Кіріспе
Кеңес Одағындағы жалпыұлттық орталықтандырылған экономикалық жоспарлар сериясы. Кеңес Социалистік Республикалар Одағының (КСРО) ұлттық экономикасын дамытудың бес жылдық жоспарлары (, Pyatiletniye plany razvitiya narodnogo khozyaystva SSSR) 1920 жылдардың соңында басталған Кеңес Одағындағы жалпыұлттық орталықтандырылған экономикалық жоспарлардың сериясынан тұрды. Кеңес мемлекеттік жоспарлау комитеті Госплан бұл жоспарларды коммунистік партия идеологиясының бір бөлігін құрайтын өндіріс күштерінің теориясына сүйене отырып жасады, оның мақсаты – Кеңес экономикасын дамыту. Ағымдағы жоспарды орындау – Кеңес бюрократиясының басты ұраны болды. Кеңес тарапынан жасалған бірнеше бес жылдық жоспарлар оларға белгіленген мерзімді толық пайдаланбады: кейбіреулері күтілгеннен ертерек аяқталды, ал кейбіреулері күтілгеннен әлдеқайда ұзаққа созылды, ал тағы бірқатары мүлдем сәтсіз аяқталып, тоқтатылды. Барлығы Госплан он үш бес жылдық жоспарды іске қосты. Алғашқы бес жылдық жоспарлар Кеңес Одағында жедел индустрияландыруға бағытталғандықтан, ауыр өнеркәсіпке ерекше мән берді. 1928 жылы қабылданған алғашқы бес жылдық жоспар 1929 жылдан 1933 жылға дейінгі кезеңге арналған, ол бір жыл ертерек аяқталды. Соңғы бес жылдық жоспар 1991-1995 жылдарға жоспарланған, бірақ Кеңес Одағы 1991 жылы таратылғандықтан толыққанды жүзеге асырылмады. Басқа коммунистік мемлекеттер, соның ішінде Қытай Халық Республикасы және шамалы дәрежеде Индонезия Республикасы, бес жылдық жоспарларды экономикалық және әлеуметтік дамудың басты бағыттары ретінде пайдалану жүйесін енгізді.
The five year plans for the development of the national economy of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR) (, Pyatiletniye plany razvitiya narodnogo khozyaystva SSSR) consisted of a series of nationwide centralized economic plans in the Soviet Union, beginning in the late 1920s. The Soviet state planning committee Gosplan developed these plans based on the theory of the productive forces that formed part of the ideology of the Communist Party for development of the Soviet economy. Fulfilling the current plan became the watchword of Soviet bureaucracy. Several Soviet five year plans did not take up the full period of time assigned to them: some were pronounced successfully completed earlier than expected, some took much longer than expected, and others failed altogether and had to be abandoned. Altogether, Gosplan launched thirteen five year plans. The initial five year plans aimed to achieve rapid industrialization in the Soviet Union and thus placed a major focus on heavy industry. The first five year plan, accepted in 1928 for the period from 1929 to 1933, finished one year early. The last five year plan, for the period from 1991 to 1995, was not completed, since the Soviet Union was dissolved in 1991. Other communist states, including the People's Republic of China, and to a lesser extent, the Republic of Indonesia, implemented a process of using five year plans as focal points for economic and societal development.
