Экономикаға мемлекеттік қолдау шаралары

Кіріспе

Экономикалық секторға қаржылық қолдау

Субсидия немесе мемлекеттік ынталандыру – экономиканы тұрақтандыру мақсатында жеке тұлғаларға, үй шаруашылықтарына және кәсіпорындарға берілетін мемлекеттік шығыстардың бір түрі. Ол жеке адамдар мен отбасылардың қажетті тауарлар мен қызметтерге қол жеткізу арқылы тұрақты өмір сүруін қамтамасыз етеді, ал бизнеске жұмысын жалғастыруға және/немесе бәсекеге қабілетті болуға мүмкіндік береді. Субсидиялар ұзақ мерзімді экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етумен қатар, үкіметтерге рецессия кезінде немесе COVID-19 пандемиясы сияқты күтпеген жағдайларға жауап беруге көмектеседі. Субсидиялар түрлі формада болуы мүмкін: тікелей мемлекеттік шығыстар, салықтық жеңілдіктер, жеңіл несиелер, бағаны қолдау және мемлекеттік тауарлар мен қызметтерді ұсыну. Мысалы, үкімет экономикалық құлдырау кезінде азаматтарға шоттарын төлеуге және экономикалық белсенділікті ынталандыру үшін жеке тұлғалар мен үй шаруашылықтарына тікелей төлемдер түрінде субсидиялар бөлуі мүмкін. Бұл жағдайда субсидиялар экономикалық қиындықтарға тап болған кезде берілетін тиімді қаржылық көмек ретінде танылады. Олар сондай-ақ рационалды және бәсекеге қабілетті фирмалар нарықта оң нәтижеге қол жеткізе алмайтын жағдайларда нарықтың кемшіліктерін түзету үшін пайдалы құрал бола алады. Мысалы, нарықтың жетілмеген жағдайында үкіметтер компанияларды ҒЗТ-ға (ғылыми-зерттеу және әзірлеу жұмыстарына) инвестиция жасауға ынталандыру үшін субсидиялар беруі мүмкін. Бұл тек қана кәсіпорындарға ғана емес, сонымен қатар олардың қызмет тармағына және, ең бастысы, қоғамға оң сыртқы әсерлер әкеледі. Көбінесе үкімет тарапынан ұсынылса да, субсидия термині кез келген түрдегі қолдауға қатысты болуы мүмкін, мысалы, ҮЕҰ-лардан немесе жасырын түрде. Субсидиялар тікелей (ақшалай гранттар, пайызсыз несиелер) және жанама (салық жеңілдіктері, сақтандыру, төмен пайыздық несиелер, үдетілген амортизация, жалға алу төлемдерін өтеу) түрлерде беріледі. Тұтынушылық субсидиялар әдетте тұтынушылар үшін тауарлар мен қызметтердің бағасын төмендетеді. Мысалы, АҚШ-та бір кезде бензин бөтелкедегі судан арзан болған. Барлық елдер субсидияларды ұлттық және аймақтық деңгейдегі ұйымдар арқылы салықтық жеңілдіктер мен тікелей гранттар сияқты түрлі формаларда қолданады. Сонымен қатар, субсидиялар ішкі және халықаралық деңгейде экономикалық әсер етеді. Ішкі деңгейде субсидиялар ішкі ресурстарды бөлу туралы шешімдерге, табысты бөлуге және шығыстардың өнімділігіне әсер етеді. Халықаралық деңгейде субсидиялар сауда арқылы халықаралық өзара әрекеттесуді және интеграцияны арттыруы немесе азайтуы мүмкін. Осы себепті, тиімді субсидия саясатын жүргізу өте маңызды, өйткені оның жеткіліксіздігі кедейлер мен төмен кірісті адамдарға ғана емес, сонымен қатар жалпы экономикаға да қаржылық қиындықтар мен проблемалар әкелуі мүмкін. Жалпы алғанда, субсидиялар үкімет пен экономиканың маңызды бөлігін құрайды. 2020 жылы ЭЫДҰ елдерінде субсидиялар мен әлеуметтік жәрдемақылар, сондай-ақ жеке және мемлекеттік кәсіпорындарға қайтарылмайтын аударымдар сияқты басқа да аударымдардың медианасы жалпы мемлекеттік шығыстардың 56,3 пайызын құрады, бұл сол жылы ЖІӨ-нің 34,9 пайызын құрады (салмақты орташа). Дегенмен, 2008 жылдан бері қолданылып келе жатқан субсидиялық шаралардың саны жылдам өсуде.

