Византия империясының әскери-әкімшілік бөлінісі

Кіріспе

Византия империясының әскери және әкімшілік бөлінісі

Темалар немесе тематика (θέματα, thémata, жекеше: θέμα, théma) – Орта Византия империясының негізгі әскери және әкімшілік бөліністері. Олар 7 ғасырдың ортасында Оңтүстік-Шығыс Еуропаға славян көші-қонынан және Византия территориясының бір бөлігін мұсылмандар басып алуынан кейін құрылды. Бұл Диоклетиан мен Ұлы Константин құрған бұрынғы провинциялық жүйені алмастырды. Алғашқы темалардың пайда болуы Шығыс Рим армиясының далалық әскерлерінің орналасқан жерлерінен бастау алды, ал олардың аттары сол аймақтардағы әскери бөлімдердің аттарымен сәйкес келді. Темалық жүйе 9-10 ғасырларда өркендеп, ескі темалар бөлініп, жаңа территориялардың жаулануы жаңа темалардың құрылуына әкелді. Бастапқы темалық жүйе 11 және 12 ғасырларда маңызды өзгерістерге ұшырады, бірақ бұл термин империяның соңына дейін провинциялық және қаржылық бөлімше ретінде қолданылып келді.

Өмірбаян

VI ғасырдың соңы мен VII ғасырдың басында Византия империясы барлық жағынан жиі шабуылға ұшырады. Сасанидтер империясы Сирия, Египет және Анатолияға шығыстан қысым көрсетті. Славяндар мен аварлар Фракия, Македония, Иллирия және Оңтүстік Грекияға шабуыл жасап, Балқанда қоныстанды. Ломбардтар Солтүстік Италияны көп қарсылықсыз басып алды. Күшейіп келе жатқан қысымға қарсы тұру үшін, Юстиниан I (527–565) жақында қайта басып алған Батыс провинцияларында император Морис (582–602) азаматтық және әскери билікті экзарх, яғни вице-король тұлғасында біріктіріп, Равенна және Африка экзархаттарын құрды. Бұл оқиғалар Диоклетианның (284–305) реформаларының негізгі қағидаларының бірі болған азаматтық және әскери лауазымдардың қатаң бөлінуін жойды. Осы әкімшілік қайта құрулар Юстинианның батыс жаулап алуларындағы кең ауқымды қайта ұйымдастыруындағы үлгіге ие болды, Африканың (Eparchos tes Afrikís) және Италияның (Eparchos tes Italías) жаңадан құрылған преториандық префекттеріне біріктірілген билік берілді. Юстиниан сондай-ақ қарақшылық пен шетелдік шабуылдардан зардап шеккен шығыс провинцияларының губернаторларын (эпархтар, стрателаттар) әскери және әкімшілік билікпен қамтамасыз етті, империяның епархияларын, Диоклетианның негізгі әкімшілік құрылымын ресми түрде жойды, бірақ одан да маңыздысы, ол квестура экзерцитустың ерекше біріктірілген әскери-азаматтық округін құрды және қалыпты жағдай бойынша, Египет епархиясын жойды, оның орнына әрқайсысының басында біріктірілген билікпен дукс (грекше: стрателат) қойды. Империя 640 жылдарға дейін осы үлгідегі құрылымды сақтап келді, сол кезде империяның шығыс бөлігі мұсылман халифатының шабуылына ұшырады. Сирия мен Египеттің мұсылмандар тарапынан жылдам басып алынуы және Византияның адам күші мен аумағындағы залал империяның өмір сүру үшін күресіп жатқанын көрсетті. Осы бұрын-соңды болмаған дағдарысқа жауап беру үшін империя түбірімен қайта ұйымдастырылды. Ежелгі грек саяси дәстүрі, философиясы және православиелік ілімдерге сәйкес, билік императордың тағайынымен ғана тағайындалған әскери басшылар – стратегтерде шоғырланды, олар өздерінің "фемындарында" вице-король ретінде әрекет етті. Олардың негізгі міндеттері әртүрлі қауымдастықтардан – "хора", "комай" және әртүрлі мемлекеттерден – "проастеион" салық жинау, сондай-ақ жылдам және икемді провинциялық әскерлерді басқару болды. Кіші Азиядағы қалған императорлық аумақ төрт үлкен фемаға бөлінді, және бұрынғы азаматтық әкімшіліктің кейбір элементтері сақталған болса да, олар басқарушы генералға немесе стратегке бағынды.

