Кіріспе

1945 жылдан 1959 жылға дейін Ирландия президенті Сеан Томас О'Келли (Seán Tomás Ó Ceallaigh; 25 тамыз 1882 – 23 қараша 1966), бастапқыда Джон Т. О'Келли, 1945 жылдың маусымынан 1959 жылдың маусымына дейін Ирландияның екінші президенті қызметін атқарған ирландтық Fianna Fáil саясаткері. Ол сонымен қатар 1932 жылдан 1945 жылға дейін Ирландияның премьер-министрінің орынбасары болды (1932 жылдан 1937 жылға дейін Ирландия еркін мемлекетінің Атқару кеңесінің вице-президенті, ал 1937 жылдан 1945 жылға дейін – Tánaiste), 1932 жылдан 1939 жылға дейін жергілікті басқару және халық денсаулығы министрі, 1939 жылдан 1945 жылға дейін қаржы министрі және 1919 жылдан 1921 жылға дейін Dáil Éireann төрағасы болды. Ол 1918 жылдан 1945 жылға дейін Течта Дала (ТД) мүшесі болды.

Ерте өмір

О'Келли Дублиннің орталық қаласында дүниеге келді, бірақ оның нақты туған жері даулы. Джон деп крещение алған ол, Беркли Роудта аяқкиім тіккен Сэмюэл О'Келли мен Кэтрин О'Дианың үлкен ұлы болды. Оның үш қарындасы және төрт інісі болды, олардың екеуі Патрик Пирспен Санкт-Энда мектебінде білім алды. О'Келлидің алғашқы мектебі Маунтджой көшесіндегі Мәмілеші қарындастар (1886–1890), содан кейін Сент-Мэри алаңындағы Христиан бауырлары мектебі (1890–1894) болды. Оның жоғары білімі Солтүстік Ричмонд көшесіндегі Христиан бауырларының О'Коннелл мектебінде (1894–1898) өтті. О'Келли 1898 жылы Т. В. Листердің кіші көмекшісі болып Ирландия Ұлттық кітапханасына қабылданды, 1902 жылға дейін онда жұмыс істеді және Кельт әдеби қоғамының мүшесі атанды.

Синн Фэйндегі белсенді

Ол дереу-ақ Артур Гриффитпен Гейл лигасының ұйымдық әкімшілік құжаттары бойынша жұмыс істеуге кірісті. Ол Гриффиттің назарына 1901 жылдан бастап Бартоломей Тилинг айналымының мүшесі ретінде Ирландия Республикалық Бауырластығына қосылған жылдары ілікті. О'Келли 1905 жылы құрылған кезде, сол кездегі шағын екі монархиялық, капиталистік партия болған Синн Фейнге, оның негіздеушілерінің бірі ретінде қосылды. 1908 жылдан бастап ол қозғалыстың құрметті бірлескен хатшысы болды және 1925 жылға дейін осы лауазымда қалды. 1906 жылы ол Дублин корпорациясына сайланды және 1924 жылға дейін Иннс-Кей округіндегі орынды сақтап қалды. Бір ізбасар-насылдардың бірі Томас Келли болды, ол Дублиннің кемтар аудандары үшін муниципалды дренаж жүйесін жақсарту үшін үкіметке қысым көрсетуде оған қосылды. Әйгілі Майкл О'Фланаган сияқты, О'Келли де 1908 жылы Папа Пий X-ке ирланд тілінде сөз сөйлеуге таңдалды. Екеуі де ирланд мәдениетін насихаттаған екі тілді партия мүшелері болды. О'Келли 1913 жылы Ирландиялық еріктілердің негізін қалаушыларының бірі болды. 1914 жылдың тамызында ол Килкул, Уиклоу округіне қару-жарақ түсіруді тоқтатуға шақыру жасады. 1915 жылдың наурыз айында О'Келли Нью-Йоркке барып, Клан На Гейлге ИРБ-ның Дублинде көтеріліс жоспарларын жеткізді.

