Кіріспе

Жапон анархисі (1871–1911)

Котоку Денжиро (幸徳 傳次郎), көбінесе қаламдығымен танымал, жапондық социалист және анархист, ХХ ғасырдың басында Жапонияға анархизмді енгізуде жетекші рөл атқарды. Тарихшы Джон Крамп оны «Жапониядағы ең танымал социалист» деп сипаттады. Ол Жапониядағы радикалдық саясаттың көрнекті тұлғасы болды, Ресей-Жапон соғысына қарсы шығып, «Хеймин-ша» тобын және оған байланысты «Хеймин Шинбун» газетін құрды. Мемлекеттік баспасөз заңдарын сақтамауы салдарынан газет 1905 жылдың қаңтар айында жабылды, ал Котоку 1905 жылдың ақпан айынан шілде айына дейін бес ай түрмеде отырды. Кейін ол АҚШ-қа кетіп, 1905 жылдың қарашасынан 1906 жылдың маусымына дейін көбінесе Калифорнияда болды, онда Питер Кропоткин сияқты басқа да көрнекті анархист тұлғалармен байланыс жасады. Отанына оралғаннан кейін, ол солшыл қозғалыстағы орташа социал-демократтар мен тікелей әрекеттердің радикалдық жақтастары арасындағы бөлініске себепкер болды, соңғыларын қолдады. «Тікелей әрекет» фракциясының өсуі 1907 жылдың ақпанында Жапония Социалистік партиясын тыйым салуға әкелді, және бұл Жапонияның қазіргі анархистік қозғалысының бастауы деп санауға болады. Ол 1911 жылы Жапон үкіметі тарапынан мемлекеттік төңкеріс оқиғасында бомбалауға қатысы бар деген күдікпен өлім жазасына кесілді.

Ерте өмір

Котоку 1871 жылы қарапайым самурай отбасынан шыққан анасынан және туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болған әкесінен дүниеге келді. Мейдзи реставрациясының маңызды қолдаушыларының бірі – Тоса провинциясында туған ол, жаңа үкіметке қарсы наразылықтың күшеюіне ықпал етті. Тоса, негізінен билігі төмендеп бара жатқан самурайлардың наразылығына байланысты, қарсылықтың ошағы болды, және Котоку жас кезінде демократиялық Либералдық партияның ынталы жақтасы болды. 16 жасында тайфун мектебін қиратты, сол себепті 1887 жылдың қыркүйегінде ағылшын тілін оқытатын жеке мектепке оқуға Токиоға келді. Ол Либералдық партияның бастамасымен Жапония мен Батыс елдері арасындағы тең емес шарттарды жою және сөз бостандығын талап ететін қоғамдық науқандарға қатысты. Үкімет 500-ден астам радикалға Токиодағы Император сарайынан жеті шақырымға жуық қашықтықта болуға тыйым салып, оларды астанадан қуды. Осының салдарынан 1888 жылдың қарашасында Осакаға көшіп, ескі радикал Накаэ Чоминнің «шакирті» болды. Конфуций дәстүрінде Котоку, теңдік принциптерін ұстанғанына қарамастан, «ұстазына» адал болды. Олар 1889 жылғы жаңа Мейдзи конституциясымен бірге кешірім жарияланғаннан кейін Токиоға оралды.

Саяси мансап

1893 жылы Котоку жаңадан реформаланған Либералдық партияның газеті "Джию Шинбунның" ағылшын тіліне аудармашысы болды. 1895 жылы ол осы қызметтен кетті, бірақ әлі де Накаэдің баптауында болды. Алайда, 1900 жылы көптеген либералдар Ито Хиробумиді қолдаған үкімет тарапынан бірігіп, оңшыл Риккен Сейюкай партиясын құрғанда, Котоку либерализмге көңілі тоймады. Ол империализмге қарсы және қалыпты жағдайға қарсы ұстанымдарды қолдағандықтан, радикалды немесе радикалды либерал деп сипатталады, бұл сол кездегі империализмді қорғаған бағытты ұстанған либералдардан өзгеше.

Социализм

1898 жылы ол "Йорозу Чохо" газетіне жұмысқа орналасты, онда 1900 жылы Маньчжуриядағы соғысты айыптаған мақала жариялады. 1901 жылы ол "Империализм, ХХ ғасырдың монстры" атты алғашқы кітабын шығарды, ол жапондық солшыл қозғалысы тарихындағы маңызды еңбек болды, онда жапондық және батыс империализмін революциялық социалист көзқарасынан сынға алды. Ол осы кезде берілген социалист болғандықтан, Социал-демократиялық партияны құруға көмектесті. Партия парламенттік тактиканы қолдағанына қарамастан, ол бірден тыйым салынды. 1903 жылы ол Карл Маркстің ықпалын мойындаған "Социализмнің мәні" атты тағы бір кітап жазды. Ол сондай-ақ социалистік әйелдер газеті "Секай Фуджин" (Әлем әйелдері) газетіне мақалалар жазды.