A subsidy or government incentive is a type of government expenditure for individuals and households, as well as businesses with the aim of stabilizing the economy. It ensures that individuals and households are viable by having access to essential goods and services while giving businesses the opportunity to stay afloat and/or competitive. Subsidies not only promote long term economic stability but also help governments to respond to economic shocks during a recession or in response to unforeseen shocks, such as the COVID 19 pandemic. Subsidies take various forms— such as direct government expenditures, tax incentives, soft loans, price support, and government provision of goods and services. For instance, the government may distribute direct payment subsidies to individuals and households during an economic downturn in order to help its citizens pay their bills and to stimulate economic activity. Here, subsidies act as an effective financial aid issued when the economy experiences economic hardship. They can also be a good policy tool to revise market imperfections when rational and competitive firms fail to produce an optimal market outcome. For example, in an imperfect market condition, governments can inject subsidies to encourage firms to invest in R&D (research and development). This will not only benefit the firms but also produce some positive externalities such that it benefits the industry in which the firms belong, and most importantly, the society at large. Although commonly extended from the government, the term subsidy can relate to any type of support – for example from NGOs or as implicit. Subsidies come in various forms including: direct (cash grants, interest free loans) and indirect (tax breaks, insurance, low interest loans, accelerated depreciation, rent rebates). Consumer/consumption subsidies commonly reduce the price of goods and services to the consumer. For example, in the US at one time it was cheaper to buy gasoline than bottled water. All countries use subsidies via national and sub national entities through different forms such as tax incentives and direct grants. Likewise, subsidies have an economic influence on both a domestic and international level. On a domestic level, subsidies affect the allocation decision of domestic resources, income distribution, and expenditure productivity. On an international level, subsidies may increase or decrease international interaction and integration through trade. For this reason, having a thorough subsidy policy is essential as its inadequacy can potentially lead to financial hardship and problems for not only the poor or low income individuals but the aggregate economy as a whole. At large, subsidies take up a substantial portion of the government and economy. Amongst OECD countries in 2020, the median of subsidies and other transfers such as social benefits and non repayable transfers to private and public enterprises was 56.3 percent of total government expenses which was 34.9 percent (weighted average) of GDP in the same year. Yet, the number of subsidy measures in force have been rapidly increasing since 2008.

Өндірістік субсидия

Өндірістік субсидия өнім берушілерді өндіріс шығындарын немесе залаптарды ішінара өтеу арқылы белгілі бір өнімнің өндірісін арттыруға ынталандырады. Өндірістік субсидиялардың мақсаты – нарық өкілдік ететін деңгейден жоғары белгілі бір өнімнің өндірісін кеңейту, бірақ соңғы бағаны тұтынушылар үшін өсірмейтін болып сақтау. Мұндай субсидиялар көбінесе дамыған нарықтарда кездеседі. Саясаттанушылар дәстүрлі түрде субсидиялар тұтынушыларға пайда келтіретінін, ал субсидия беруші елдерге зиян тигізетінін айтады. Хейли мен Хейли Қытай Дүниежүзілік сауда ұйымына қосылғаннан кейінгі он жылдық ішінде өнеркәсіптік субсидиялар Қытайға бұрын салыстырмалы артықшылығы болмаған салаларда, мысалы, болат, шыны, қағаз, автокөлік бөлшектері және күн энергетикасы салаларында үстемдікке қол жеткізуге көмектескенін көрсететін деректер ұсынды. Экспорттық субсидиялардың теріс пайдаланылуы жиі кездеседі. Мысалы, кейбір экспорттаушылар экспорттық субсидиядан көбірек үлес алу үшін тауарларының құнын артық көрсетіп жазады. Тағы бір тәсіл – тауар партиясын шет елге экспорттап, бірақ сол тауарлардың сол саудагер арқылы кері импортталуы, өнім сипаттамасын өзгерту арқылы олардың бастапқы тегін жасыру. Осылайша, саудагер экономикаға нақты сауда құндылығын қоспай, экспорттық субсидиядан пайда көреді. Экспорттық субсидиялар өзін-өзі жеңіске жеңіліске ұшыратып, құрылымдық бұзылыстарға алып келуі мүмкін. Адам Смит атап өткендей, арнайы мемлекеттік субсидиялар экспорттаушыларға шетелде тұрақты түрде үлкен залаптармен сатуға мүмкіндік берді. Ол мұны тиімді және тұрақты саясат деп санамады, себебі «қалыпты өнеркәсіптік-саудалық жағдайда олардың өзінің мүдделері залал шеккен кәсіпорындарды капиталдарын басқа салаға салуға немесе өндіріс шығындарын жабатын және қалыпты пайда әкелетін нарықтарға көшуге мәжбүр етеді. Басқа меркантилистік схемалар мен амалдар сияқты, экспорттық сыйлықтар да бизнес капиталын табиғи түрде кірмейтін арналарға күштеп енгізуге бағытталған құралдар болып табылады. Мұндай схемалар әрқашан қымбатқа түсіп, түрлі жолдармен зиян келтіреді».