During the late 6th and early 7th centuries, the Byzantine Empire was under frequent attack from all sides. The Sassanid Empire was pressing from the east on Syria, Egypt, and Anatolia. Slavs and Avars raided Thrace, Macedonia, Illyricum and southern Greece and settled in the Balkans. The Lombards occupied northern Italy, largely unopposed. In order to face the mounting pressure, in the more distant provinces of the West, recently regained by Justinian I (r. 527–565), Emperor Maurice (r. 582–602) combined supreme civil and military authority in the person of an exarch, a viceroy, forming the exarchates of Ravenna and Africa. These developments overturned the strict division of civil and military offices, which had been one of the cornerstones of the reforms of Diocletian (r. 284–305). Said administrative restructurings also found a precedent in Justinian's broad reorganization in the western conquests, denoting combined powers to the newly established Praetorian prefects of Africa (Eparchos tes Afrikís) and Italy (Eparchos tes Italías) respectively. Justinian also endowed governors (eparchs, stratelates) of the eastern provinces plagued by brigandage and foreign invasions with military and administrative powers, formally abolishing the empire's dioceses, Diocletian's main administrative structure, but more importantly, he had also created the exceptional combined military civilian circumscription of the quaestura exercitus and following the norm, abolished the Diocese of Egypt putting a dux (Greek: stratelates) with combined authority at the head of each of its old provinces instead. The empire maintained this precedent structure until the 640s, when the eastern part of the Empire faced the onslaught of the Muslim Caliphate. The rapid Muslim conquest of Syria and Egypt and consequent Byzantine losses in manpower and territory meant that the Empire found itself struggling for survival. In order to respond to this unprecedented crisis, the Empire was drastically reorganized. As established by Hellenistic political practice, philosophies and Orthodox doctrines, power had been concentrated in military leaders strategoi who acted as viceroys in their respective "théma", being appointed by the emperor alone. Their main function around each was the collection of taxes from the different communities "chora", "komai" and from the different states "proasteion" as well as the management of fast and flexible provincial armies. The remaining imperial territory in Asia Minor was divided into four large themes, and although some elements of the earlier civil administration survived, they were subordinated to the governing general or stratēgos.

Шығу тегі

Тақырыптардың шығу тегі мен ерте сипаты ғалымдар арасында қатты дау тудырды. Тема атауының этимологиясы белгісіз, бірақ көптеген ғалымдар Константин Порфирогенеттің жазбаларындағы грекше тілдегі "thesis" ("орналастыру") сөзінен шыққандығын жақтайды. Олардың құрылған мерзімі де нақты емес. 20 ғасырдың көп бөлігінде тақырыптардың құрылуы Византия-Сасан соғыстарының соңғы кезеңінде император Гераклий (610–641 жылдары билеген) тұсында болды деп есептелді. Бұл пікірді қолдаушылардың ішінде Георгий Острогорский ең танымал болды. Ол Теофанның жылнамасынан алынған деректерге сүйенді, онда Гераклийдің 622 жылы "тақырыптардың жеріне" келгені айтылған. Острогорский бұл оқиғаның "Бала Азияның белгілі бір аймақтарында әскерлерді (тақырыптарды) құру процесі осы кезде басталғанын көрсетеді" деп түсіндірді. Алайда, басқа тарихшылар бұл тұжырымға қарсылық білдірді және соңғы зерттеулер тақырыптардың құрылуын 640-660 жылдар аралығында, Констанс II (641–668 жылдары билеген) тұсында болды деп санайды. Сондай-ақ, Острогорскийдің стратегияның әскери және азаматтық билікті бірлесіп жүргізген ерекше, нақты анықталған аймақтар ретінде тақырыптардың құрылғаны туралы тұжырымына қарсы дәлелдер келтірілді. Терминологиялық тұрғыдан алғанда, "тема" сөзі бастапқыда әскерлерге ғана қатысты болған сияқты, ал 7-8 ғасырларда ғана бұл әскерлер орналасқан аудандарға да қолданыла бастады. Бұл мәселеге байланысты әлеуметтік және әскери өзгерістер туралы да сұрақтар туындайды. Острогорскийдің пікірінше, тақырыптардың құрылуымен жаңа типтегі әскер құрылды. Оның ойынша, бұрынғы әскер, шетелдік жалдамалыларға тәуелді болған, жаңа византиялық әскер мемлекеттік жерлерде тұратын жергілікті шаруалар негізінде құрылды (Сасан асваран ұйымымен салыстыра отырыңыз). Алайда, кейбір ғалымдар тақырыптардың құрылуы бұрынғымен үзіліс емес, 6 ғасырдағы үрдістердің жалғасы екенін және оның әлеуметтік әсері шешімді болмағанын болжайды. Алғашқы төрт тақырып – Армян, Анатолиялық, Фракиялық және Опсикий тақырыптары. Армян тақырыбы (Θέμα Ἀρμενιακῶν, Théma Armeniakōn), алғаш рет 667 жылы аталған, Армения армиясының мұрагері болды. Ол Понт, Кіші Армения және Солтүстік Каппадокияның ескі аймақтарын қамтыды, астанасы Амасия қаласы болды. Анатолиялық тақырып (Θέμα Ἀνατολικῶν, Anatolikōn), алғаш рет 669 жылы аталған, Шығыс армиясының (Aνατολῆ, Anatolē) мұрагері болды. Ол Кіші Азияның оңтүстік-орталық бөлігін қамтыды, астанасы Аморион қаласы болды. Бұл екі тақырып бірлесіп, Византияның Анатолиясының қорғанысының бірінші қатарын құрады, мұсылмандық Армения және Сириямен шекаралас болды. Фракия тақырыбы (Θέμα Θρᾳκησίων, Théma Thrakēsiōn), алғаш рет шамамен 740 жылы аталған, Фракия армиясының мұрагері болды және Кіші Азияның орталық-батыс жағалауын (Иония, Лидия және Кария) қамтыды, астанасы, ең болжамдысы, Хонай қаласы болды. Опсикий тақырыбы (Θέμα Ὀψικίου, Théma Opsikiou), алғаш рет 680 жылы аталған, императорлық сақшылардан (латынша Obsequium) құрылды. Ол Кіші Азияның солтүстік-батысын (Битиния, Пафлагония және Галатияның бір бөлігін) қамтыды және Никеяда орналасқан. Оның басшысы kómēs (κόμης, "граф") атағын сақтап қалды. Сонымен қатар, 680 жылы алғаш рет аталған Карабизиандардың (Kαραβισιάνοι, "кемелер халқы") үлкен теңіз бөлімдері, Ильрикалық армияның қалдықтарынан немесе ежелгі квестура экссерцитусынан құрылған болуы мүмкін. Олар жеке тақырыпты құрамады, бірақ Кіші Азияның оңтүстік жағалауы мен Эгей аралдарының бөліктерін басып алды, олардың штаб-пәтері Самоста болды. Олар Византияның жаңа араб флотына қарсы әскери-теңіз күштерінің басым бөлігін құрады, олар Масттар шайқасынан кейін Жерорта теңізі үшін империямен күресті. Алайда, бұл рөлде Карабизиандар қанағаттандыра алмады және 720 жылы олар Кибиррооттар (Θέμα Κιβυρραιωτῶν, Thema Kibyrrhaiotōn) тақырыбының құрылуына байланысты таратылды, ол Кіші Азияның оңтүстік жағалаулары мен Эгей аралдарын қамтыды. Византияның бақылауындағы Фракия аймағының бөлігі болгар қауіп-қатеріне жауап ретінде шамамен 680 жылы тақырып ретінде құрылған болуы мүмкін, бірақ Фракияға басшылық Опсикий графы жүзеге асырған көрінеді. Гректегі Гераклий әулетінің императорларының жорықтары Орталық Грекияны славян басқыншыларынан қайтарып алуға және 687-695 жылдар аралығында Грекия тақырыбын құруға әкелді. Сицилия да 7 ғасырдың соңында тақырып ретінде құрылды, бірақ Италиядағы императорлық иеліктер Равенна экзархісінің немесе жергілікті дуктардың бақылауында қалды, сондай-ақ Византия Африкасы 698 жылы Карфагеннің құлауына дейін. Осы уақытта, Крит және Қырымдағы Херсон императорлық анклавы тәуелсіз архионтиялар құрды. Осылайша, ғасырдың аяғына қарай тақырыптар императорлық басқарудың басты ерекшелігіне айналды. Алайда, олардың үлкен көлемі мен билігі генералдарының бүліктеріне әкеп соқты, бұл 695-715 жылдар аралығындағы аласапыран кезеңде және 741-742 жылдардағы Артабасдтың үлкен бүлігі кезінде байқалды. Артабасдтың бүлігін басу Анатолиялық тақырыптардағы маңызды өзгерістерді баяндады: тым күшті Опсикий екі жаңа тақырыпқа бөлінді – Букелларий және Оптимат, ал императорлық сақшылардың рөлі жаңа типтегі кәсіби күштер, императорлық тагматалар мойнына жүктелді.