Пасхалық көтеріліс

О'Келли Мэри Райанмен Пасха көтерілісі кезінде танысты. Ол 1916 жылдың 18 мамырында әпкесі Неллмен бірге белгісіз қылмыстар бойынша тұтқындалып, Маунтджой түрмесіне қамалды. Тарихшылар оның әпкесі Мин Райанмен жаңылыстырылған болуы мүмкін деп санайды. Кит, Мэри Райанның лақап аты, Дублин университетінде француз тілінен профессор болды. Ол әпкелерімен бірге Дублиндегі 19 Ranelagh Road мекенжайындағы үйде тұрды, О'Келли сонда барып тұратын. Олар 1918 жылы үйленді. О'Келли партиялық жұмыстың ортасында болды. Лиам О'Брианның айтуынша, ол Галвей графтығындағы Атенридегі "Барлық Ирландия" еріктілер штабының бар екенін білген аз адамның бірі болды. Лиам О'Брианның сөзіне қарағанда, ол Лимериктен Шеннонға дейінгі батыс төбелердегі көтерілісті ұйымдастыруға қатысты. Сонымен қатар, ол Балмер Хобсонды IRB-нің қамауынан босатуға жауапты болды. Осыдан кейін Хобсонның құпия "жоғалуы" Ирландияның "шынайы ұлы" қозғалыстан шеттетілген сәтіне айналды; бірақ О'Келли оның өмірін сақтап қалған болуы мүмкін. Көтеріліс кезінде П.Х. Пирс оны штаб капитаны етіп тағайындады. Ол GPO-ға жиі кіріп-шығып, төрт басқа адаммен бірге "Республика үкіметінің азаматтық әкімшісі" лауазымын құруға шақырылды. Алайда, жоба іске аспады, мүмкін, Ұлыбританиядан тәуелсіз саяси құрылымға дайындық жасау туралы ой жоқ болды. 1916 жылғы Пасха көтерілісінен кейін О'Келли түрмеге қамалып, босатылып, қайтадан тұтқындалды. Ол Рединг түрмесіне жіберілді, содан кейін Ұлыбританиядағы HM Prison Eastwood Park түрмесінен қашып, Ирландияға оралды. "Синн Фейн еріктілер жиналыстарына жамылғы болды." Синн Фейн үлкен жеңіске жетті.

1918 жылғы жалпы сайлау

О'Келли 1918 жылғы жалпы сайлауда Дублин Колледж Грин округінен «Синн Фэйн» партиясынан Парламент мүшесі болып сайланды. Хатшылық қызметін атқарар кезінде О'Келлиге 1918 жылғы қазан айында партияның «Ард Фейс» құрылтайында келісілген «Dáil Éireann» құрылтай жиналысына «Синн Фэйн» атқару комитетін дайындау міндеті жүктелді. Ол, басқа «Синн Фэйн» депутаттарымен бірге, Лондондағы Ұлыбритания Парламентінің Төменгі палатасындағы өкілдігін қабылдаудан бас тартты. Олардың орнына Дублинде «Dáil Éireann» деп аталған ирландиялық парламент құрды. О'Келли Бірінші «Dáil» төрағасы («Ceann Comhairle») қызметін атқарды. О'Келли өзі редакциялаған «Демократиялық бағдарламаны» жариялады, ол сайлаушылардың қолдауына ие болмаған тәуелсіздік және сепаратизм идеяларын кеңінен жариялады. Шындығында, бұл құжат белгілі бір мақсатты көздемейтін, көшбасшы Пирстің қазасынан кейін, оның стилінде жазылған, еңбек партиясының жетекшісі Томас Джонсоннан алынған қаңқа тәрізді материал еді. О'Келлидің 1919 жылы АҚШ Президенті Вудро Вильсонға Версальге жол тартқанда Дублинге соғу туралы ұсынысы мүлдем қабылданбады. Вильсон өзін-өзі анықтау лигасынан шығып жатқандықтан, оның сыншылары О'Келлиді «мақтанқор» деп атады. АҚШ Сенатының маусымдағы қаулысына қарамастан, Президент «Үлкен Төрттікпен» жасасқан келісімінен бас тартпады. Ол сондай-ақ Ирландия Республикасының елшісі ретінде қызмет етті, Республиканың тәуелсіздігін мойындауды және оны Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бейбіт келісімдерге қатысуға Париж бейбіт конференциясына қабылдауды талап етті. Клемансоға жолданған бұл өтініш шын ниетпен болғанымен, Франция мен Ұлыбританияның соңғы төрт жыл бойы одақтас болғанын ескермеді. О'Келлидің ізденісімен Парижге, одан да білікті Джордж Гаван Даффи елші ретінде келді, ол танымал адвокаттар мен дипломаттар отбасынан шыққан еді. 1920 жылы О'Келли Италияға көшіп, Рим Папасы XV Бенедиктпен кездесіп, Ирландиядағы саяси ахуал туралы хабардар етті. Сол кезде О'Келли Италияның болашақ диктаторы Бенито Муссолинимен де кездесті, ол ирландтық және басқа «Синн Фэйн» өкілдеріне ИРА үшін қару-жарақ алуға көмектесті.