A production subsidy encourages suppliers to increase the output of a particular product by partially offsetting the production costs or losses. The objective of production subsidies is to expand production of a particular product more so that the market would promote but without raising the final price to consumers. This type of subsidy is predominantly found in developed markets. Traditionally, economists have argued that subsidies benefit consumers but hurt the subsidizing countries. Haley and Haley provided data to show that over the decade after China joined the World Trade Organization industrial subsidies have helped give China an advantage in industries in which they previously enjoyed no comparative advantage such as the steel, glass, paper, auto parts, and solar industries. Export subsidy is known for being abused. For example, some exporters substantially over declare the value of their goods so as to benefit more from the export subsidy. Another method is to export a batch of goods to a foreign country but the same goods will be re imported by the same trader via a circuitous route and changing the product description so as to obscure their origin. Thus the trader benefits from the export subsidy without creating real trade value to the economy. Export subsidy as such can become a self defeating and disruptive policy. Adam Smith observed that special government subsidies enabled exporters to sell abroad at substantial ongoing losses. He did not regard that as a sound and sustainable policy. That was because " under normal industrial commercial conditions their own interests soon oblige loss making businesses to deploy their capital in other ways – or to move into markets where the sales prices do cover the supply costs and yield ordinary profits. Like other mercantilist schemes and devices, export bounties are a means of trying to force business capital into channels it would not naturally enter. The schemes are invariably costly and damaging in various ways."

Импорттық субсидия

Импорттық субсидия – импортталатын өнімдерге мемлекеттен көрсетілетін қолдау. Экспорттық субсидияға қарағанда сирек кездесетін импорттық субсидия, импортталған тауарлардың тұтынушыларға бағасын одан да төмендетеді. Импорттық субсидиялар әсер ететін саласына қарай түрлі нәтижелер береді. Мысалы, импорттаушы елдегі тұтынушылардың жағдайы жақсарып, импортталған тауарлардың және отандық тауарлардың бағасы төмендегеніне байланысты тұтынушылардың әл-ауқаты артады. Керісінше, экспорттаушы елдегі тұтынушылардың әл-ауқаты отандық тауарлардың бағасының өсуіне байланысты төмендейді. Сонымен қатар, импорттаушы елдің өндірушілері өз нарығындағы тауарлардың бағасының төмендеуінен әл-ауқатының төмендеуін сезінеді, ал өндіруші елдің экспорттаушылары сұраныстың артуынан әл-ауқатының артуын сезінеді. Нәтижесінде, импорттық субсидиялар көбінесе қолданылмайды, себебі отандық өндірістің және жалпы әлемдік өндірістің төмендеуіне байланысты елдің әл-ауқаты төмендейді. Дегенмен, бұл табысты қайта бөлуге мүмкіндік береді.

Жұмыспен қамту субсидиясы

Жұмыспен қамту немесе жалақы субсидиялары қаржылық дағдарыс кезінде де еңбек қатынастарын сақтап тұруға көмектеседі. Бұл, әсіресе, кәсіпорындардың дағдарыстан кейін уақытша тоқтатылғаннан кейін жылдам қалпына келуіне пайдалы. Жұмысшылар жұмыстан айырылудың және жылдық еңкіш сияқты басқа да жұмыспен байланысты әлеуметтік төлемдерден және зейнетақылардан қорғалады. Жұмыспен қамту субсидиясы жеке тұлғаларға кемінде бірқатар тұрмыс деңгейін қамтамасыз етеді. Дегенмен, Экономикалық Ынтымақтастық және Даму Ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінің шамамен 50%-да белсенді жұмыс іздеушілердің жартысынан да азы ғана жұмыссыздыққа байланысты қолдау алады. Жұмыспен қамту субсидияларының нәтижесі бірден көрінбеуі мүмкін. Мысалы, 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы сияқты ауыр экономикалық төмендеу кезінде қызметкерлерін сақтап қалу немесе жаңа жұмыс орындарын құру үшін жалақының маңызды бөлігін субсидиялауға грант алған жұмыс берушілерде, алғашқы жылы жұмыспен қамтуға елеулі әсер етпеді. Алайда, екінші жылы субсидия жұмыспен қамтуға оң әсерін көрсетті, әсіресе жұмыссыздық деңгейі төмендеді, себебі жұмыс берушілер субсидияны тиімді пайдалана бастады.