The origin and early nature of the themes has been heavily disputed amongst scholars. The very name théma is of uncertain etymology, but most scholars follow Constantine Porphyrogennetos, who records that it originates from Greek thesis ("placement"). The date of their creation is also uncertain. For most of the 20th century, the establishment of the themes was attributed to the Emperor Heraclius (r. 610–641), during the last of the Byzantine–Sassanid Wars. Most notable amongst the supporters of this thesis was George Ostrogorsky who based this opinion on an extract from the chronicle of Theophanes the Confessor mentioning the arrival of Heraclius "in the lands of the themes" for the year 622. According to Ostrogorsky, this "shows that the process of establishing troops (themes) in specific areas of Asia Minor has already begun at this time." This view has been objected to by other historians however, and more recent scholarship dates their creation later, to the period from the 640s to the 660s, under Constans II (r. 641–668). It has further been shown that, contrary to Ostrogorsky's conception of the thémata being established from the outset as distinct, well defined regions where a stratēgos held joint military and civil authority, the term théma originally seems to have referred exclusively to the armies themselves, and only in the later 7th or early 8th centuries did it come to be transferred to the districts where these armies were encamped as well. Tied to the question of chronology is also the issue of a corresponding social and military transformation. The traditional view, championed by Ostrogorsky, holds that the establishment of the themes also meant the creation of a new type of army. In his view, instead of the old force, heavily reliant on foreign mercenaries, the new Byzantine army was based on native farmer soldiers living on state leased military estates (compare the organization of the Sasanian [[aswaran). More recent scholars however have posited that the formation of the themes did not constitute a radical break with the past, but rather a logical extension of pre existing, 6th century trends, and that its direct social impact was minimal. The first four themes were those of the Armeniacs, Anatolics and Thracesians, and the Opsician theme. The Armeniac Theme (Θέμα Ἀρμενιακῶν, Théma Armeniakōn), first mentioned in 667, was the successor of the Army of Armenia. It occupied the old areas of the Pontus, Armenia Minor and northern Cappadocia, with its capital at Amasea. The Anatolic Theme (Θέμα Ἀνατολικῶν, Anatolikōn), first mentioned in 669, was the successor of the Army of the East (Aνατολῆ, Anatolē). It covered southern central Asia Minor, and its capital was Amorium. Together, these two themes formed the first tier of defence of Byzantine Anatolia, bordering Muslim Armenia and Syria respectively. The Thracesian Theme (Θέμα Θρᾳκησίων, Théma Thrakēsiōn), first mentioned clearly as late as c. 740, was the successor of the Army of Thrace, and covered the central western coast of Asia Minor (Ionia, Lydia and Caria), with its capital most likely at Chonae. The Opsician Theme (Θέμα Ὀψικίου, Théma Opsikiou), first mentioned in 680, was constituted from the imperial retinue (in Latin Obsequium). It covered northwestern Asia Minor (Bithynia, Paphlagonia and parts of Galatia), and was based at Nicaea. Uniquely, its commander retained his title of kómēs (κόμης, "count"). In addition, the great naval division of the Carabisians or Karabisianoi (Kαραβισιάνοι, "people of the κᾱ́ρᾰβοι [ships]"), first mentioned in 680, was probably formed of the remains of the Army of the Illyricum or, more likely, the old quaestura exercitus. It never formed a theme proper, but occupied parts of the southern coast of Asia Minor and the Aegean Islands, with its stratēgos seat most likely at Samos. It provided the bulk of the Byzantine navy facing the new Arab fleets, which after the Battle of the Masts contested control of the Mediterranean with the Empire. In the event, the Carabisians would prove unsatisfactory in that role, and by 720 they had been disbanded in favour of a fully fledged naval theme, that of the Cibyrrhaeots (Θέμα Κιβυρραιωτῶν, Thema Kibyrrhaiotōn), which encompassed the southern coasts of Asia Minor and the Aegean islands. The part of the region of Thrace under Byzantine control was probably constituted as a theme at about 680, as a response to the Bulgar threat, although for a time the command over Thrace appears to have been exercised by the Count of the Opsikion. Successive campaigns by the emperors of the Heraclian dynasty in Greece also led to the recovery of control of Central Greece from Slavic invaders, and to the establishment of the theme of Hellas there between 687 and 695. Sicily too was formed as a theme by the end of the 7th century, but the imperial possessions in mainland Italy remained under the exarch of Ravenna or the local doukes, as did Byzantine Africa until the fall of Carthage in 698. At the same time, Crete and the imperial exclave of Cherson in the Crimea formed independent archontiai. Thus, by the turning of the century, the themes had become the dominant feature of imperial administration. Their large size and power however made their generals prone to revolt, as had been evidenced in the turbulent period 695–715, and would again during the great revolt of Artabasdos in 741–742. The suppression of Artabasdos' revolt heralded the first significant changes in the Anatolian themes: the over mighty Opsikion was broken up with the creation of two new themes, the Bucellarian Theme and the Optimates, while the role of imperial guard was assumed by a new type of professional force, the imperial tagmata.