Соғысқа қарсы белсенділік

1903 жылы "Йорозу Чохо" басылымының редакторы алдағы орыс-жапон соғысын қолдауға шешім қабылдағандықтан, Ресеймен соғысты қолдады. Осы шешімге наразылық білдіре отырып, 1903 жылдың қазанында Котоку, соғысқа қарсы "Хеймин Шинбун" газетін шығарған "Хеймин-ша" тобын құру үшін отставкаға кеткен бірнеше журналисттің қатарында болды. Газет қараша айында жарық көре бастады. "Хеймин Шинбун" құрылғаннан кейін бір жыл өткен соң Котоку Маркстің "Коммунистік манифестін" аударып жариялады, бұл үшін оған айыппұл салынды. Газет тез арада тыйым салынды, соңғы саны 1905 жылдың қаңтарында шықты, ал Котоку газет қызметіне қатысқандығы үшін 1905 жылдың ақпан айынан шілде айына дейін түрмеге қамалды.

Өзін-өзі қуғын-сүргін

Түрмеде отыру оған солшыл әдебиеттерді оқуға одан әрі мүмкіндік берді, және ол 1905 жылғы тамызда: "Расында, мен [түрмеге] марксистік социалист ретінде бардым, ал радикалды анархист ретінде оралдым" деді. 1905 жылғы қарашада ол АҚШ-қа сапар шекті және 1906 жылғы маусымға дейін сол елде болды. Америкада болған кезінде ол уақытының көп бөлігін Калифорнияда өткізді, және оның идеологиясы анархокоммунизм бағытына қарай одан бетер радикалданды. Ол анархокоммунист Петр Кропоткинге хат жазды, ол 1906 жылғы қыркүйекте жазған хатында оның еңбектерін жапон тіліне аударуға рұқсат берді. Котоку сондай-ақ Анархо-синдикалистік одақ – Дүниежүзілік өнеркәсіптік жұмысшылармен байланыс жасады және Эмма Голдманның анархистік "Ана Жер" газеті туралы білді. Калифорниядан кетпес бұрын ол жапон-американдық иммигранттар арасында Әлеуметтік-революциялық партияны құрды, ол анархистік революцияны іске асыру үшін террористік тактиканы қолдануға тез арада радикалды бағыт алды.

Жапонияға оралу

Ол болмаған кезде жапондық социалистер 1906 жылғы ақпанда Жаңа Жапон социалистік партиясын құрды. Котокудың жаңа, радикалды идеялары партия бекіткен парламенттік тактикамен қақтығысты, ол сайлау стратегиясының орнына тікелей әрекет арқылы анархистік революцияны жақтады. Бұл идеялардың кеңеюі партияны «жұмсақ» және «қатаң» фракцияларға бөлуге (сәйкесінше парламентарийлер және тікелей әрекет жақтастары) әкелді, ал партияға 1907 жылғы ақпанда тыйым салынды. Тікелей әрекет фракциясының өсуі Жапонияның қазіргі анархистік қозғалысының бастауы деп есептеледі. Тағы да партиялық саясаттан тыс қалған Котоку басқалармен бірге Кропоткиннің «Нанды бағындыру» анархокоммунистік кітабын, сондай-ақ американдық анархосиндикалистік памфлет «Әлеуметтік жалпы ереуілді» аударып жариялады. Бірақ 1900 жылғы заңға сәйкес кәсіподақтарға тыйым салынғандықтан, анархистік пікір-таластардың көп бөлігі практикалық емес, көбінесе теориялық сипатта болды. Дегенмен, Котоку Жапонияға келген Кир Хардиді қатаң сынады, оның «Мемлекеттік социализмін» айыптады. Идеологиялық тұрғыдан иерархияға қарсы болғанына қарамастан, жапондық мәдени нормаларға байланысты көптеген жас анархистер Котокуды «авторитет» деп қарады, ал ол өзі Кропоткинді сенсей (ұстаз) деп атады.

Бас сатқындық оқиғасы және жазалау

1910 жылы Котоку сияқты бірқатар анархисттер императорды өлтіру мақсатымен бомба жасау жоспарына қатысты. Осыдан кейін болған аса қауіпті мемлекеттік қылмыс ісі және сот отырысы жүздеген анархистің қамауға алынуына, 26 адамның кінәлі деп танылуына және 12 адамның өлім жазасына кесілуіне әкелді. Сот процесі сот тарапынан бұрмаланған, ал атқарылғандардың кейбірі кінәсіз еді. Сот және оның салдары жапон анархизмінің "қысқы кезеңінің" (冬時代) басталуын білдірді, онда солшыл ұйымдар қатаң бақылауда ұсталды, ал радикалды ойлы адамдар мен белсенділер полиция тарапынан тәулігіне 24 сағат қадағаланды. Котоку 1911 жылғы қаңтарда мемлекеттік қылмыс жасады деген айыппен асылып өлтірілді. Оның соңғы еңбегі – "Христос жойылды" (基督抹殺論) атты кітап, оны ол түрмеде жазған. Бұл кітапта ол Исаның мифтік және нақты емес тұлға екенін мәлімдеді.

Жеке өмір

Ол он жыл бұрын үйленгенімен, 1908 жылғы Қызыл Ту оқиғасына қатысты тұтқындалғаннан кейін Канно Сугакоға ғашық болды. 1908 жылдың қараша айында оған туберкулез диагнозы қойылды және көп жасамайтынына сенімді болды. Бұл оны одан да радикалды, зорлыққа құрылған тактикаларды қолдауға жетеледі.