Салықтық субсидия

Салықтық жеңілдіктер, сондай-ақ салықтық үнемдер немесе салықтық шығыстар деп те аталатын салықтық субсидиялар – үкіметтердің тікелей ақша төлемінсіз белгілі бір нәтижелерге жету жолы. Салық жеңілдіктері арқылы үкімет экономикаға немесе қоғамға пайдалы әрекеттерді ынталандыра алады. Дегенмен, салықтық субсидиялардың жағымсыз салдары да болуы мүмкін. Салықтық субсидиялардың бір түрі – денсаулық сақтау бойынша салық шегеруі, ол жеке тұлғаларға немесе кәсіпкерлікке салық салынатын табыстан денсаулық сақтауға жұмсалған шығындарын шегеруге мүмкіндік береді. Бұл адамдарды өз денсаулығы мен әл-ауқатына көңіл бөлуге ынталандырудың бір жолы ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда, бұл экономикада бұрмалаушылықтар тудыруы мүмкін, адамдарды басқа жағдайда жұмсамас еді деген қаржыны денсаулық сақтауға жұмсауға итермелеу арқылы. Салықтық субсидияның тағы бір түрі – Интеллектуалдық меншікке қатысты. Табыс базасын кеміту және пайданы ауыстыру (ТБПА) – компаниялардың жалпы салық жүктемесін азайту үшін пайданы төмен салық ставкалары бар елдерге ауыстыруымен байланысты салықтық субсидияның ерекше түрі. Табыс базасының кемітуіне және пайданы ауыстыруға жол бермеуге бағытталған Салық шарты бойынша шараларды іске асыру жөніндегі көпжақты конвенция – әлем елдерінің жартысына жуығы қол қойған, осы салықтан қашу түрін болдырмауға арналған келісім. Салықтық субсидиялар белгілі бір нәтижелерге жетуде тиімді болуы мүмкін, бірақ олар тікелей ақша төлемдерінен гөрі азырақ ашық болып көрінеді және оларды кері қайтару қиын болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір сарапшылар салық жеңілдіктерінен байлар мен ірі компаниялар артық пайда көреді деп санайды, бұл табыс теңсіздігін одан әрі күшейтеді. Сондықтан үкіметтер салықтық субсидияларды ұсынудың ықтимал салдарына мұқият баға беруі және олардың ең үлкен қоғамдық игілікке бағытталғандығын қамтамасыз етуі маңызды. Сонымен қатар, салықтық субсидиялар күтпеген салдарларға ие болуы мүмкін, мысалы, нарықты бұрмалау, кейбір салалар мен компанияларды басқаларынан артықшылыққа ие ету. Мысалы, егер үкімет жаңартылатын энергияға инвестицияларды ынталандыру үшін салық жеңілдіктерін ұсынса, бұл жаңартылатын энергия жобаларының көп болуына және нарықта энергияның артық қамтамасыз етілуіне әкелуі мүмкін. Бұл өз кезегінде энергия бағасының төмендеуіне және инвесторлардың қаржылық шығындарына соқтыруы мүмкін. Сонымен қатар, салықтық субсидияларды бақылау және орындау қиын болуы мүмкін, бұл теріс пайдалану мен алаяқтыққа әкелуі мүмкін. Компаниялар талаптарға сай келмейтін әрекеттер үшін салық жеңілдіктерін талап етуі мүмкін немесе табысты салық ставкалары төмен елдерге ауыстыру үшін күрделі құқықтық құрылымдарды пайдалануы мүмкін. Бұл үкіметтердің кірісінің жоғалуына және салық жүйесінің әділ еместігіне әкелуі мүмкін. Осы алаңдауларға қарамастан, салықтық субсидиялар үкіметтер үшін экономикалық өсім, жұмыс орындарын құру және қоршаған ортаның тұрақтылығы сияқты әртүрлі саясатты ілгерілетудің танымал құралы болып табылады. Салықтық субсидияларды қолдану саяси айналымдарда жиі талқыланады, кейбіреулер олардың белгілі бір салаларды қолдауға немесе белгілі бір мінез-құлықты ынталандыруға қажеттілігін айтады, ал басқалары олардың экономикада тиімсіздіктер мен бұрмалаулар тудыратынын мәлімдейді. Қорытындылай келе, салықтық субсидиялар – үкіметтердің саясаттағы мақсаттарына жету үшін қуатты құрал, бірақ олар өздерінің қиындықтары мен шектеулерімен бірге келеді. Саясаткерлер салықтық субсидиялардың ықтимал күтпеген салдарына мұқият баға беруі және оларды пайдасын барынша арттырып, шығындарын азайтатын жолмен жобалауы маңызды. Сонымен қатар, салықтық субсидиялардың дұрыс пайдаланылуын және олардың теріс пайдалануы мен алаяқтыққа әкеп соқтырмауын қамтамасыз ету үшін күшті бақылау және орындау механизмдері қажет.

Tax subsidies, also known as tax breaks or tax expenditures, are a way for governments to achieve certain outcomes without directly providing cash payments. By offering tax breaks, the government can incentivize behavior that is beneficial to the economy or society as a whole. However, tax subsidies can also have negative consequences. One type of tax subsidy is a health tax deduction, which allows individuals or businesses to deduct their health expenses from their taxable income. This can be seen as a way to incentivize people to prioritize their health and well being. However, it can also create distortions in the economy by encouraging people to spend more on health care than they otherwise would. Another type of tax subsidy is related to Intellectual Property. Base Erosion and Profit Shifting (BEPS) is a particular form of tax subsidy that involves companies shifting their profits to low tax jurisdictions in order to reduce their overall tax burden. The Multilateral Convention to Implement Tax Treaty Related Measures to Prevent Base Erosion and Profit Shifting is a treaty signed by half the nations of the world aimed at preventing this type of tax avoidance. While tax subsidies can be effective in achieving certain outcomes, they are also less transparent than direct cash payments and can be difficult to undo. Additionally, some argue that tax breaks disproportionately benefit the wealthy and large corporations, further exacerbating income inequality. Therefore, it is important for governments to carefully consider the potential consequences of offering tax subsidies and ensure that they are targeted towards achieving the greatest public good. Furthermore, tax subsidies can have unintended consequences, such as creating market distortions that favor certain industries or companies over others. For example, if a government offers tax breaks to incentivize investment in renewable energy, it may lead to a glut of renewable energy projects and an oversupply of energy in the market. This, in turn, can lead to lower prices for energy and financial losses for investors. In addition, tax subsidies can be difficult to monitor and enforce, which can lead to abuse and fraud. Companies may claim tax breaks for activities that do not qualify, or may use complex legal structures to shift profits to lower tax jurisdictions. This can result in lost revenue for governments and a lack of fairness in the tax system. Despite these concerns, tax subsidies remain a popular tool for governments to promote various policy objectives, such as economic growth, job creation, and environmental sustainability. The use of tax subsidies is often debated in political circles, with some arguing that they are necessary to support certain industries or to incentivize certain behaviors, while others argue that they create inefficiencies and distortions in the economy. In conclusion, tax subsidies are a powerful tool for governments to achieve policy goals, but they come with their own set of challenges and limitations. It is important for policymakers to carefully consider the potential unintended consequences of tax subsidies and to design them in a way that maximizes their benefits while minimizing their costs. Additionally, strong monitoring and enforcement mechanisms are needed to ensure that tax subsidies are used appropriately and do not result in abuse or fraud.