Тақырыптық жүйенің биіктігі, 780-шы жылдар 950-шы жылдар

Тақырыптардың маңыздылығына қарамастан, олар императорлық әкімшілік жүйесінің негізгі бірлігіне айналғанға дейін біраз уақыт өтті. Олар 8 ғасырдың басында белгілі бір аймақтармен байланысты болғанымен, 8 ғасырдың соңына дейін азаматтық-салықтық әкімшілік ескі провинциялық жүйені емес, олардың айналасында ұйымдастырыла бастады. Бұл процесте әр тақырыптың әскери және азаматтық істері стратегиясы арқылы біріктірілген басқаруға көшті, және ол 9 ғасырдың ортасына дейін аяқталды. Осылайша, "классикалық" тақырыптық модель қалыптасты, оны Klētorologion және De Administrando Imperio сияқты еңбектерде кездестіруге болады. Сонымен қатар, Византияның Анатолиялық орталық аймақтарын арабтардың шабуылдарынан қорғау қажеттілігі 8-ші және 9-шы ғасырлардың басында Kleisourai немесе kleisourarchiai ("тар жолдар, бекіністер") деп аталатын бірнеше шағын шекаралық округтердің құрылуына әкелді. Бұл термин бұрын стратегиялық маңызы бар, нығайтылған тау жолдарына қатысты қолданылған, бірақ енді клейсуархтың басқаруындағы жеке округтерді қамтитын кеңейтілді, оларға партизандық соғыс жүргізу және ұсақ және орташа масштабтағы шабуылдар мен шапқыншылықтарға қарсы тұру міндеті жүктелді. Бірте-бірте олардың көпшілігі толыққанды тақырыптарға дейін көтерілді.