Өмірбаян
Иосиф Сталин мұрагерлік етіп, Владимир Лениннің Жаңа экономикалық саясатын (ЖЭС) қолдады. 1921 жылы Ленин партияның 10-шы съезінде Ресей азамат соғысы кезінде орнатылған Соғыс коммунизмін алмастыру мақсатында ЖЭС-ті мақұлдауға партияны көндірді. Барлық жер 1922 жылғы Жер кодексіне енгізілген Жер туралы Декрет бойынша мемлекеттік меншікке алынды, сонымен қатар ұжымдастыру ұзақ мерзімді мақсат ретінде белгіленді. Шаруаларға өздерінің иелігіндегі жерді өңдеуге рұқсат берілгенімен, өнімнің артығын мемлекет белгілеген талаптар бойынша сатып алатын, ал шаруалар өндірісті азайтатын. Содан кейін азық-түлік мәжбүрлеп алынды. Ақшаның орнына бірте-бірте тауар айырбасы және купондық жүйе енгізілді. 1926 жылы Леон Троцкий Орталық Комитеттің сәуір айындағы пленумында ұлттық индустрияландыру бағдарламасын және жылдық жоспарларды бесжылдық жоспарлармен алмастыруды ұсынды. Оның ұсыныстары тройка бақылауында болған және сол кезде Сталин оны сықаққа толтырған Орталық Комитеттің көпшілігі тарапынан қабылданбады. Сталиннің бесжылдық жоспарының нұсқасы 1928 жылы іске асырылып, 1932 жылға дейін қолданылды. Соғыс аяқталғаннан кейін ЖЭС Соғыс коммунизмінің орнын басып алды. Осы кезеңде мемлекет ірі кәсіпорындарды (зауыттар, кендер, теміржолдар) және орташа кәсіпорындарды бақылады, бірақ 20 адамнан кем жұмыс істейтін шағын жеке кәсіпорындарға рұқсат берілді. Шаруашылық өнімдерін мәжбүрлеп алу салық жүйесімен (өнімнің белгілі бір бөлігі) алмастырылды, шаруалар өздерінің артығын (мемлекеттік бағамен) сатуға еркін болды, бірақ 1917 жылғы революциядан кейін ақсүйектерден тартып алынған жерлерде құрылған мемлекеттік шаруашылықтарға (совхоздар) қосылуға ынталандырылды, онда олар зауыт жұмысшылары сияқты белгілі бір жалақы алатын. Ақша қайта қолданысқа енгізіліп, жаңа банкноттар шығарылды және олар алтынмен қамтамасыз етілді. ЖЭС Лениннің дағдарысқа жауабы болды. 1920 жылы өнеркәсіптік өндіріс 1913 жылғы көрсеткіштің 13%-ын, ал ауыл шаруашылығы өндірісі 20%-ын құрады. 1921 жылдың 21 ақпаны мен 17 наурызы аралығында Кронштадт теңізшілері көтеріліс жасады. Сонымен қатар, Соғыс коммунизмін енгізудің басты себебі болған Ресей азамат соғысы дерлік жеңіске жетті, сондықтан бақылау жеңілдетілді. 1920 жылдары Бухарин, Томский және Рыков бір жағынан, ал Троцкий, Зиновьев және Каменев екінші жағынан арасында қызу пікірталас болды. Бірінші топ ЖЭС экономиканы жеткілікті мемлекеттік бақылауда ұстайды және жеткілікті жылдам дамуды қамтамасыз етеді деп есептеді, ал екінші топ жылдам даму мен мемлекеттік бақылауды күшейтуді жақтады, сондай-ақ пайданы тек ерекше құқықтары барлардың емес, барлық адамдар арасында бөлісу керек деп санайтын. 1925 жылы партияның 14-ші съезінде Сталин, әдеттегідей, жағдайды күтіп, Бухарин тобының жағына шықты. Бірақ кейін, 1927 жылы, ол жағын өзгертті, мемлекеттік бақылауды күшейтуді жақтағандарды қолдады. Кейбір ғалымдар Леон Троцкий мен Сол оппозицияның жаппай индустрияландыру бағдарламасы Сталиннің бірінші бесжылдық жоспарының негізі ретінде қабылданып, пайдаланылды деп санайды. Троцкий 1926 жылы Орталық Комитеттің сәуір айындағы пленумында ұлттық индустрияландыру бағдарламасын және жылдық жоспарларды бесжылдық жоспарлармен алмастыруды ұсынды. Оның ұсыныстары тройка бақылауында болған және сол кезде Сталин оны сықаққа толтырған Орталық Комитеттің көпшілігі тарапынан қабылданбады. Тарихшы Шила Фицпатриктің сөзіне сүйенсек, ғылыми консенсус бойынша Сталин индустрияландыру және ұжымдастыру сияқты мәселелерде Сол оппозицияның ұстанымдарын өз пайдасына қолданды.
