Кіріспе

Адамдардың ақылға қонымды күш немесе қорғаныс күшін қолдану құқығы. Өзін-өзі қорғау құқығы (басқа біреуді қорғау кезінде, өзге біреуді қорғау, үшінші тұлғаны қорғау деп те аталады) – адамдардың өз өмірін (өзін-өзі қорғау) немесе басқалардың өмірін қорғау мақсатында ақылға қонымды немесе қорғаныс күшін қолдану құқығы, соның ішінде белгілі бір жағдайларда қауіпті күш қолдану. Егер қорғаныс күшін қолданушы адамға қарсы тараптан өлімге немесе ауыр зиянға әкелу қаупі туса немесе мұндай зиянды дұрыс сезіп, осыған байланысты қорғаныс күшін қолданса, онда ол "толық өзін-өзі қорғау" негізімен ақталады. Егер қорғаныс күшін қолданушы адам мұндай қауіпті сезіп, бірақ бұл сезім ақылға қонымсыз болса, онда ол "толық емес өзін-өзі қорғау" негізімен ақталуы мүмкін. Ерте замандағы теорияларда адамды және мүлікті қорғау арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Есте болсын, бұл Рим құқығының доминиум қағидатына негізделген, онда отбасы мүшелеріне немесе оларға тиесілі мүлікке жасалған кез келген шабуыл – отбасы басшысына жасалған жеке шабуыл саналды, ол отбасының барлық мүлігінің жалғыз иесі болып, заң бойынша ұрпақтарына билік ету құқығына ие болды. Өзін-өзі қорғау құқығы Юстинианның Дигестінде (6-ғасыр) "күшпен қарсы күш қолдануға рұқсат етіледі" ("vim vi repellere licet") принципі ретінде айтылған. Бұл қағиданың ерте қолданылуының бір мысалы – Мартин Лютердің 1550 жылғы Магдебург тұжырымында ұсынған, зұлым билеушіге қарсы әділ қарсылық туралы түсінігі. Гоббс (1651 жылғы "Левиафан" еңбегінде, өзін-өзі қорғау терминін алғаш рет қолданып) билік жоқ табиғи жағдай мен қазіргі мемлекет арасындағы айырмашылықты көрсететін саяси теорияны ұсынды. Гоббс, кейбіреулер табиғи жағдайда басқалардан күшті немесе ақылды болуы мүмкін, бірақ ешкім зорлық-зомбылық өлімінен қорқымайды десе де, өзін-өзі қорғауды ең қажетті нәрсе деп ақтады. Джон Локк "Үкімет туралы екі трактатта" меншік иесінің өз тәуелсіздігінен неліктен бас тартатынын түсіндірді: оның осы мемлекеттегі мүлкіне ие болу өте қауіпсіз емес. Бұл оны, қаншалықты еркін болса да, қорқыныш пен үнемі қауіп-қатерге толы жағдайдан шығуға дайын етеді және ол өмірлерін, бостандықтарын және мүлкін өзара сақтау үшін біріккен немесе бірігуге ниеттенген басқалармен қосылуға дайын. Бұл көпшілік "меншік" деп атап жүрген жалпы атау. Ұлттық полиция құрылғанға дейін отбасылық үйге шабуыл жасау, іс жүзінде, үйдегі адамдарға шабуыл жасау немесе оларды баспанадан және/немесе өндіріс құралдарынан айырып, олардың әл-ауқатына зиян келтіру болып саналды. Жеке шабуыл мен мүлік арасындағы байланыс қоғамның дамуымен әлсірегенімен, зорлық-зомбылық қатері маңызды фактор болып қала береді. Макс Вебер 1918 жылғы "Политика - мамандық" (Politik als Beruf) атты сөйлеуінде мемлекетті белгілі бір аумақтық шекаралар ішінде физикалық күшті заңды пайдалану монополиясын талап ететін билік деп анықтады. Ұлттардың қазіргі заманғы құрылымы күш қолданудан пайда болғанын мойындаған Вебер үкімет институттары арқылы билікті жүзеге асыру кез келген деңгейдегі тиімді үкімет үшін қажет екенін мәлімдеді, бұл өзін-өзі көмекке шектеу қояды немесе оны толығымен жояды. Қазіргі теоретиктер үшін өзін-өзі қорғау мәселесі қару-жараққа толы әлемде мемлекет пен оның заңдарына бағынудың шектерін белгілеу үшін ұлттың ішкі моральдық билігінің бірі болып табылады. Қазіргі қоғамдарда мемлекеттер өздерінің мәжбүрлеуші өкілеттіктерін қауіпсіздік қызметтерін корпоративтік провайдерлерге беру немесе жекешелендіруде, бұл күш иерархиясындағы компоненттерді толықтыру немесе ауыстыру үшін жасалады. Мемлекеттер өздерінің шекараларындағы полицияға монополиялық құқық бермейтіндігі жеке адамдар өздерін қорғау үшін зорлық-зомбылықты қолдану құқығына немесе артықшылығына ие бола алатындығына дәлел келтіреді. Шындығында, қазіргі либертариандық көзқарас көптеген заңдарды жеке тәуелсіздікке қол сұғу деп сипаттайды және әсіресе, мәжбүрлеуден (зорлық-зомбылықтан) өзін-өзі қорғау құқығы – бұл негізгі адам құқығы және барлық жағдайларда, ешқандай ерекшеліксіз, осы құқықтан туындайтын зорлық-зомбылықтың барлық қолданылуын ақтайды, жеке адамды немесе мүлікті қорғауға қарамастан. Осыған байланысты, БҰҰ-ның 12-бабында мынадай айтылған:

Ешкімнің жеке өміріне, отбасына, үйіне немесе хат-хабарларына қасақана араласуға, оның ар-намысына және беделіне шабуыл жасауға болмайды. Әркімнің мұндай араласуларға немесе шабуылдарға қарсы заң қорғау құқығы бар. Отбасы мен үйді қорғауды қамтиды, бұл жеке меншіктің бейбіт иеленуінен туындайтын жалпы пайданы мойындайды. Бұл жалпы көзқарас Хоффельдтің құқық пен міндет арасындағы байланысқа назар аударуына қарамастан, адамның мүлік иесі болуына байланысты маңыздырақ деп саналатын құқықтарға қарсы тұрады. Сонымен қатар, бұл моральдық теңгерімділікті ескере отырып, заңдар зиян келтіруге әкелетін агрессияны қылмыстық жазалауға тиіс, бірақ өзін-өзі қорғау үшін қолданылған, зиян келтіруге әкелетін зорлық-зомбылықты қылмыстан босатуға тиіс. Бұл көріне парадоксқа шешім табу үшін және Хоффельдке қарсы тұру үшін Роберт Нозик барлық азаматтық құқықтардың жоқтығын, тек мүлік құқығы мен тәуелсіздік құқығы бар екенін мәлімдеді. Бұл теорияда "иелену принципі" адамдар әділ жолмен алынған барлық иеліктерді қорғауға және сақтауға құқылы екенін айтады, ал "түзету принципі" алғашқы принципті бұзу кез келген жағдайда иеліктерді олардың заңды иелеріне қайтаруды талап етеді. Сондықтан, өзін-өзі қорғау болмаған жағдайда, мүлікке келтірілген кез келген зиян өтелмелі немесе құнымен өтелуі керек. Сонымен қатар, Джордж Флетчер және Роберт Шопп сияқты теоретиктер либералдық теорияларында автономия ұғымдарын қабылдап, құқық иесіне өзінің автономиясын және құқықтарын қорғау үшін қажетті барлық күшті қолдануға рұқсат береді. Бұл құқық утилитаризмнің бақыт принципін кері қайтарады, жауапты зорлық-зомбылық жеке тұлға үшін ең үлкен жақсылыққа айналады, бірақ Жерими Бентамның мүлікті тұрақты инвестициялар мен сауда арқылы жеке тұлғалардың пайдасын арттыруға мүмкіндік беретін күш ретінде қарағанын дәл көрсетеді. Либералдық теорияда, демек, пайданы бақытты ету үшін кері шегінудің қажеті жоқ және пропорционалды күшті ғана қолдану керек. Шабуыл жасаушы шабуыл бастаған кезде заңдық қорғаудан бас тартады. Осы тұрғыдан алғанда, қылмыстық құқық – барлық жарақаттанған адамдарға қауіпсіздік желісін ұсынатын әлеуметтік мемлекет құралы емес. Дегенмен, кейбір шектеулерді мойындау қажет, мысалы, шағын шабуыл аса зорлық-зомбылыққа айналған жағдайларда. Азаматтық құқық жүйелерінде мұндай жағдайларда ақтаудан бас тартуды түсіндіретін "құқықтың теріс пайдалануы" теориясы бар.