Жүйенің құлдырауы, 960-шы жылдар 1070-шы жылдар

Византияның 10-ғасырда Шығыс пен Балқандағы әскери науқандары басталғанда, әсіресе Никефор II (963-969), Иоанн I Цимиск (969-976) және Василий II (976-1025) императорлары тұсында жаңадан бағындырылған аумақтар да тематикалар құрамына енгізілді, бірақ олар, әдетте, 7 және 8-ғасырларда құрылған алғашқы тематикалардан кішірек болды. Осы кезеңде "кіші" (μικρὰ θέματα) немесе "әрмен" (ἀρμενικὰ θέματα) деп аталатын тематикалардың жаңа класы пайда болды, византиялық дереккөздер оларды дәстүрлі "үлкен" немесе "Рим" тематикаларынан (ῥωμαϊκά θέματα) анық ажыратады. Көбінесе олар тек бір бекініс пен оның төңірегіндегі аумақтан тұратын, кіші стратеги (арабтар зируар, армяндар зоравар деп атаған) басқаратын және негізінен жаяу әскерден құралған, шамамен 1000 сарбаздық гарнизонға ие болды. Атауынан көрініп тұрғанындай, олардың көп бөлігі армяндардан – жергілікті тұрғындардан немесе византиялық билік орнатқандардан құралды. Олардың ерекшеліктерінің бірі – офицерлердің өте көп саны болды (мысалы, Шарпезикион тематикасында 22 аға және 47 кіші турмарх болды). Қорғануға ыңғайлы болғанымен, "әрмен" тематикалары ірі шабуылдарға дербес жауап бере алмайтын немесе ұзаққа созылған шабуылдық операциялар жүргізе алмайтын. Сондықтан, 960-шы жылдардан бастап, ескі тагматалардан және жаңадан құрылған әскерлерден кәсіби полктердің саны шекара бойында артты. Оларды басқару және кіші шекаралық тематикалардың күштерін үйлестіру үшін дукс немесе катепаноның басшылығымен бірнеше ірі аймақтық басқару орталықтары құрылды. Шығыста Иоанн Цимиск құрған үш бастапқы басқару орталығы – Антиохия, Халдия және Месопотамия дуктарының басқаруы болды. Византия 11-ғасырдың басында Үлкен Арменияны бағындырған кезде, олар Иберия, Васпуракан, Эдесса және Ани басқару орталықтарымен толықтырылды немесе алмастырылды. Сол сияқты, "әрмен" тематикалары 11-ғасырдың ортасында бір стратегидің басқаруына біріктірілген болуы мүмкін.

With the beginning of the Byzantine offensives in the East and the Balkans in the 10th century, especially under the warrior emperors Nikephoros II (r. 963–969), John I Tzimiskes (r. 969–976) and Basil II (r. 976–1025), newly gained territories were also incorporated into themes, although these were generally smaller than the original themes established in the 7th and 8th centuries. At this time, a new class of themes, the so called "minor" (μικρὰ θέματα) or "Armenian" themes (ἀρμενικὰ θέματα) appear, which Byzantine sources clearly differentiate from the traditional "great" or "Roman" themes (ῥωμαϊκά θέματα). Most consisted merely of a fortress and its surrounding territory, with a junior stratēgos (called zirwar by the Arabs and zoravar by the Armenians) as a commander and about 1,000 men, chiefly infantry, as their garrison. As their name reveals, they were mostly populated by Armenians, either indigenous or settled there by the Byzantine authorities. One of their peculiarities was the extremely large number of officers (the theme of Charpezikion alone counted 22 senior and 47 junior tourmarchai). While well suited for defence, the "Armenian" themes were incapable of responding to major invasions or undertake sustained offensive campaigns on their own. Thus, from the 960s, more and more professional regiments, both from the old tagmata and newly raised formations, were stationed along the border. To command them as well as coordinate the forces of the small frontier themes, a number of large regional commands ("italic=no" or "italic=no"), under a doux or katepano, were set up. In the East, the three original such commands, set up by John Tzimiskes, were those of the doukes of Antioch, Chaldia and Mesopotamia. As Byzantium expanded into Greater Armenia in the early 11th century, these were complemented or replaced by the commands of Iberia, Vaspurakan, Edessa and Ani. In the same vein, the "Armenian" themes seem to have been placed under a single strategos in the mid 11th century.

