Кіріспе

Қаржылық мәміле және дебиторлық қаржыландыру түрі. Факторинг – бұл қаржылық операция және дебиторлық қаржыландыру түрі, онда кәсіпкерлік өзінің дебиторлық есептерін (яғни, шот-фактураларын) үшінші тарапқа (фактор деп аталады) жеңілдікпен сатады. Кәсіпорын кейде ағымдағы және дереу қолма-қол ақша қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өзінің алуға тиіс активтерін факторингтейді. Форфайтинг – экспорттаушылар өздерінің дебиторлық міндеттемелерін форфайтерге сатқысы келгенде қолданылатын халықаралық сауда қаржысындағы факторингтік келісім. Қосымша ақпарат алу үшін Wiki мақаласына жүгініңіз. Факторинг көбінесе дебиторлық есептік факторинг, шот-фактура факторингі және кейде дебиторлық есептік қаржыландыру деп аталады. Дебиторлық берешекті қаржыландыру – дебиторлық берешектің кепілі ретінде активтерге негізделген несие беру түрін сипаттау үшін дәлірек қолданылатын термин. Коммерциялық қаржы қауымдастығы – активтерге негізделген несие беру және факторинг салаларындағы жетекші кәсіпорын қауымдастығы. АҚШ-та факторинг шот-фактураны дисконттаудан өзгеше (американдық есепте дебиторлық шоттарды беру деп аталады, оны FASB GAAP шеңберінде таратуда). Сондықтан ол Ұлыбританияда қарыз алу болып есептелмейді. Ұлыбританияда келісім әдетте құпия болып саналады, яғни борышкерге дебиторлық берешектің берілуі туралы хабарланбайды және дебиторлық берешекті сатушы фактордың атынан берешекті өндіріп алады. Ұлыбританияда факторинг пен шот-фактура бойынша дисконттау арасындағы басты айырмашылық – құпиялылық. Шотландия заңдары Ұлыбританияның қалған бөлігінен өзгеше, себебі келісімді жүзеге асыру үшін шот борышкерін хабардар ету қажет. Шотландияның Заң комиссиясы бұл мәселені қарастырып, 2018 жылы шотланд министрлеріне ұсыныстар енгізді.

Алу-алу шоттары дисконттау

Қайталама факторингті несие берумен шатастыруға болмайды. Факторинг, шот-фактура бойынша дисконттаудан өзгеше, оның шарасы ретінде борыш берушіге борыш туралы хабарлау көбінесе қажет болмайды, ал факторинг жағдайында борыш берушіге, «хабарлама факторингі» деп аталатын хабарлама арқылы хабарланады. Факторинг пен шот-фактура бойынша дисконттау арасындағы тағы бір айырмашылық – факторинг кезінде сатушы белгілі бір сатып алушының барлық дебиторлық берешегін факторға береді, ал шот-фактура бойынша дисконттауда қарыз алушы (сатушы) нақты шот-фактураларды емес, дебиторлық берешектің сомасын береді. Сондықтан фактор компанияның клиенттерінің несиелік қабілеттілігіне көбірек мән береді. J. Downes, J. E. Goodman, "Қаржы және инвестициялық терминдер сөздігі", Баронның қаржылық нұсқаулары, 2003; және J. G. Siegel, N. Dauber & J. K. Shim, "The Vest Pocket CPA", Wiley, 2005. Факторинг мәмілесі көбінесе қаржылық активтерді, атап айтқанда дебиторлық есептерді сатып алу ретінде құрылады. Қайталама факторингте фактор, есептің өндірілмеуіне борышкердің төлем жасауға қаржылық мүмкіндігі болмаған жағдайда ғана «кредиттік тәуекелді» қабылдайды. АҚШ-та, егер фактор сатып алынған шоттар бойынша кредиттік тәуекелді қабылдамаса, көп жағдайда сот мәмілені кепілдікпен қамтамасыздандырылған несие ретінде қарастырады. Компания шот-фактура бойынша дебиторлық берешекті факторға немесе брокерге тапсыруға шешім қабылдағанда, факторингпен байланысты тәуекелдер мен пайдаларды түсінуі керек. Қаржыландыру сомасы нақты дебиторлық шоттарға, борышкерге және факторинг жүргізілетін салаға байланысты өзгеруі мүмкін. Факторлар борышкердің несиеге лайықты еместігі анықталған жағдайларда немесе шот-фактураның сомасы бизнестің жылдық кірісінің үлкен бөлігін құраса, қаржыландыруды шектеуі мүмкін. Тағы бір маңызды мәселе – шот-фактура бойынша факторингтің құнын есептеу. Ол әкімшілік шығындардан және борышкердің бастапқы шот-фактураны төлеуге уақыт жұмсаған жағдайда есептелетін үстеме пайыздан тұрады. Барлық факторинг компаниялары дебитордан ақша алу үшін уақыт бойынша пайыз алмайды, мұндай жағдайда тек әкімшілік ақыны ескеру жеткілікті, бірақ мұндай мүмкіндіктер салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Факторинг саласында ерекше көзге түсетін негізгі салалар:

1. Тарату
2. Бөлшек сауда
3. Өндіріс
4. Көлік
5. Қызмет көрсету
6. Құрылыс

Дегенмен, көптеген кәсіпорындар өздерінің қаржыландыру моделіне шот-фактура бойынша факторингті сәтті қолдана алады.

Дисконттық мөлшерлеме немесе факторингтік алым

Дисконттық ставка – факторингтік қызмет көрсету үшін факторингтік компанияның алатын төлемақысы. Формалды факторингтік операцияда шот-фактура толығымен сатып алынатындықтан, дисконттық ставка әдетте шот-фактуралардың номиналды құнының проценттік шамасы ретінде көрсетіледі. Мысалы, факторингтік компания 45 күнде төленетін шот-фактура үшін 5% төлем алуы мүмкін. Ал дебиторлық қарызды қаржыландырумен айналысатын компаниялар апта сайын немесе ай сайын төлемақы алуы мүмкін. Осылайша, аптасына 1% төлейтін шот-фактураны қаржыландыру компаниясы сол шот-фактура үшін 6-7% дисконттық ставканы қолдануы мүмкін.

Алдын ала мөлшерлемесі

Алдын ала төлем мөлшерлемесі – факторингтік компанияның шот-фактура сомасынан алдын ала төлейтін пайыздық үлесі. Шот-фактураның номиналды құны мен алдын ала төлем мөлшерлемесі арасындағы айырмашылық факторларды залалдан қорғауға және олардың комиссиясын өтеуге арналған. Шот-фактура толығымен төленгеннен кейін, фактор бизнеске номиналды құн, алдын ала төлем сомасы және комиссия арасындағы айырмашылықты факторингтік қайтару ретінде қайтарады.

Резервтік шот

Шот-фактураның номиналды құны мен алдын төлем арасындағы айырмашылық нақты шот-фактура үшін резерв болып табылады. Сонымен қатар, көптеген факторлар факторингтік компания үшін тәуекелді одан әрі азайтуға көмектесетін ағымдағы резервтік шотты да ұстайды. Бұл резервтік шот әдетте сатушының несие лимитінің 10–15% құрайды, бірақ барлық факторингтік компаниялар резервтік шоттарды ұстамайды.

Ұзақ мерзімді келісімшарттар мен ең төменгі мөлшер

Факторинг ақылары мен шарттары әртүрлі болғанымен, көптеген факторинг компаниялары ай сайынғы ең төменгі соманы белгілейді және пайдалы қарым-қатынасты қамтамасыз ету мақсатында ұзақ мерзімді келісімшартқа қол қоюды талап етеді. Қысқа мерзімді келісімшарттар енді жиі кездесе бастағанымен, "жалпы тізім" факторынгісінде келісімшарттар мен айлық ең төменгі сомалар әдеттегідей болып табылады. Бұл, компанияның барлық шот-фактураларын немесе компанияның белгілі бір қарызкордан түскен барлық шот-фактураларын факторынгіге беруді қамтиды.

Спот-факторинг

Спот-факторинг, немесе жеке шот-фактураны дисконттау, "толық тізімше" баламасы болып табылады және компанияға бір шот-фактураны факторлауға мүмкіндік береді. Бизнес үшін ұсынылатын қосымша икемділік және факторлық қызметтер ұсынушылар үшін болжамды көлем мен ай сайынғы ең төменгі шектің болмауы спот-факторинг операциялары көбінесе жоғарырақ құнға ие екенін білдіреді.