Жоспарлар
Әр бесжылдық жоспар дамудың барлық саласын қамтыды: капитал тауарлары (фабрикалар мен машиналар сияқты, басқа тауарларды өндіруге қолданылатын), тұтыну тауарлары (мысалы, орындықтар, кілемдер және үтіктер), ауыл шаруашылығы, көлік, байланыс, денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қамтамасыздандыру. Дегенмен, әр жоспардағы басымдықтар өзгере түсті, бірақ көбінесе электр энергиясы, капитал тауарлары және ауыл шаруашылығына басымдық берілді. Жоспарланған мақсаттардың негізгі және ең жоғарғы деңгейлері болды. Әсіресе үшінші бесжылдықта, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі шабуылдан қорғау үшін өнеркәсіпті шығысқа жылжытуға күш салынды. Кеңес жоспарлаушылары коммунистік қоғамды құру үшін "үнемі күресу, күресу және күресу" қажеттігін жариялады. Бұл бесжылдық жоспарлар өнеркәсіптік тауарлардың өндірісін күрт арттыру жоспарларын бейнеледі. Сталин экономикалық артта қалу тоқтатылмаса, "дамыған елдер бізді басып тастайды" деп ескертті.
Бірінші жоспар, 1928-1932
1928 жылдан 1940 жылға дейін өнеркәсіп, құрылыс және көлік салаларында жұмыс істейтін совет жұмысшыларының саны 4,6 миллионнан 12,6 миллионға дейін өсті, ал фабрикалардың өндірісі күрт өсті. Сталиннің бірінші бесжылдық жоспары КСРО-ны жетекші өнеркәсіптік елге айналдыруға көмектесті. Осы кезеңде "Госплан" қызметкерлеріне қарсы алғашқы тазалаулар басталды. Олардың ішінде Владимир Базаров, 1931 жылғы меньшевиктер ісі (Владимир Громанға қатысты). Сталин 1928 жылдың 1 қазанында индустрияландырудың бірінші бесжылдық жоспарын жариялады, ол 1932 жылдың 31 желтоқсанына дейін жалғасты. Сталин оны "жоғарыдан бастау алған жаңа төңкеріс" деп сипаттады. Бұл жоспар басталған кезде КСРО индустрияландыру бойынша бесінші орында тұрды, ал бірінші бесжылдық жоспар оны АҚШ-тан кейін екінші орынға көтерді. Бұл жоспар бастапқыда жоспарланған мерзімнен бұрын өндірістік мақсаттарға жетті. Өндірістік мақсаттар алғашқы талқылау кезінде 50 пайызға арттырылды. Басымдық ауыр өнеркәсіпке берілді. Осы кезеңдегі барлық өнеркәсіптік инвестициялардың шамамен 86 пайызы ауыр өнеркәсіпке бағытталды. Ресми мәліметтер бойынша, өнеркәсіптің бірінші бесжылдық жоспары төрт жыл үш айдың ішінде 93,7 пайызға орындалды. Аштықтан зардап шеккен шаруалар мемлекеттік міндеттемелерін орындаудан қасақана бас тарта бастады және мүмкіндігінше азық-түлік жасырып алды. Сталин бұл туралы білгенімен, жаулықты шаруалардың үстіне жүктеді, олар Кеңес үкіметіне соғыс жариялаған деп мәлімдеді. Советтік мемлекеттік атеизм доктринасына (госатеизм) сәйкес, 1932-1937 жылдарға арналған бесжылдық жоспар діни ғимараттарды жоюды, 1932-1933 жылдары шіркеулерді жабуды және 1935-1936 жылдары дін қызметкерлерін таратуды көздеді. Екінші бесжылдық жоспар (1933-1937 жж.) барлық шаруаларды ұжымдық шаруашылықтарға қосу үшін ынталандыру жүйесін енгізді. Олардың әрқайсысына жеке пайдалану үшін шағын жер учаскесі берілді, бұл шаруалар жеміс-жидек, көкөніс, ет және сүт өндірісі арқасында ауыл шаруашылығы өндірісінің қалпына келуіне әкелді.