Өзгеріс және құлдырау: XI-XII ғасырлар

Комнен дәуірі империяның бағын қысқа мерзімге қайта жаңғыртты, өйткені Алексий I Комнен қазір "Комнен армиясы" деп танылатын әскерді құрды, бұл тақырыптық жүйемен үзіліс болды. Жаңа әскер император мен билеуші династияның ықпалында жоғары деңгейде орталықтандырылды және Комнендік қайта жаңғыртуға тән тұрақтылықты қамтамасыз етті. Бұл әскер бұрынғы армияға қарағанда варяг гвардиясы сияқты жалдамалыларға көбірек сүйенді, тақырыптардың маңыздылығын азайтты. Империя орталықтанғандықтан, стратегтердің билігі азайды. Императорлар көбінесе туыстарын губернаторлыққа тағайындап, олардың тәуелсіздігін шектеді және орталықтандырылған императорлық басқаруды нығайтты. Комнендік қайта жаңғырту Манзикерт апатынан кейін Анатолияның әлсіреген тақырыптарын басқару үшін жаңа жүйені қажет етті. Тақырыптар Комнен дәуіріндегі императорлық орталықтандыру үрдісін ұстанды, губернаторлар императорлық отбасының мүшелері болды және тек императорға адал болды. Бұл бір кездегі үлкен Анатолия тақырыптарының тәуелсіздігін жойды. Жаңа әскери губернаторлар (Doux немесе Katepanos деп аталады) императордың атынан күшті орталықтандырылған рөлдерді атқарды, соның арқасында әскери қызметтегі шетелдіктердің келуін реттеуге және көтеріліс жағдайында оларға қарсы тұруға мүмкіндік болды. Губернаторлық лауазымдары тек Комнендер отбасының туыстарына ғана берілді және тиімді болғанымен, империяны шетелдік жалдамалыларға тәуелді етіп, грек халқының көп бөлігін ысырапқа жіберіп, оны еуропалық державалардың ықпалына бұрын-соңды болмағандай бағындырды. Әр тақырыпты катепан немесе дукс басқарды, олардың билігі әскери және азаматтық болды, бұрынғы турмаларды қамтитын катепанакияларға бөлінді, енді әрқайсысы практор басқарды, олар проноярлардың қолындағы бірдей әскери және азаматтық міндеттерді атқаратын турмархтардың орнына келді. Проноярлар императорлық тагмалардың резервінің көп бөлігін құрады, біртіндеп заңсыз жер иеленген монастырлар мен динатойлармен қатар орналасты. Алексийдің салық реформаларынан кейін олар әртүрлі заңсыз алынған қалалар мен қауымдастықтарды ресми түрде рәсімдей алды, егер олар мемлекеттік қазынаға жаңа иеліктерінен толық салық жинауды қамтамасыз ете алса, бұл процеске монархтың берген көптеген хрисобулалары да ықпал етті. Комнен дәуіріндегі Византия армиясы тақырыптардың гүлденген кезеңіндегі әскер санына жете алмады, ал жаңа жүйе ұзақ мерзімді перспективада күтіп тұруға қымбат екенін көрсетті. Оның тиімділігі күшті әскербасы императорлардың болуына байланысты болды. 1180 жылы Мануил I Комненнің қайтысымен жаңа құлдырау кезеңі басталды.

The Komnenian era saw a brief restoration of the empire's fortunes as the force now known as the 'Komnenian army' was established by Alexios I Komnenos, marking a decisive break with the thematic system. The new army was highly centralized in the person of the emperor and the ruling dynasty, and provided an element of stability which characterized the Komnenian restoration. It was noticeably more reliant on mercenaries such as the Varangian guard than the previous army, reducing the importance of the themes. The strategoi increasingly lost power as the empire centralized. The emperors often appointed relatives to the governorships, reducing their autonomous character and solidifying centralized imperial administration. The Komnenian restoration required a new system to manage the severely weakened themes of Anatolia due to the catastrophe of Manzikert. The themes followed the Kommenian era trend of greater imperial centralization with the governors being members of the imperial family, owing their allegiance solely to the emperor. This eroded the old independent character of the once large Anatolian themes. The new military governors (called Doux or Katepanos indiscriminately) assumed strongly centralized roles on the emperor's behalf so that the influx of landed pronoia foreigners in military service could be regulated and counteracted in cases of uprising. The governorships were specifically reserved for relatives of the Komnenian family alone and though efficient emergency measures, it successfully turned the empire into a dependency on foreign mercenaries, yielding the mass of native Greeks and making it unprecedentedly subordinate to the will of its European counterparts. Each Theme was overseen by a Katepanos or Doux, whose authorities was both military and civil, subdivided into Katepanakias encompassing the old Tourmas, now each ruled by a Praktor instead of a Tourmarches fulfilling the same civic and military roles now widely in the hands of pronoiars. The pronoiars became the bulk of the imperial tagmata's reserves, slowly taking their place side by side with the totally lawless landed monasteries and the dynatoi, who after Alexios's tax reforms could formalize the various illegally acquired towns and communes as long as they could secure the full taxation of their new domains by the fisc, a process worse fueled by the extensive chrysobulas of different institutions granted by the monarch. The Byzantine army of the Komnenian era never managed to field the manpower of the themes in their heyday, and the new system proved more expensive to maintain in the long run. It also relied on a succession of strong soldier emperors to be effective. With the death of Manuel I Komnenos in 1180, a new period of decline set in.

Кейінгі византиялық тематика

Ангелоилер әулетінің салдарынан назарсыздаулық пен орталық биліктің әлсіреуі 12 ғасырдың соңында облыстардың маңыздылығын жоғалтты. Орталық билік құлдыраған сайын "деспотаттар" сияқты аймақтық азаматтық билік күшейді, Палеологтар әулеті билікке келген кезде облыстар толыққанды құлдырап қалды. Империяның сол кездегі қиын жағдайы жаңа әкімшілік реформаларға мүмкіндік бермеді, тіпті оның қарсы шаралары мақсатына жетпегеніне қарамастан, Комнендердің құрылымдық мұрасы толық сақталды. Императорлық бақылаудағы маңызсыз шағын облыстар тікелей кетепнакияларға немесе кефалатиондарға біріктірілді, олардың әрқайсысын кетепан немесе кефале әскери және азаматтық билікпен, бекіністер мен маңызды жолдар маңында басқарды, ал ең маңызды емес міндеттерді орынбасарларға жүктеді.