Көлік субсидиясы

Кейбір үкіметтер көлікке, әсіресе теміржол және автобус көлігіне субсидия береді, бұл көліктер жеке автомобильдерге қарағанда жол қадамы мен ластануды азайтады. Еуроодақта теміржолға берілетін субсидиялар шамамен 73 миллиард еуроны құрайды, ал Қытайдың субсидиялары 130 миллиард долларға жетеді. Мемлекеттік меншіктегі әуежайлар егер ақша жоғалтса, жанама субсидия болып табылуы мүмкін. Мысалы, Еуропалық Одақ Германияны, негізінен бюджеттік тасымалдаушылар пайдаланатын көптеген ақша жоғалтқан әуежайлары үшін сынап, мұндай келісімді заңсыз субсидия деп сипаттайды. Көптеген елдерде жолдар мен тас жолдар жол ақысы немесе басқа арнайы қаражат емес, жалпы кірістерден төленеді, оларды тек жол пайдаланушылар төлейді, бұл жол көлігіне жанама субсидия құрайды. Германиядағы қашықтықтан жүретін автобустардың жол ақысын төлемеуі сыншылар тарапынан жанама субсидия деп аталады, олар теміржолға қол жеткізу үшін төленетін төлемдерге назар аударады.

Тұрғын үйге субсидиялар

Тұрғын үйге субсидиялар құрылыс индустриясын және жекеменшік үйге ие болуды ынталандыруға арналған. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-тағы жыл сайынғы тұрғын үй субсидияларының жалпы сомасы шамамен 15 миллиард долларды құрайды. Тұрғын үй субсидиялары екі түрге бөлінеді: бастапқы төлемге көмек және пайыздық мөлшерлеме бойынша субсидиялар. Федералды табыс салығынан ипотекалық сыйақыны шегеру – ең ірі пайыздық субсидияны құрайды. Бұдан өзге, федералды үкімет 2008 жылы 10,9 миллион доллар көлемінде төмен кірісті отбасыларға бастапқы төлемдерді көмектеседі. Тұрғын үй саясатының құралы ретінде тұрғын үй субсидиялары төмен кірісті азаматтар мен үй шаруашылықтарына тұрғын үйді алуға және сақтауға көмектеседі, олардың тұрғын үйге жұмсайтын шығындарын азайту арқылы. Алайда, кейбір саясаткерлер мен сарапшылар оларды іске асырудың қымбатқа түсетінін және олардың иегерлерінің еңбек нарығына қатысуын азайтуы мүмкін деп санайды. Керісінше, кейбір зерттеулерде субсидияларды қысқарту иегерлердің жұмысқа орналасуына немесе қатысуына ынталандыру емескендігі анықталды. Мысалы, Даниэль Борбелінің зерттеуі тұрғын үй субсидиясын азайту жұмыспен қамту мен еңбекке қатысуды арттырмағанын көрсетті. Бірақ ол талапкерлердің өздерінің жәрдемақысын сақтау үшін жалға алу нарығының басқа аймақтарына көшіп кеткенін де атап өтті. Дегенмен, тұрғын үй субсидиясын берудің ең көп таралған тәсілі – жеке жалға алу нарығында жалға алушылардың жалдау төлемдерінің бір бөлігін тікелей төлеу арқылы. Тұрғын үй субсидияларын тікелей аударудың осы әдісі көбінесе «тұрғын үй купондары» деп аталады. АҚШ-та «8-бөлім» деп аталатын тікелей төлем бағдарламасы жалға алуға көмектесу үшін жалға алушыларға ең көп қаржыны субсидиялайды.