GAAP бойынша қарау

АҚШ-та жалпы қабылданған есеп беру принциптеріне (GAAP) сәйкес, дебиторлық қарыздар, егер сатып алушыда "қайта талап ету құқығы болмаса", FASB ASC 860 10 (немесе Қаржылық есеп беру стандарттарының 140-шы мәлімдемесінің 112-ші тармағы) бойынша "сатылған" деп есептеледі. Бұл, егер сатып алынған тікелей есеп шот борышкерінің төлем қабілетсіздігінен жиналмаса, фактор сатушыдан қосымша төлемдер ала алмайды дегенді білдіреді; алайда, "сапалық шағым" мүмкіндігі сақталады. Яғни, кредиттік тәуекелді өз мойнына алатын, қайта талап ету құқығы жоқ фактор, шот борышкерінің төлем жасауға қаржылық мүмкіндігі болмауына байланысты сатып алынған тікелей есептен туындаған кредиттік шығындарды көтереді және нашар қарызға ұшырайды. Сонымен қатар, GAAP бойынша мәмілені сату ретінде қарастыру үшін сатушының кез келген "қайта талап ету" шарты бойынша ақшалай міндеттемесі сату кезінде анық бағалануы тиіс. Әйтпесе, қаржылық операция кепілдікпен қамтамасыздандырылған несие ретінде қарастырылады, дебиторлық қарыздар кепіл ретінде пайдаланылады. Қайта талап ету құқығы жоқ мәміле жасалған кезде, дебиторлық қарыз балансы қаржылық жағдай туралы есептен алынып тасталады. Тиісті дебетке кіріс есебінде тіркелген шығын және фактордан алынған түсім кіреді.

Тарих

Факторинг, как явление деловой жизни, начался в Англии до 1400 года и попал в Америку с пилигримами около 1620 года. Он тесно связан с ранней деятельностью купеческих банков. Последние, однако, развивались в сторону финансирования, не связанного с торговлей, например, государственного долга. Как и все финансовые инструменты, факторинг развивался на протяжении веков. Это было обусловлено изменениями в организации компаний, технологиями, особенно развитием авиаперевозок и технологий связи без личного контакта, начиная с телеграфа, затем телефона и компьютеров. Эти факторы также стимулировали и были стимулированы изменениями в системе общего права в Англии и Соединенных Штатах. Правительствам потребовалось время, чтобы начать содействовать торговле, финансируемой факторами. Изначально английское общее право гласило, что если должник не был уведомлен, то уступка между продавцом счетов и фактором была недействительна. Законодательство федерального правительства Канады, регулирующее уступку денежных средств, причитающихся ему, до сих пор отражает эту позицию, как и провинциальное законодательство, основанное на нем. Вплоть до нынешнего века суды рассматривали аргументы о том, что без уведомления должника уступка была недействительна. В Соединенных Штатах к 1949 году большинство штатов приняли правило, согласно которому должника не нужно было уведомлять, тем самым открыв возможность для организации факторинга без уведомления. Первоначально отрасль физически завладевала товарами, предоставляла производителю денежные авансы, финансировала кредит, предоставленный покупателю, и страховала кредитоспособность покупателя. В Англии контроль над торговлей, таким образом полученный, привел к принятию Акта Парламента в 1696 году для смягчения монопольной власти факторов. С развитием крупных фирм, создавших собственные отделы продаж, каналы сбыта и знания о финансовой устойчивости своих клиентов, потребность в услугах факторинга изменилась, и отрасль стала более специализированной. К двадцатому веку в Соединенных Штатах факторинг по-прежнему был преобладающей формой финансирования оборотного капитала для быстрорастущей текстильной промышленности. Это произошло, отчасти, из-за структуры банковской системы США с ее множеством мелких банков и, как следствие, ограничений на сумму, которую любой из них мог разумно предоставить фирме. В Канаде, с ее национальными банками, ограничения были гораздо менее строгими, и поэтому факторинг не получил такого широкого распространения, как в США. Тем не менее, факторинг также стал преобладающей формой финансирования в канадской текстильной промышленности. К первому десятилетию 21-го века основная основа государственной политики в отношении факторинга заключалась в том, что продукт хорошо подходит для потребностей инновационных, быстрорастущих фирм, имеющих решающее значение для экономического роста. Вторая основа государственной политики – предоставление принципиально хорошему бизнесу возможности избежать дорогостоящих и трудоемких судебных разбирательств, связанных с защитой от банкротства для поставщиков, сотрудников и клиентов, или обеспечить источник финансирования в процессе реструктуризации фирмы, чтобы она могла выжить и расти.