Жаңа тақырыптар тізімі, 930-шы жылдар 1060-шы жылдар

Бұл Византияның бағындырулары кезінде Шығыс (әсіресе "әрмен" тақырыптары немесе генералдықтар, стратегиялар), Италия және Балканда құрылған жаңа ірі немесе кіші провинциялар (тақырыптар) болды. Тақырып (грекше атауы) Күні Астанасы Ескертулер Арце (Ἄρτζε) Арце Эскориал Тактиконында тіркелген кіші тақырып. 979 жылы Давид III Таоға берілді, 1000 жылы Давид қайтыс болғаннан кейін қайта алынып, Иберия катепанатына бағындырылды. 1049 жылы түріктермен қиратылды. Асмосатон (Ἀσμόσατον) Асмосатон 1050 жылдарға дейін сақталды, содан кейін түріктер басып алды. Болерон/Неос Стримон (thema Voleroù/Nèou Strymōnos, Θέμα Βολεροῦ/Νέου Στρυμῶνος) Серрес Болгария (thema Boulgarias, Θέμα Βουλγαρίας) 1018 жылы император Василий II Болгарияның Самуилді жеңгеннен және Бірінші Болгария империясы құлағаннан кейін құрылған Скупи. Аймағы Скопье және Охрид (қазіргі Солтүстік Македония және Оңтүстік Сербия) аймақтарын қамтыды. Калабрия (thema Kalavrias, Θέμα Καλαβρίας) Регий Сицилияны мұсылмандар басып алғаннан кейін, 902 жылдан бастап Сицилия тақырыбы Калабриямен шектелді, бірақ 10 ғасырдың ортасына дейін бастапқы атауын сақтады. Харпезикий (Χαρπεζίκιον) Харпезикий Кіші тақырып. Хавзизий (Χαυζίζιον) Хавзизий Бингел таулары аймағын қамтитын кіші тақырып. Хозанон (Χόζανον), шамамен 948/952 Хозанон "әрмен тақырыбы". Кипр (thema Kyprou, Θέμα Κύπρου) 965 Лейкосия 688 жылдан бастап Византиялық-Араб кондоминиумы, 965 жылы Византия толыққанды қайта басып алғанға дейін. Дерзене (Δερζηνῆ) Хозанон Кіші тақырып, Дерзене әкімшілігі көбінесе Халдия тақырыбының лауазымды тұлғаларына сеніп тапсырылды. Эдесса (thema Edēssēs, Θέμα Ἐδέσσης) Эдесса 1032 жылы Георгий Маниак басып алды, ол стратегияның, кейіннен дукстың ордасы болды, 1086 жылы түріктер басып алғанға дейін. Евфрат қалалары (Παρευφρατίδαι Πόλεις) Кіші тақырып. Гексакомия немесе Гексаполис (Ἑξακωμία/Ἑξάπολις) Кіші тақырып, атауы "алты ауыл/қала" дегенді білдіреді, Ликандос және Мелитене арасындағы аймақ. Сондай-ақ епископтық орын болған. Иберия (θέμα Ἰβηρίας) немесе шамамен 1023 жыл Теодосиополь Давид III Тао-Тайкқа тиесілі аумақтардан құрылды, ол оларды Василий II-ге мұра етіп қалдырды. Құрылған күні ғалымдар арасында даулы. 1045 жылы Анимен, 1064 жылы Карспен біріктірілді. Кама (Κάμα) Эскориал Тактиконында ғана тіркелген кіші тақырып, орны белгісіз. Лукания (thema Leukanias, Θέμα Λευκανίας) Турси Манзикерт (Ματζικέρτ) Манзикерт Давид III Таодан мұра етілген аумақтардың бір бөлігі, стратегияның ордасы болды, кейінірек Васпуракан дуксының бағыныштысы болды. Мелитене (Μελιτηνή) Мелитене 934 жылы Иоанн Куркуас басып алғаннан кейін императорлық кураторлыққа (kouratoreia) айналды. Паристрион/Парадунавон (thema Paristriou/Paradoùnavon, Θέμα Παριστρίου/Παραδούναβον) Доростолон Самосата (Σαμόσατα) Самосата 958 жылы Византия басып алғаннан кейін стратегияның ордасы болды. Сирмий (thema Sirmiou, Θέμα Σιρμίου) Сирмий 1018 жылы Болгария империясының солтүстік-батыс бөлігінде (Сирмия) құрылды. Тарантас (Τάραντας) Тарантас Эскориал Тактиконында ғана тіркелген кіші тақырып. Тарон (Ταρών) 10 ғасырдың басынан бері Империяның тәуелділігінде болды, Тарон аймағы 966/967 жылдары тақырыпқа айналды және Манзикерттен кейін түріктерге жоғалғанға дейін Византия провинциясы болып қалды. Тефрика/Леонтокоме (thema Tephrikēs/Leontokōmēs, Θέμα Τεφρικῆς/Λεωντοκώμης) Тефрика Византия Пауликий княздығын қайта басып алғаннан кейін клейсура ретінде құрылды, VI Лео кезінде Леонтокоме деп қайта аталды, 930 жылдары тақырыпқа айналды. Теодосиополь (Θεοδοσιούπολις), тағы да 1000 жылы Теодосиополь 949 жылы Византия басып алғаннан кейін тақырып ретінде құрылды, 979 жылы Давид III Таоға берілді, 1000 жылы қайта алынды, Иберия тақырыбының астанасы болды. Вааспаркания (Βαασπρακανία) Васпураканның патшасы Сенекерим Хованнес өзінің мемлекетін Империяға берген кезде құрылды. Вандағы дукс/катепан басқарды, 1071 жылдан кейін түріктер басып алғанға дейін сақталды.