Қоршаған ортаға сыртқы әсерлер

Кәдімгі субсидиялар қаржылық қолдауды қажет етеді, ал көптеген экономистер имплицитті субсидияларды салық салынатын экологиялық сыртқы факторлар түрінде сипаттайды. Есеп 2008–2012 жылдарды қамтиды және мынаны көрсетеді: «Барлық компаниялар мен жылдар бойынша олардың шығарылымдарының қоғамға тигізген экономикалық құны салықтан кейінгі табысынан жоғары болды, 2008 жылы ExxonMobil компаниясынан басқа». Бағаны реттеу сияқты жанама субсидияларды қолдану дамушы экономикалар мен жаңадан дамыған нарықтарда әлеуметтік саясаттың қажетті құралы ретінде кең таралған. Олар көптеген жағдайларда тиімді болып табылды, бірақ бағаны реттеу инвестициялық белсенділікті және өсімді тежейді, мемлекетке ауыр фискалдық жүктемелерді жүктейді және тіпті ақша-кредит саясатының тиімді жұмысын қиындатуы мүмкін. Бұл жағымсыз салдарларды болдырмау үшін бағаны реттеу жүйелерін әлеуметтік қорғау желілерін құрумен және бәсекелестікті және өсімді ынталандыруға бағытталған тиімді реформалармен алмастыруға болады.

Өндіріс және тұтыну

Субсидиялардың тағы бір маңызды жіктелуі – өндірушіге/өндіріске берілетін субсидиялар және тұтынушыға/тұтынуға берілетін субсидиялар. Өндірістік субсидиялар нарықтық белсенділікті қамтамасыз ету үшін басқа нарықты бақылау механизмдері арқылы немесе өндіріс факторларына ақшалай төлемдер жасау арқылы өндірушілерге артықшылық беруге бағытталған. Тұтынуға берілетін субсидиялар әдетте тауарлар мен қызметтердің нарықтық бағасын төмендету арқылы тұтынушыларға тиесілі. Оларды көптеген дамып келе жатқан елдердің үкіметтері халықтың ең қажетті талаптарын қамтамасыз ету мақсатында жиі пайдаланады.

Кең және тар

Бұл әртүрлі субсидияларды жалпы және нақты болып бөлуге болады. Нақты субсидиялар – оңай анықталатын және мақсаты айқын ақшалай трансферттер. Олар көбінесе үкіметтер мен мекемелер немесе кәсіпкерлік және жеке тұлғалар арасындағы ақшалай аударым түрінде болады. Классикалық мысал – шаруаға мемлекеттік төлем.

Ақшалай және ақшалай емес

Керісінше, кең көлемді субсидиялар ақшалай және ақшалай емес субсидияларды қамтиды және оларды анықтау көбінесе қиын. Өлі салмақ шығындарының шамасы субсидияның мөлшеріне байланысты. Бұл нарықтың сәтсіздігі немесе тиімсіздігі деп есептеледі. Осының салдарынан көптеген дамушы елдер сыртқы саудаға қатыса алмайды және әлемдік нарықта өнімдеріне төмен баға алады. Бұл протекционизм деп аталады: отандық өнеркәсіпті қорғау мақсатында сауда кедергілерін орнатуға бағытталған үкімет саясаты. Протекционизм мәселесі салыстырмалы артықшылыққа қол жеткізу үшін емес, ұлттық мүдделерді (жас өнеркәсіп) ескере отырып, өнеркәсіптерді таңдағанда туындайды. Дүниежүзілік банктың дамушы елдерде субсидияларды жою саясатының негізі – нарықтың бұрмалануы және әлеуметтік әл-ауқаттың төмендеуі. Субсидиялар экономиканың басқа да секторлары мен салаларына таралатын әсер етеді. Әлемдік нарықта сатылатын субсидияланған өнімнің бағасы басқа елдерде төмендейді. Субсидиялар шетелдік өндірушілердің кірісін төмендеткендіктен, АҚШ, Еуропа және дамушы елдер арасындағы шиеленістің себебі болып табылады. Субсидиялар өнеркәсіпке бірден пайда әкелуі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімде олар этикалық емес, теріс салдарға алып келуі мүмкін. Субсидиялар қоғамдық мүдделерді қолдауға бағытталған, алайда олар тұтынушылар бағасын көтерсе немесе кейбір өндірушілерді кемсітіп, басқаларын артықшылыққа қойса, этикалық немесе заңдық принциптерді бұзуы мүмкін. 2019 жылғы шілдеде жарияланған «Өсуге ұмтылыс 2019: реформа жасау уақыты келді» атты есебінде ЭЫДҰ елдерге экологиялық салық салуды тиімді пайдалануды, ауыл шаруашылығы субсидияларын және қоршаған ортаға зиян келтіретін салық жеңілдіктерін кезең-кезеңмен жоюды ұсынады.

Алдамшылықтың алдын алу

Нидерландыда аудиттер алынған қаражаттың мақсатына сәйкес, заңды түрде жұмсалғандығын (және субсидия берушінің барлық талаптары орындалғандығын) анықтау үшін жүргізіледі. Осы арқылы алаяқтыққа жол берілмейді.

Анықтамалар

Субсидиялар маңызды болғанымен, олардың көптегені "кері әсерлі", яғни күтпеген, жағымсыз салдарлары бар. Субсидиялар "кері әсерлі" болуы үшін, олардың экономикалық және экологиялық тұрғыдан анық және маңызды түрде зиянды әсерлері болуы керек.