Үшінші жоспар, 1938-1941
Үшінші бесжылдық жоспар 1941 жылдың маусым айына дейін, яғни Германия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Одағына шабуыл жасағанға дейін, үш жарым жыл ғана іске асырылды. Соғыс жақындаған сайын қару-жарақ, танк және қару жасауға, сондай-ақ Урал тауларының шығысында қосымша әскери зауыттар салуға көбірек ресурстар жұмсалды. Үшінші бесжылдық жоспардың алғашқы екі жылы жарияланған өндіріс мақсаттары тұрғысынан одан да көбірек көңілін тоқтатты. Дегенмен, 1930 жылдары Кеңес Одағында жылдық өнеркәсіптік өсімнің 12%-дан 13%-ға дейін жеткені хабарланды. Жоспар тұтыну тауарларына баса назар қоюды көздеген. Кеңес Одағы негізінен қару-жарақ дамытуға ресурстар бөлді және қажеттілікке қарай қосымша әскери зауыттар салды. 1952 жылға қарай өнеркәсіптік өндіріс 1941 жылғы деңгейден шамамен екі есеге артты ("бес жылдық жоспарлар"). Сталиннің бесжылдық жоспарлары Кеңес Одағын білімсіз шаруалар қоғамынан дамыған өнеркәсіптік экономикаға айналдыруға көмектесті.
Төртінші және бесінші жоспарлар, 19451955
1945 жылы Сталин КСРО 1960 жылға қарай өнеркәсіптік қуаты бойынша жетекші елге айналады деп уәде берді. Бұл кезде КСРО соғыстан қирап, жайрандаған еді. Ресми мәліметтер бойынша, 98 мың ұжымдық шаруашылық тоналып, жойылды, 137 мың трактор, 49 мың комбайн, 7 миллион жылқы, 17 миллион ірі қара мал, 20 миллион шошқа, 27 миллион қой жоғалды; 35 мың зауыт пен фабрикадағы барлық негізгі құрал-жабдықтардың 25 пайызы қирады; 6 миллион ғимарат, оның ішінде 40 мың аурухана, 70 666 ауыл мен 4 710 қала (қалалық тұрғын үйлердің 40 пайызы) жойылды, нәтижесінде 25 миллион адам үйсіз қалды; теміржолдың шамамен 40 пайызы бұзылды; ресми деректер бойынша 7,5 миллион әскери қызметкер, сондай-ақ 6 миллион бейбіт тұрғын қаза тапты, бірақ барлығы 20 миллионға жуық адам мерт болды. 1945 жылы кен өндіру және металлургия 1940 жылғы көрсеткіштің 40 пайызына төмендеді, электр қуаты 52 пайыз, шойын 26 пайыз, болат 45 пайызды құрады; азық-түлік өндірісі 1940 жылғы деңгейдің 60 пайызына жетті. Польшадан кейін, соғыстан ең көп зардап шеккен ел – КСРО болды. Қайта құруға совет әскерлерінің қаза болуының көптігінен (20 мен 30 миллион арасында) жұмыс күшінің жетіспеуі кедергі келтірді. Соған қоса, 1946 жыл 1891 жылдан бері ең құрғақ жыл болды, ал егін жиналымы нашар болды. АҚШ пен КСРО реконструкцияға көмектесу үшін АҚШ қарызының шарттары туралы келісе алмады, бұл суық соғыстың жылдам күшеюіне себеп болды. Дегенмен, КСРО Германиядан соғыс өтемақысын алды және Шығыс Еуропа елдерінен нацистерден азат еткені үшін төлем талап етті. 1949 жылы Өзара экономикалық көмек жөніндегі кеңес (Комкон) құрылды, ол Шығыс блогы елдерін экономикалық тұрғыдан байланыстырды. Төртінші бесжылдық жоспардың күрделі шығындарының үштен бірі Украинаға жұмсалды, ол ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік маңызға ие болды және соғыстан ең көп қираған аймақтардың бірі болды.
Алтыншы жоспар, 1956-1958 жылдар
Алтыншы бесжылдық жоспар 1956 жылы Никита Хрущев және Николай Булганиннің бірлестік басшылығы тұсында іске қосылды, бірақ шартты түрде жоғары бағаланған мақсаттарға байланысты екі жылдан кейін тоқтатылды.
Жетіінші жоспар, 1959-1965
Басқа жоспарлау кезеңдерінен айырмашылығы, 1959 жылы Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 1959 жылғы 21-ші съезімен бекітілген жеті жылдық жоспар (семилетка, семилетка) жарияланды. Бұл 1961 жылы "1970 жылға дейін АҚШ-ты қуып жетеміз және басып өтеміз" ұранымен басталған жетінші бесжылдық жоспарға біріктірілді. Жоспар аясында ауыр өнеркәсіптен химия, тұтыну тауарлары және табиғи ресурстарға қарай шағын ауытқу байқалды. Сондай-ақ, жоспарда Украина Ғылым академиясымен бірлесіп 18 жаңа институт құру көзделген.