Де Валераның жақын досы

О'Келли Эмон де Валераның жақын серіктесі болды, ол түрлі уақытта Dáil Éireann президенті (1919 жылдың сәуірінен 1921 жылдың тамызына дейін премьер-министр) және Республика президенті (1921 жылдың тамызынан 1922 жылдың қаңтарына дейін) қызметін атқарды. Де Валера сияқты, ол да 1921 жылдың желтоқсанында британдық және ирландтық үкіметтерінің өкілдері қол қойған ағылшын-ирланд келісім-шартына қарсы болды. Де Валера 1922 жылдың 6 қаңтарында Республика президенті лауазымынан кеткен кезде О'Келли Парижден Дублинге оралып, де Валера президенттік лауазымға оралуы мүмкін болған келісімді жасауға тырысты. Ашуға буырқанған де Валера ұсыныстан бас тартып, О'Келлиге Парижге қайтуын бұйырды. Ирландия азамат соғысы кезінде О'Келли 1923 жылдың желтоқсанына дейін түрмеде отырды. Содан кейін ол келесі екі жылды Синн Фэйннің АҚШ-тағы өкілі ретінде өткізді.

Фианна Фейл партиясының негізін қалаушы

1926 жылы де Валера Синн Фейнді тастап, Фианна Фейл партиясын құрғаннан кейін О'Келли Ирландияға оралып, жаңа республикалық партияның вице-президенті болып тағайындалды. 1927 жылғы наурыз айында ол "The Nation" газетінің редакторы болды және 1927 жылғы маусымдағы жалпы сайлау алдында жаңа партияға қолдау көрсетуде маңызды рөл атқарды. 1932 жылы де Валера сол жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетіп, Атқарушы Кеңестің президенті (Ирландия еркін мемлекетінің премьер-министрі) болып тағайындалған кезде О'Келли Атқарушы Кеңестің вице-президенті (премьер-министрдің орынбасары) болып тағайындалды. Сондай-ақ, жергілікті басқару министрі болып тағайындалды. О'Келли Ирландия еркін мемлекетінің генерал-губернаторы Джеймс МакНиллді әдейі түрде жамандауға жасалған әрекеттердегі басты рөлі үшін даулы беделге ие болды. Генерал-губернатор қатысқан дипломатиялық шараларда Ирландия армиясының оркестрінің ойнауына тыйым салу, немесе бір жағдайда МакНилл келген кезде О'Келли мен қорғаныс министрі Франк Эйкеннің дипломатиялық шарадан ашуланып кетуі О'Келлидің беделі мен имиджіне нұқсан келтірді, әсіресе бұл науқан сәтсіз аяқталғанда. МакНилл де Валерамен осы мәселе бойынша хат алмасуын жариялады, де Валераны жаңылдырып көрсетті, содан кейін ол отставкаға келіп, де Валераны жаңа генерал-губернаторды таңдау міндетімен қалдырды – кеңсемен байланыс жасамауға тырысқан саясаткер үшін ұятты жағдай. Көптеген адамдарды таңқалдырғандай, О'Келли осы лауазымға қарастырылмады. Бұл нақты белгісіз, бірақ күдік О'Келлидің католиктік бауырластық ұйымы, Колумбанның рыцарьдарына мүшелігіне байланысты болды, де Валера кабинетте оның көзі бар деп күдіктенді. О'Келли бұл күдікке сай келді, мүмкін қасақана емес, абайсыздықтан туындаған әрекеттері арқылы. Дегенмен, О'Келли генерал-губернатор болып тағайындалмады, бұл лауазым бұрынғы Фианна Фейл депутаты, Килдар округінен Домхналл Уа Буачаллаға берілді, ол Ирландия еркін мемлекетінің соңғы генерал-губернаторы болды.