Әсерлер

Зыянды субсидиялардың салдары әртүрлі және кең ауқымды. Төменде әртүрлі секторлардағы зерттемелер келтірілген, бірақ оларды былай қорытындылауға болады. Олар тікелей үкіметтерге қымбатқа түседі, ресурстарды басқа маңызды басымдықтардан (мысалы, қоршаған ортаны қорғау, білім беру, денсаулық сақтау немесе инфрақұрылым) аударып, үкіметтің қаржылық жағдайын нашарлатады. Жасырын түрде, олар қоршаған ортаның нашарлауына (ресурстарды қанау, ластану, ландшафттың жоғалуы, жабдықтың дұрыс емес және шамадан тыс пайдаланылуы) әкеледі, бұл оның тікелей зиянынан өзгеше, экономиканы тежейді; көбінесе аздаған топтың есебінен, ал байлардың есебінен кедейлерге зиян келтіреді; Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлар арасындағы дамудың теңсіздігін күшейтеді; әлемдік нарықтағы бағаларды төмендетеді; және бизнеске тиімді болуға деген қысымды азайта отырып, инвестициялық шешімдерге кері әсер етеді. Уақыт өте келе, бұл қолдау адамдардың мінез-құлқы мен бизнес шешімдеріне сіңіп, олар субсидияларға тәуелді, тіпті оларға құмар болып, қоғамға "байланыстырып" қояды. Тұтынушылардың көзқарасы өзгермейді және ескіріп, мақсатына сай келмейтін және тиімсіз болады. Оларды қысқарту туралы ұсыныстар жасалғанда, көптеген адамдар (әсіресе "құқылы" топтар, мүдделерді қорғайтын ұйымдар және саяси лоббистер) оларды алушылардың өмірін бұзады және зиян келтіреді, ішкі бәсекеге қабілеттілікті төмендетеді, сауда мүмкіндіктерін шектейді және жұмыссыздықты арттырады деп талас етеді. Жекелеген үкіметтер мұны "тұтқынның дилеммасы" деп мойындайды, себебі егер олар субсидия реформасын қабылдағысы келсе де, біржақты әрекет етуден қорқады, өйткені басқалар ілеспесе, жағымсыз салдарлар туындауы мүмкін. Ресей, Бангладеш және басқа елдер сәтті мысалдарды ұсынады. АҚШ-та төлемдердің шамамен 30% ең табысты 2% фермерлерге кетеді. "Өнімділікке негізделген субсидиялау" сияқты схемалар арқылы фермерлер интенсивті әдістерді қолдана отырып, өндірісті арттыруға, тыңайтқыштар мен пестицидтерді көп пайдалануға, жоғары өнімді монокультураларды өсіруге, егін алмасуды азайтуға, жатақтарды қысқартуға және орман, жаңбырлы орман және батпақ жерлерді ауыл шаруашылығы жеріне ауыстыруға ынталандырылады. АҚШ-тағы мақта өсірушілер 2002 жылғы "Фермерлік заңға" сәйкес табыстарының жартысын мемлекеттен алады. Субсидиялық төлемдер артық өндірісті ынталандырып, 2002 жылы рекордтық мақта жинымын қамтамасыз етті, оның көп бөлігі әлемдік нарықта өте төмен бағамен сатылды. Олар балық аулау флотын кеңейтуге, үлкен және ұзын ауларды пайдалануға, өнімділікті арттыруға және таңдаусыз балық аулауға, сондай-ақ тәуекелдерді азайтуға ықпал етеді, бұл үлкен операцияларға инвестицияларды ынталандырады, бұл қазірдің өзінде қиын жағдайдағы шағын өнеркәсіпке зиян келтіреді. Нәтижесінде, теңіз балық шаруашылығы асыра капиталдандырылып, балық қоры таусылады. Балық шаруашылығына субсидиялардың төрт түрі бар. Біріншісі – тікелей қаржылық трансферттер, екіншісі – тікелей емес қаржылық трансферттер мен қызметтер. Үшіншісі – араласудың белгілі бір түрлері, төртіншісі – араласпау. Бірінші санатқа балық шаруашылығы саласына мемлекеттен тікелей төлемдер жатады. Бұл саладағы пайдаға қысқа мерзімде әсер етеді және оң немесе теріс болуы мүмкін. Екінші санат мемлекеттік араласуды қамтиды, бірінші санатқа кірмейтін жағдайлар. Бұл субсидиялар да пайдаға қысқа мерзімде әсер етеді, бірақ әдетте теріс әсер етпейді. Үшінші санатқа қысқа мерзімді экономикалық әсері теріс, бірақ ұзақ мерзімді экономикалық пайдасы бар араласулар кіреді. Бұл пайдалар әдетте қоршаған орта сияқты жалпы қоғамдық игіліктер болып табылады. Соңғы санат мемлекет тарапынан әрекетсіздікке жатады, бұл өндірушілерге белгілі бір өндіріс шығындарын басқаларға жүктеуге мүмкіндік береді. Бұл субсидиялар қысқа мерзімде оң нәтижелерге әкеледі, бірақ ұзақ мерзімде теріс салдарлары болады.