Қазіргі заманғы түрлері

ХХ ғасырдың екінші жартысында компьютерлердің енгізілуі факторлардың, содан кейін шағын фирмалардың есеп жүктемесін жеңілдетті. Бұл олардың борышкердің несиелік қабілеттілігі туралы ақпарат алу мүмкіндігіне де қатысты. Интернет пен веб-сайттардың пайда болуы бұл процесті жылдамдатып, шығындарды төмендетті. Бүгінде несие туралы ақпарат пен сақтандыру онлайн режимінде дереу қолжетімді. Веб факторлар мен олардың клиенттеріне жинақтау жөніндегі мәселелерді нақты уақытта бірлесіп шешуге мүмкіндік берді. Факс арқылы жіберілген қол қойылған құжаттардың заңдық күшіне ие екендігін қабылдау, «түпнұсқаларды» физикалық жеткізу қажеттілігін жойды, соның салдарынан кәсіпкерлер үшін уақыт шығыны азайды. Әдетте, факторинг – қарым-қатынасқа негізделген бизнес және факторинг операциялары көбінесе қолмен орындалады, қарым-қатынас орнату немесе жан-жақты тексеру кезеңдерінің бір бөлігі ретінде бетпе-бет кездесулер қатысады. Бұл әсіресе шағын бизнес факторынгі үшін дұрыс, онда факторинг компаниялары жергілікті немесе аймақтық нарызға бағытталған. Географиялық шоғырлану оларға өздерінің кішкентай көлемдеріне байланысты, әйтпесе қабылдай алмайтын тәуекелдерді азайтуға көмектеседі. Келісімді экономикалық тұрғыдан тиімді ету үшін көптеген факторинг компаниялары белгілі бір кіріс деңгейін (мысалы, кем дегенде 500 000 долларлық жылдық кіріс) талап етеді және жылдық шарттар мен айлық ең төменгі соманы міндеттейді. Соңғы кезде бірнеше онлайн факторинг компаниялары пайда болды, олар жинақтау, талдау және автоматтандыру арқылы факторингтің артықшылықтарын интернет ұсынатын ыңғайлылықпен және жеңілдікпен ұсынады. Кейбір компаниялар факторингтің тәуекелдік және кеңсе жұмыстарын автоматтандыру үшін технологияны пайдаланады және қосымша ыңғайлылық үшін заманауи веб-интерфейс арқылы қызмет көрсетеді. Бұл оларға ай сайынғы ең төменгі соманы және ұзақ мерзімді шарттарды қажет етпейтін, кірісі төмен шағын кәсіпорындардың кең ауқымына қызмет көрсетуге мүмкіндік береді. Осы компаниялардың көпшілігі Quickbooks сияқты бағдарламалық қамтамасыздармен тікелей интеграцияланған, бұл бизнеске өтінімсіз дереу қаржыландыру алуға мүмкіндік береді. Бұл жаңа формалардың пайда болуы дау-дамайсыз емес. Сынаушылар осы жаңа қатысушылардың ешқайсысы толық несиелік циклды бастан кешірмегенін және олардың несиелік модельдері экономикалық төмендеу кезінде нарықтық сынақтан өтпегенін атап көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір жаңа модельдер нарықтық несие беру форматына сүйенеді. Бұл капитал көзінің уақыт өте келе тұрақты болады ма, жоқ па, белгісіз, өйткені басқа компаниялар, әсіресе Lending Club, 2016 жылдың басында инвесторларды тартуда қиындықтарға тап болды, тіпті MarketInvoice және FundThrough сияқты шот-фактураларды қаржыландыру платформаларындағы таза кіріс Funding Circle сияқты бизнес-несие платформаларына қарағанда жоғары болды.

Мамандандырылған факторлық қызмет

Технологияның дамуымен бірге, кейбір шот-фактураларды сату қызметін ұсынатын компаниялар нақты салаларға бейімделген. Бұл көбінесе бизнестің қажеттіліктеріне ең жақсы бейімделу үшін фактор ұсынатын қосымша қызметтерге әсер етеді. Мысалы, жұмысқа орналастыру бойынша мамандандырылған фактор шот-фактураларды сатумен қатар еңбекақы төлеу және кеңсе жұмыстарын қолдау қызметтерін ұсынуы мүмкін, ал көтерме сауда немесе тарату факторы мұндай қосымша қызметтерді ұсынбауы мүмкін. Бұл айырмашылықтар қызмет құнына, фактордың қарызды өндіріп алу тәсіліне, қызметке кіретін әкімшілік қызметтерге және сатуға болатын шот-фактуралардың ең жоғары сомасына әсер етуі мүмкін.