1938 жылы Ирландия президенті ретінде қарастырылды

1937 жылы жаңа конституция қабылданғаннан кейін О’Келли де Валеряның екінші тұлғасы болып қалды, жаңа атағы – Танайст. 1938 жылы О’Келлидің кабинеттегі орны тағы да қызу пікірталас тудырды, себебі Лейнстер үйінде (Парламент орны) де Валера О’Келлиді Ирландия президентігіне «Фианна Фейлдің» үміткері етпек ниетте деген қауесет тарады. Де Валераның жоғары лауазымды министрінің біреуін президенттікке ұсынуының себебі, кабинет мүшелерінің біреуінің, қасақана немесе жай ғана, «Колумбан рыцарлары» арқылы католик шіркеуіне ақпарат жіберіп отырғаны туралы болжамдар еді. О’Келлидің католиктік бауырластық ұйымының мүшесі екенін білгенде де Валера ашуланып, қатты таң қалды. Де Валера бірнеше рет О’Келлиге осы ұйымнан шығуын бұйырды, бірақ ол қайта-қайта қосылып отырғанын көрді. Алайда, Дублиннің танымал мэрі Альфи Бёрн президенттікке түсуі (әрине, ол соңында тағайындалмады) және О’Келлидің де, ешқандай саясаткердің де Бёрнді жеңе алмайды деген сенім (қайта, Бёрн О’Келлидің жақын досы еді) нәтижесінде, оппозициялық «Fine Gael» партиясының ұсынысымен барлық партиялар келісімге келді, нәтижесінде, кеңсеге протестант Ді Douglas Хайдқа берілді, оның ирланд қоғамына қосқан үлесіне деген құрмет ретінде. Ирланд тілін жақсы көретін Хайд, «Conradh na Gaeilge» (ағылшын тілінде – Гейл лигасы) атты мәдени ұйымды құрды, ол ирланд тілінің, музыканың, бидің және дәстүрлердің сақталуын насихаттады.

Қаржы министрі

О'Келли 1941 жылы Қаржы министрі болып тағайындалды. Ол 1942 жылы Орталық банк туралы заңның қабылдануын қамтамасыз етті. 1942 жылдың 17 шілдесінде "Орталық банктік заң жобасы" бойынша Даилде өткен пікірсайыстың бесінші және соңғы кезеңінде ол Ирландия Орталық банкі берген несиенің иесі Ирландия халқына емес, акционерлік банктің жеке меншігі болуы тиіс екенін айтты. Бұл пікірсайыс Даилде бар болғаны бес депутат болған кезде өтті.

Ирландия Президенті

О'Келли 1945 жылы Ирландия президенті лауазымына «Фианна Фейл» партиясынан кандидат болды. Ол тағы екі үміткерді жеңді. 1959 жылы екінші мерзімі аяқталған соң зейнетке шықты, оның орнына бұрынғы кеңесшісі және бұрынғы Taoiseach, Эамон де Валера келді. Лауазымында болған кезеңде О'Келли Ирландия Конституциясының 26-бабына сәйкес Жоғарғы Сотқа ешқандай заң жобасын жіберген жоқ. 1947 жылы Мемлекеттік кеңестің отырысын шақырып, 1947 жылғы Денсаулық сақтау заң жобасының 3-бөлігін – «Ана мен бала жоспарының» негізін құрайтын бөлігін – қарастыру мәселесін талқылады, бірақ соған қарсы шешім қабылдады. Ол төрт рет (1948, 1951, 1954 және 1957 жылдары) Dáil-ді таратып жіберді. Әрбір жағдайда оған кеңес берген Taoiseach (бірінші және үшінші ретте де Валера, ал қалған екі ретте Джон А. Костелло) Dáil дауысында TD-лердің көпшілігінің қолдауынан айырылған жоқ. Сондықтан, Конституцияның 13.2.3° бабына сәйкес, О'Келли олардың тарату туралы кеңесін қабылдамауға құқылы емес еді. Бірақ 1949 жылы күрделі жағдай туды, онда бірінші партиялық үкімет бірнеше үкіметтік депутаттардың қатыспауы салдарынан қаржылық мәселе бойынша Dáil дауысында жеңіліске ұшырады. Президент хатшысы Майкл МакДанфи О'Келлиге Костелло таратуды сұраса, ол одан бас тарта алатынын, осылайша Костеллоны отставкаға кетуге мәжбүрлейтінін айтты. Алайда, Костелло бұл дауыс берудің кездейсоқ болғанын (партиялық ұйымдастырушылардың қателігінен) есептеді және таратуды сұраудың орнына келесі күні таңертең мәселені қайта көтеруді жөн көрді. Барлық депутаттар қатысқан кезде дауыс беру сәтті аяқталды. Кейін МакДанфи пікірін өзгертті және оқиға туралы құжаттарда О'Келли таратудан бас тарта алмайтынын, себебі бұл жеңіліс техникалық сипатта болған, Dáil үкіметке қарсы шешім қабылдаған жоқ деп қорытындылады.