Сегізінші жоспар, 1966-1970
Сегізінші жоспар экспортталған астық мөлшерінің екі есеге артуына себеп болды.
Тоғызыншы жоспар, 1971-1975
КСРО-ға шамамен 14,5 миллион тонна астық импортталды. Совет Одағы мен АҚШ арасындағы жағдайдың уысуы және қарым-қатынастардың жақсаруы сауданың көлемін ұлғайтуға мүмкіндік берді. Жоспардың негізгі мақсаты экономикадағы тұтыну тауарларының санын арттырып, советтік өмір сүру деңгейін жақсарту болды. Бұл мақсатқа толыққанды қол жеткізілмесе де, советтік компьютер технологиясын едәуір дамытуға мүмкіндік берді.
Оныншы жоспар, 1976-1980 жылдар
Леонид Брежнев осы кезең үшін «Сапалы және тиімді жоспар» деген ұранды жариялады.
Он бірінші жоспар, 1981-1985
Он бірінші бесжылдық жоспар кезінде ел жылына шамамен 42 миллион тонна астық импорттады, бұл оныншы бесжылдық жоспар кезеңімен салыстырғанда екі есе көп, ал тоғызыншы бесжылдық жоспар (1971–1975 жж.) кезеңімен салыстырғанда үш есе көп. Осы астықтың көп бөлігі Батыс елдерінен келіп түсті; мысалы, 1985 жылы совет астығы импортының 94% социалистік емес елдерден болды, оның ішінде АҚШ 14,1 миллион тонна сатты. Дегенмен, Батысқа совет экспорты көлемі импорт көлеміне шамалас болды: мысалы, 1984 жылы Батысқа жалпы экспорт 21,3 миллиард рубльді құрады, ал жалпы импорт 19,6 миллиард рубльді құрады.
Он екінші жоспар, 1986-1990 жылдар
Соңғы, 12-ші жоспар "ускорение" (жеделдету) ұранымен басталды, экономикалық дамуды жеделдету (бұл ұран тез ұмытылып, "перестройка" сияқты белгісіз ұранға жол берді) кеңес экономикасының дерлік барлық салаларында терең экономикалық дағдарысқа және өндірістің төмендеуіне әкеп соқты. 1987 жылғы "Мемлекеттік кәсіпорын туралы" заң және одан кейінгі "хозрасчет" және кеңес экономикасының түрлі салаларындағы өздігінен қаржыландыру туралы қаулылар, жоспарлы экономиканың проблемаларын шешу мақсатында орталықтандыруды азайтуға бағытталған.
Ақпараттық технологиялар
Экономиканы мемлекеттік жоспарлау үшін үлкен көлемде статистикалық деректерді өңдеу қажет болды. Кеңес мемлекеті революциядан кейін Санкт-Петербургтегі Одхнер арифмометрі зауытын ұлттандырды. Кейін мемлекет кестелеу жабдықтарын жалға алуға көшті. 1929 жылға қарай, ол АҚШ немесе Германия деңгейінде статистикалық машиналарды кеңінен пайдаланды. Мемлекеттік банктың 14 бөлімшесінде кестелеу машиналары болды. Басқа да пайдаланушылар: Орталық статистикалық бюро, Кеңес қаржы халық комиссариаты, Кеңес инспекция халық комиссариаты, Кеңес сыртқы сауда халық комиссариаты, Астық тресі, Кеңес темір жолы, «Ресей Форд», «Ресей Бьюик», Харьков трактор зауыты және Тула қару-жарақ зауыты. IBM 1930 жылдары Кеңес мемлекетімен табысты бизнес жүргізді, оның ішінде Сталин автозауытына перфокарталармен қамтамасыз етті.
Құрметтер
1971 жылы совет астрономы Тамара Михайловна Смирнова ашқан кіші планета 2122 Пятилетка КСРО-ның бесжылдық жоспарларының құрметіне берілген.