The detrimental effects of perverse subsidies are diverse in nature and reach. Case studies from differing sectors are highlighted below but can be summarised as follows. Directly, they are expensive to governments by directing resources away from other legitimate should priorities (such as environmental conservation, education, health, or infrastructure), ultimately reducing the fiscal health of the government. Indirectly, they cause environmental degradation (exploitation of resources, pollution, loss of landscape, misuse and overuse of supplies) which, as well as its fundamental damage, acts as a further brake on economies; tend to benefit the few at the expense of the many, and the rich at the expense of the poor; lead to further polarization of development between the Northern and Southern hemispheres; lower global market prices; and undermine investment decisions reducing the pressure on businesses to become more efficient. Over time the latter effect means support becomes enshrined in human behaviour and business decisions to the point where people become reliant on, even addicted to, subsidies, 'locking' them into society. Consumer attitudes do not change and become out of date, off target and inefficient; When cuts are suggested many argue (most fervently by those 'entitled', special interest groups and political lobbyists) that it will disrupt and harm the lives of people who receive them, distort domestic competitiveness curbing trade opportunities, and increase unemployment. Individual governments recognise this as a 'prisoner's dilemma' – insofar as that even if they wanted to adopt subsidy reform, by acting unilaterally they fear only negative effects will ensue if others do not follow. Russia, Bangladesh and others represent successful examples. In the US nearly 30% of payments go to the top 2% of farmers. By subsidising inputs and outputs through such schemes as 'yield based subsidisation', farmers are encouraged to over produce using intensive methods, including using more fertilizers and pesticides; grow high yielding monocultures; reduce crop rotation; shorten fallow periods; and promote exploitative land use change from forests, rainforests and wetlands to agricultural land. Cotton growers in the US reportedly receive half their income from the government under the Farm Bill of 2002. The subsidy payments stimulated overproduction and resulted in a record cotton harvest in 2002, much of which had to be sold at very reduced prices in the global market. They promote the expansion of fishing fleets, the supply of larger and longer nets, larger yields and indiscriminate catch, as well as mitigating risks which encourages further investment into large scale operations to the disfavour of the already struggling small scale industry. Collectively, these result in the continued overcapitalization and overfishing of marine fisheries. There are four categories of fisheries subsidies. First are direct financial transfers, second are indirect financial transfers and services. Third, certain forms of intervention and fourth, not intervening. The first category regards direct payments from the government received by the fisheries industry. These typically affect profits of the industry in the short term and can be negative or positive. Category two pertains to government intervention, not involving those under the first category. These subsidies also affect the profits in the short term but typically are not negative. Category three includes intervention that results in a negative short term economic impact, but economic benefits in the long term. These benefits are usually more general societal benefits such as the environment. The final category pertains to inaction by the government, allowing producers to impose certain production costs on others. These subsidies tend to lead to positive benefits in the short term but negative in the long term.

Өндірістік субсидиялар

Ұлыбританиядағы өндіріс саласын зерттеу нәтижесінде мемлекеттік субсидиялардың түрлі күтпеген, тиімсіз салдарлары анықталды. Субсидиялар көбінесе таңдамалы немесе кемсітуші болып келді – кейбір компаниялар есебінен басқалары артықшылыққа ие болды. Гранттар және өндіріс, ҒЗТ келісімшарттары түріндегі мемлекеттік қаражат озық, бәсекеге қабілді фирмаларға да, сондай-ақ ескі, экономикалық тиімсіз кәсіпорындарға да бөлінді. Дегенмен, негізгі қаржы алушылар ірі, орнықты компаниялар болды, ал ұзақ мерзімді экономикалық өсуге мүмкіндік беретін жаңа технологиялық өнімдерді дамытумен айналысқан фирмалардың көп бөлігі жаңа, шағын кәсіпорындар еді. Зерттеу қорытындысы бойынша, субсидиялар берудің орнына, өнеркәсіптік технологиялық даму мен өнімділікті арттыруды көздейтін үкіметтер бизнеске салынатын салық ставкаларының мөлшерлемесін төмендетуі, жаңа зауыттар, жабдықтар мен өнімдерге инвестиция жасау үшін салық жеңілдіктерін ұлғайтуы және нарықтық бәсекелестікке, тұтынушылар таңдауына кедергі келтіретін факторларды жоюы керек.

Басқалар

АҚШ Ұлттық футбол лигасының (NFL) пайдасы 11 миллиард долларды құрап, рекордтық деңгейге жетті, бұл барлық спорт түрлері арасындағы ең жоғары көрсеткіш. НФЛ 2015 жылы өз еркімен бас тартқанға дейін салықтан босатылған мәртебеге ие болды, ал жаңа стадиондар мемлекеттік субсидиялар есебінен салынды. Глобалды даму орталығы жариялаған "Дамуға берілгендік индексі" (CDI) субсидиялар мен сауда кедергілерінің дамытылмаған әлемге тигізетін нақты әсерін өлшейді. Ол сауданы, сондай-ақ көмек немесе инвестиция сияқты алты компонентті пайдаланып, дамыған елдерді дамытылмаған әлемге әсер ететін саясаты бойынша бағалайды және рейтингтейді. Зерттеу нәтижесінде ең бай елдер өз фермерлеріне жылына 106 миллиард доллар субсидия төлейтіні анықталды – бұл көрсеткіш сыртқы көмекке жұмсалатын қаражатқа шамамен тең.