Моральдық теория

Қарулы өзін-өзі қорғау құқығы грек-римдік табиғи құқықтар теориясынан туындайды, оны Рим мемлекет қайраткері Цицерон (б.з.д. 106–43) және Аристотельдің ықпалымен басқа стоик философтары анық баяндаған. "Америка, қару және бостандық" (2019) кітабының авторы Мигель Фария Surgical Neurology International журналында жеке тұлғалардың өзін-өзі қорғауға табиғи құқығы бар екенін түсіндірді; адамдардың өзін-өзі қорғау құқығы ғана емес, сонымен қатар өз отбасылары мен жақындарына қорғау көрсетуге моральдық міндеті бар екенін айтты. Қарулы өзін-өзі қорғау құқығы тирандық үкіметтің ықпалын шектеу немесе болдырмау үшін қоғамдық деңгейде де қолданылады. Бостандыққа ие адамдардың өзін-өзі қорғау үшін қару ұстау құқығы олардың үйі мен қамқорлығындағы адамдарды қорғау міндетіне айналады. Көптеген діндер, әсіресе яһуди-христиан дәстүрінде өзін-өзі қорғау және үйді қарумен қорғау құқығы мойындалады. Католик катехизимі Тома Аквиннің теологиялық еңбектеріне негізделген. Онда былай делінген: "Заңды қорғану тек құқық ғана емес, сонымен қатар басқалардың өміріне жауапты адам үшін ауыр міндет болып табылады. Ортақ игілікті қорғау үшін әділетсіз агрессор зиян келтіре алмайтындай етіп тоқтатылуы керек". Бұдан әрі, "агрессордың зиян келтіру қабілетін жою қажеттілігі кейде оның өмірін алуды талап етеді". Ағылшын философы Джон Локк (1632–1704) табиғи құқықтардың өзінен-өзі түсінікті екенін және адамға "өмір, денсаулық, бостандық және мүліктерді қорғау" күшін, сондай-ақ өзін-өзі қорғау құқығын бергенін айтты. Бұл тұжырымды Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылары қабылдады және Томас Джефферсон Тәуелсіздік декларациясында нақты формулировкалады. Дэвид Копелдің "Өзін-өзі қорғаудың моральдық негізі және әскери әрекеттер: Яһуди-христиандық дәстүр" (2017) еңбегіне жасаған шолуында Фария былай деп қорытындылады: "Бостандық және өзін-өзі қорғау арқылы өмірді сақтау құқығы – адамдардың табиғи құқықтары, яғни Құдайдан немесе Табиғаттан адамға берілген сыйлықтар. Осы құқықтарды жоққа шығаруға тырысатын үкіметтер енді заңды үкіметтер емес, билікті тартып алушылар болып табылады. Жаман үкіметтер және билікті тартып алушылар Құдайға да, адамға да қарсы көтеріліс жасайды, сондықтан халықтың осындай үкіметтерді құлату үшін көтеріліс түрінде өзін-өзі қорғауға заңды құқығы бар". Көтерілетін сұрақтар: қауіп орын алуға айналып келе жатқан ба және адамның өміріне нақты қауіп төндіріп тұрған ба? Шабуылға себеп болу үшін олар адамды ашуландырған ба? Адамға шабуыл жасағанда, өзін-өзі қорғау әрекеті қауіп деңгейіне сәйкес келді ме, әлде қажеттілік болмаған жағдайда адам қаза болды ма? Бұл "бекініс доктринасы" бойынша қорғану болды ма? Олар әдейі адамның үйіне кіріп, оны немесе оның отбасын зиян келтіруге тырысып, оларды немесе басқаларын қорғау үшін қару қолдануға мәжбүр етті ме? Егер дәлелдермен расталса, бұл жеткілікті ақтау болып табылады, егер жауапкердің қарсы шаралары шамадан тыс болмаса және қажеттілікке немесе алынған ашуға пропорционал болмаса. Шақырушының ұрыс-керісшіл екендігі туралы дәлелдер, әдетте, ұлдың шабуылға қатысқандығы туралы жауап берілген жағдайда қабылданады.

Қылмыстық кодекстің үлгісі

АҚШ-та Үлгілік қылмыстық кодекстің (MPC) 3.04-бабы күш қолдануды, оның қашан негізді екенін және осы негіздемеге шектеулерді егжей-тегжейлі сипаттайды. MPC ешбір юрисдикцияда міндетті немесе тұрақты емес, бірақ АҚШ штаттарының жартысынан астамы MPC-ден көп нәрсе алған қылмыстық кодекстерді қабылдады. Жалпы алғанда, MPC қылмыстық соттарда, тіпті одан тікелей үлгі алмаған штаттарда да зор ықпалға ие, себебі судьялар оны қылмыстық жауапкершіліктің доктриналары мен қағидаларының көзі ретінде жиі пайдаланады. Дегенмен, бұл өзін-өзі қорғау заңнамасына қатысты емес; MPC-нің өзін-өзі қорғау туралы анықтамасы соттар мен заң шығарушылар тарапынан кеңінен қабылданбады, тек бірнеше юрисдикция ғана MPC-нің өзін-өзі қорғау анықтамасын қолданады. АҚШ-та көптеген штаттар «қайта шегінбеу» принципін қолданады; яғни, заңды өмір сүретін азамат, заң бойынша болуға құқығы бар кез келген жерде, өте кең өзін-өзі қорғау құқығына ие, және шабуылшыдан қашқанға заңды міндеттемесі жоқ, тіпті бұл оңай немесе мүмкін болса да.

Жалпы құқық істері

People v. La Voie, Colorado Жоғарғы Соты, 395 P.2d 1001 (1964), Сот былай деп жазды: "Егер адамның өліміне немесе ауыр дене жарақаттарына қауіп төнуі мүмкін дегенге сенуге жеткілікті негіздер болса, және ол шындығында сондай сенімде болса, онда ол осы жағдайға сәйкес әрекет ете алады және қажет болған жағдайда тіпті адам өмірін алуға дейін өзін қорғай алады, тіпті бұл жағдайлар жалған болып шықса немесе нақты қауіптің дәрежесі туралы жаңылысқан болса да".