Жылжымайтын мүлік

2007 жылғы АҚШ рецессиясынан бері факторинг индустриясындағы ең қарқынды дамып келе жатқан салалардың бірі – жылжымайтын мүлік комиссиясы бойынша аванстар. Аванстық комиссиялар факторинг сияқты жұмыс істейді, бірақ олар лицензияланған жылжымайтын мүлік агенттерінің күтілетін және болашақ комиссияларымен жүзеге асырылады. Аванстық комиссиялар алғаш рет Канадада пайда болды, бірақ одан кейін АҚШ-қа тарады. Әдетте, бұл процесс жылжымайтын мүлік агентінің онлайн өтінішінен басталады, ол болашақ комиссияларын жеңілдікпен сату шартына қол қояды; содан кейін факторинг компания ақшаны агенттің банк шотына аударады.

Медициналық факторлау

Денсаулық сақтау саласы ерекше жағдайды құрайды, онда үкімет, жеке сақтандыру компаниялары және басқа да үшінші тарап төлеушілердің ұзақ төлем мерзімдеріне байланысты факторинг өте қажет, бірақ HIPAA талаптары оны қиындатады. Осы себепті, медициналық қарызды факторингпен айналысатын компаниялар осы нарық сегментіне қатысты дамыды.

Құрылыс

Факторинг құрылыс саласында кең таралған, себебі төлем циклдері 120 күнге және одан да ұзаққа созылуы мүмкін. Дегенмен, құрылыс саласы факторлық компаниялар үшін тәуекелді ерекшеліктерге ие. Механиктердің талаптары, "төленген кезде төленеді" деген шарттардың қаупі, жұмыс барысы бойынша төлемдер, қаражатты тоқтатып қою тәжірибесі және экономикалық айналымдарға байланысты тәуекелдердің болуына байланысты, көптеген "жалпылама" факторлық компаниялар құрылыс дебиторлық қарызынан толығымен бас тартады. Бұл құрылыс дебиторлық қарызымен маманданған факторлық компаниялардың пайда болуына әкеп соқты.

Тасымалдау

Факторинг көбінесе тасымалдау компаниялары отын сияқты алдын ала шығындарды жабу үшін қолданылады. Осы салаға маманданған факторлық компаниялар жолдағы жүргізушілерге көмектесу үшін қызметтер ұсынады, соның ішінде шот-фактураларды растау және сканерленген, факс немесе электрондық пошта арқылы жіберілген көшірмелерге қаржы беру мүмкіндігі, сондай-ақ қаражатты тікелей отын картасына (дебеттік карта сияқты жұмыс істейтін) аудару опциясы бар. Тасымалдау факторлары жүк қабылданғаны расталғаннан кейін тасымалдаушыларға аванс беретін жанармай аванстық бағдарламаларын да ұсынады.

Жұмысқа қабылдау

Жұмыспен қамту саласында факторинг тиімді шешім болып табылады, көбінесе уақытша жұмысқа орналастыру агенттіктері қолданады. Олар өздері орналастырған қызметкерлерге әр апта сайын жалақы төлеу үшін бизнесінде жеткілікті қаражат болуын қамтамасыз етуі керек.

Есеп-фактура төлеушілер (борышкерлер)

Ірі фирмалар мен ұйымдар, мысалы, үкіметтер, әдетте, факторингтің бір аспектісімен – үшінші тараптан (яғни, фактордан) хабарлама алғаннан кейін төлемді факторға қайта бағыттаумен айналысатын арнайы процедураларға ие. Мұндай ұйымдардың көпшілігі, бірақ барлығы емес, шағын фирмалардың факторинг қолдануы туралы біледі және шағын, қарқынды өсіп келе жатқан фирмалар мен қайта құрылымдалудағы фирмалар арасындағы айырмашылықты анық ажыратады. Жұмыс орындау жауапкершілігін беру мен факторға қаражат беруді ажырату тапсырыс берушінің немесе борышкердің процестерінде маңызды рөл атқарады. Фирмалар белгілі бір себеппен жеткізушіден тауар сатып алады, сондықтан осы фирманың жұмыс міндеттемесін орындауын қатаң талап етеді. Бірақ жұмыс орындалғаннан кейін, кімге төлем жасалатыны маңызсыз. Мысалы, General Electric компаниясының жұмысқа және төлемдерге қатысты ерекшеліктері бар нақты процедуралары бар. АҚШ үкіметімен тікелей жасалған шарттар талаптарды беруді талап етеді, бұл үшінші тараптарға (факторларға) төлемдер жасауға рұқсат беретін шарттың өзгертілуі болып табылады.

Кері факторлау

Кері факторлық немесе жеткізу тізбегі қаржыландыруында сатып алушы өзінің қарызын факторға сатады. Осы арқылы сатып алушы шот-фактураны қаржыландыруды қамтамасыз етеді, ал жеткізушіге тиімдірек пайыздық ставка ұсынылады.