These were the new major or minor themes (provinces), established during the Byzantine conquests, in the East (the so called "Armenian" themes or generalships, strategiai), in Italy and in the Balkans. Theme (name in Greek) Date Capital Comments Artze(Ἄρτζε) Artze A minor theme attested in the Escorial Taktikon. Ceded to David III of Tao in 979, recovered after David's death in 1000 and subordinated to the catepanate of Iberia. The town was destroyed by the Turks in 1049. Asmosaton(Ἀσμόσατον) Asmosaton A minor theme, it survived until conquered by the Turks in the 1050s. Boleron/Neos Strymon(thema Voleroù/Nèou Strymōnos, Θέμα Βολεροῦ/Νέου Στρυμῶνος) Serres Bulgaria(thema Boulgarias, Θέμα Βουλγαρίας) Scupi established by Emperor Basil II after the victory over Samuel of Bulgaria and the fall of the First Bulgarian Empire in 1018. It was based on the wider regions of Skopje and Ohrid (modern North Macedonia and south Serbia). Calabria(thema Kalavrias, Θέμα Καλαβρίας) Rhegion Following the Muslim conquest of Sicily, from 902 the Theme of Sicily was limited to Calabria, but retained its original name until the middle of the 10th century Charpezikion(Χαρπεζίκιον) Charpezikion A minor theme. Chavzizin(Χαυζίζιον) Chavzizin A minor theme covering the area of the Bingöl Dağ mountains. Chozanon(Χόζανον) , possibly 948/952 Chozanon An "Armenian theme". Cyprus(thema Kyprou, Θέμα Κύπρου) 965 Leukosia Byzantine Arab condominium from 688 until the definite Byzantine reconquest in 965. Derzene(Δερζηνῆ) Chozanon A minor theme, the administration of Derzene was often entrusted to officials of the theme of Chaldia. Edessa(thema Edēssēs, Θέμα Ἐδέσσης) Edessa Captured by George Maniakes in 1032, it became seat of a strategos, later a doux, until conquered by the Turks in 1086. Euphrates Cities(Παρευφρατίδαι Πόλεις) Minor theme. Hexakomia or Hexapolis(Ἑξακωμία/Ἑξάπολις) Minor theme, its name means "six villages/cities", a region between Lykandos and Melitene. It apparently was also an episcopal see. Iberia(θέμα Ἰβηρίας) or c. 1023 Theodosiopolis Formed out of the territories of David III of Tao–Tayk, which he bequeathed to Basil II. The date of establishment is disputed among scholars. United with Ani in 1045 and with Kars in 1064. Kama(Κάμα) Minor theme attested only in the Escorial Tactikon, location uncertain. Lucania(thema Leukanias, Θέμα Λευκανίας) Tursi Manzikert(Ματζικέρτ) Manzikert Part of the territories inherited from David III of Tao, it was the seat of a strategos, later probably a subordinate of the doux of Vaspurakan. Melitene(Μελιτηνή) Melitene Became an imperial curatorship (kouratoreia) after conquered by John Kourkouas in 934. Paristrion/Paradounavon(thema Paristriou/Paradoùnavon, Θέμα Παριστρίου/Παραδούναβον) Dorostrolon Samosata(Σαμόσατα) Samosata Became the seat of a strategos after the Byzantine conquest in 958. Sirmium(thema Sirmiou, Θέμα Σιρμίου) Sirmium Established in 1018 at the northwestern part of the Bulgarian Empire (Syrmia) Tarantas(Τάραντας) Tarantas Minor theme attested only in the Escorial Taktikon. Taron(Ταρών) A dependency of the Empire since the early 10th century, the region of Taron became a theme in 966/7 and remained a Byzantine province until lost to the Turks after Manzikert. Tephrike/Leontokome§(thema Tephrikēs/Leontokōmēs, Θέμα Τεφρικῆς/Λεωντοκώμης) Tephrike Formed as a kleisoura after the Byzantine reconquest of the Paulician principality of Tephrike, renamed Leontokome under Leo VI the Wise, became a theme in the 930s. Theodosiopolis(Θεοδοσιούπολις) , again in 1000 Theodosiopolis Formed as a theme after the Byzantine conquest in 949, ceded to David III of Tao in 979, recovered in 1000, it became the capital of the theme of Iberia. Vaasprakania(Βαασπρακανία) Established when Seneqerim Hovhannes, king of Vaspurakan, ceded his realm to the Empire. Governed by a doux/katepano at Van, it lasted until overrun by the Turks after 1071.

Кейінгі тақырыптар, 12-13 ғасырлар

Тақырыбы (аты грекше) Күні Астанасы Ескертулер Майандрос Никея кезеңінің маңызды емес тақырыбы, кейіннен Оңтүстік Тракия тақырыбының бір бөлігіне айналды. Миласа және Меланудион Кіші Азиядағы Маеандр өзені аңғарының оңтүстігіндегі аумақтарды қамтитын маңызды емес тақырып, Кибирреот және Тракия тақырыптарының бөліктерінен құрылған. Никея империясы тұсында да бар болды. Неокастра Мануил Комненнің Азия шекарасын қайта ұйымдастыруының бір бөлігі ретінде Солтүстік Тракия тақырыбынан құрылған. Никея империясы тұсында да бар болды.