АҚШ-қа сапар

О'Келли Америка Құрама Штаттарына сапарлаған алғашқы Ирландия президенті болды, ол 1959 жылдың 16-31 наурызында президент Дуайт Эйзенхауэрдің қонағы болды. Ол Конгрестің екі палатасына да сөз сөйлеуге шақырылды. Соғыс басталғанда Ирландия да, Америка да бейтарап елдер болды, бірақ АҚШ 1941 жылы соғысқа қатысты. Ал Ирландия бейтараптығын сақтап қалды, бұл соғыс кезінде де, соғыстан кейін де американдық саясаткерлерді ашуландырды. Президент О'Келлиді Конгреске сөз сөйлеуге шақыру – Ирландияның үлкен держава тарапынан кешірілгенін көрсетеді.

О'Келли мен католиктік

О'Келли берілген католик ретінде танымал болды. 1949 жылы Ирландия Республикасы жарияланғаннан кейін, ол өзінің алғашқы мемлекеттік сапарын Ватикан қаласына, Папа Пий XII-мен кездесу үшін жасауға ұйғарды. Бұл сапар кезінде, сөзге шешен О'Келли қателікпен Папаның коммунизм туралы жеке пікірлерін жария етіп, дау тудырды. О'Келли – Әйіргі Святой Колумбан орденінің мүшесі болған.

"Үрнекті президент"

Эмон де Валера О'Келлидің ішу әдетіне алаңдады, оның мансабы бойында көп айтылды. О'Келли көп және жиі ішеді, бірақ оның мінез-құлқы әрқашан қадірлі және кінәсіз болды, ол ешқандай дау-жанжал тудырмады. Автор, Монсеньор Падраг О Фьянахта, президент О'Келлидің Арас ан Уахтарайында құдықтан Гиннесс тостағандарын сақтап тұрғанын хабарлады. О'Келли кішкентай бойлы, бірақ биік екінші әйелі бар еді. Бір күні Крок Паркте футбол матчына қатысқанда, ол алаңға допты тастау үшін шықты. Көрершіндердің бірі: "Шөпті кесіңдер, президентті көре алмаймыз!" - деп айғайлады. 1959 жылы Ирландия президенті лауазымынан кеткеннен кейін, әдетте сыншыл Irish Times газеті оны "үлгілі президент" деп сипаттады. Даулы болғанымен, кішкентай О'Келли шынайы және адал, бірақ дипломатиялық емес адам ретінде кеңінен танылды. Ол 1966 жылдың 23 қарашасында 84 жасында, оны алғаш рет танымал еткен Пасха көтерілісінен елу жыл өткен соң қайтыс болды. Ол Дублиндегі Гласневин зиратында жерленген.

Некелер

1918 жылы О'Келли Мэри Кейтке, Кит деп аталған, Джон Райанның қызына үйленді. Джон Райан Тегмон қаласының жанындағы, Уэксфорд графтығындағы Томкулде шаруа болған. Олар Мэри Кейт 1934 жылы 55 жасында қайтыс болғанға дейін үйлене берді. Олардың балалары болмады. 1936 жылы О'Келли қайтыс болған әйелінің кіші қарындасы, Филлис Райанға үйленді, бұл үшін Папаның арнайы рұқсатын алды. Филлис химияшы және қоғамдық сарапшы болды, үйленгенде оның жасы 43-ке толыпты. Мэри Кейт пен Филлистің бауырларының бірі – Фианна Файл партиясының министрі Джеймс Райан, ал тағы бір әпкесі Жозефина Райан – Фина Гейл партиясының көшбасшысы, генерал Ричард Малкахиге үйленген.