда жедел жәрдем қызметтерін шақыру үшін пайдалануға болады. Бұл нөмір елден елге (кейбір жағдайларда ел ішіндегі аймаққа қарай) өзгереді, бірақ көбінесе ол қысқа нөмір түрінде болады, мысалы 911 (АҚШ және Канаданың көп бөлігі), 999 (Ұлыбритания), 112 (Еуропа) және 000 (Австралия). Көптеген ұялы телефондар тіпті телефонның пернетақтасы құлыпталған болса немесе телефонда мерзімі өткен немесе SIM-картасы болмаса да, жедел жәрдем қызметтеріне қоңырау шалады, алайда бұл қызметтің қолжетімділігі елге және байланыс операторына байланысты өзгеше болуы мүмкін.

Ішкі жедел жәрдем қызметі

Жалпы, пайдаланылған қызмет үшін төленетін жедел жәрдем ретінде қарастырылатын, отандық жедел жәрдем қызметтері – лицензия немесе қабілеттері шегінде төтенше жағдайларға жауап беретін шағын, орташа немесе ірі кәсіпорындар. Бұлар, көбінесе, денсаулыққа немесе мүлікке қауіп төндіретін, бірақ ресми төтенше жағдайларға жауап беруге жатпайтын жағдайларды қамтиды. Отандық жедел жәрдем қызметтерінің принципі азаматтық жедел жәрдем қызметтеріне ұқсас, онда мемлекеттік немесе жекеменшік коммуналдық қызметкерлер маңызды қызметтерге түзету жұмыстарын жүргізеді және олардың қызметтеріне кез келген уақытта қол жеткізуге болады; алайда, бұл қызметтер ақылы болады. Мысалы, шұғыл жөндеуге шақырылған сантехник.

Төтенше жағдай бойынша іс-қимыл қағидалары (ТЖӘ)

ТЖ іс-қимыл қағидалары – құтқарушылар мен құтқаруға дайын адамдардың іс-қимылын бағыттайтын негізгі "ережелер". Төтенше жағдайлардың өзіндік ерекшелігіне байланысты, екі бірдей жағдай болмайды, сондықтан ТЖ іс-қимыл қағидалары құтқарушыларға оқиға орнында негізгі принциптерді сақтау арқылы көмектеседі. Төтенше жағдайға қатысушылардың принциптерді ұстануы (және олардың мазмұны) алған біліміне, ТЖ қызметтерінен алатын қолдауына (және олардың келу уақытына) және төтенше жағдайдың сипатына байланысты әртүрлі болуы мүмкін.

Төтенше жағдайдың негізгі қағидасы

Көптеген жүйелердегі негізгі қағида – құтқарушы, ол қарапайым адам болсын немесе кәсіби маман болсын, жағдайды қауіптілік тұрғысынан бағалауы керек. Қауіптілікті бағалауға мұндай жоғары мән берудің себебі – төтенше жағдайларды басқарудың өзегінде құтқарушылардың кез келген оқиғаның екінші құрбанына айналмауы жатыр, себебі бұл басқа да төтенше жағдайларды тудырады. Типтік қауіптілікті бағалау айналадағы ортаны қарауды қамтиды, ол оқиғаның себебінен басталады (мысалы, құлап жатқан зат) және жағдайға байланысты кез келген қауіптерді (мысалы, жылдам қозғалыстағы көлік) және куәгерлер, жанындағылар немесе жедел жәрдем қызметтері берген тарихи мәліметтерді немесе қосымша ақпаратты (мысалы, шабуылдаушы әлі жақын маңайда күтіп тұр) қамтиды. Қауіптілікті алғашқы бағалау аяқталғаннан кейін, бұл қауіпті тексеру жүйесін тоқтатуы керек емес, керісінше, процестің барлық басқа бөліктеріне хабар беруі керек. Егер кез келген уақытта кез келген қауіптің ықтималдығы мен ауырлығын ескеретіндей, құтқарушыға қауіптілік айтарлықтай қауіп төндірсе, олар оқиға орнына жақындасуға бола ма (немесе қажет болған жағдайда оқиға орнын тастауға бола ма) деп ойлануы керек.

Төтенше жағдайды басқару

Төтенше жағдайларда қолданылатын көптеген жедел жәрдем қызметтерінің протоколдары бар, олар әдетте төтенше жағдай туындағанға дейін жоспарлаудан басталады. Фазаларды көрсету үшін жиі қолданылатын жүйе оң жақта көрсетілген. Жоспарлау кезеңі дайындықтан басталады, онда агенттіктер белгілі бір оқиғаға немесе жағдайлар жиынтығына қалай жауап беру керектігін шешеді. Бұл, идеалды жағдайда, басқару және бақылау желілерін, сондай-ақ агенттіктер арасындағы қызметтерді бөлуді қамтуы керек. Бұл, мысалы, апат құрбандары үшін ресми төтенше жағдай паналағын бірден үш агенттік ашу сияқты, жағымсыз жағдайларды болдырмауға көмектеседі. Төтенше жағдай орын алғаннан кейін агенттіктер жауап беру кезеңіне көшеді, онда олар жоспарларын іске асырады және жоспарлау кезеңіндегі олқылықтарға байланысты (қайталанбас оқиғалардың ерекшелігіне байланысты бұл олқылықтар болуы мүмкін) жауап берудің кейбір аспектілерін импровизациялауға тура келеді. Одан кейін агенттіктер оқиғадан кейінгі қалпына келтіру жұмысына қатысуы мүмкін, онда олар оқиғаның салдарынан тазалауға көмектеседі немесе оқиғаға қатысқан адамдарға психикалық жарақатты жеңуге көмектеседі. Айналымның соңғы кезеңі – бұл қауіпті азайту, яғни осыған ұқсас жағдай қайта орын алмауы үшін шаралар қабылдау немесе болашақта зиянды азайту үшін қосымша жоспарлар жасау. Бұл жаңартылған жоспарлармен дайындық кезеңіне кері байланыс беруі керек, осылайша айналым аяқталады және болашақ төтенше жағдайларға дайындық қамтамасыз етіледі.

Төтенше жағдай

Азаматтық тәртіпсіздік немесе ірі апат сияқты ауқымды оқиғалар болған жағдайда, көптеген үкіметтер төтенше жағдай жариялау құқығын сақтайды. Бұл оларға азаматтарының күнделікті өміріне кең өкілеттіктер береді және кейбір азаматтық құқықтарды, соның ішінде сотқа берілу құқығын уақытша шектеуге мүмкіндік береді. Мысалы, эвакуацияланған аумақтың тонауын тоқтату мақсатында, болмаса да, көріп тұрған жерде ату туралы саясат жариялануы мүмкін.